لغت فرس اسدی طوسی، بهعنوان قدیمیترین فرهنگ لغت موجود زبان فارسی، نسخههای خطی متعددی دارد که یکی از ارزشمندترین آنها نسخه معروف به نسخه واتیکان (Vatican MS) است. در این نسخه، برای کتابت برخی سرعنوانها یا کلمات کلیدی از نوعی مرکب سرخ (شنگرف) استفاده شده است.
در سنت نسخهنویسی کهن، ساخت مرکب سرخ معمولاً بر پایه ترکیبات زیر بوده است:
ترکیبات اصلی مرکب سرخ (شنگرفی)
ساخت این نوع مرکب که در نسخههایی مانند لغت فرس به کار رفته، فراتر از یک رنگ ساده بوده و جنبهای شیمیایی و هنری داشته است:
شنگرف (Cinnabar): ماده اصلی رنگزا که از ترکیب جیوه و گوگرد به دست میآمد. این ماده رنگ سرخ درخشان و پایداری تولید میکرد که با گذشت قرنها (مانند آنچه در نسخه واتیکان میبینیم) همچنان جلا و وضوح خود را حفظ کرده است.
بست یا صمغ (Binder): برای اینکه پودر شنگرف روی کاغذ بنشیند و پس از خشک شدن نریزد، از صمغ عربی یا گاهی سریشم استفاده میکردند. این ماده باعث چسبندگی و شفافیت رنگ میشد.
سفیده تخممرغ (گاهی اوقات): در برخی دستورهای قدیمی برای جلا دادن بیشتر به مرکب سرخ و جلوگیری از تهنشین شدن سریع ذرات سنگین شنگرف، از سفیدهی تخممرغ زده شده استفاده میشد.
اهمیت در نسخه واتیکان
نسخه واتیکان لغت فرس (که به سال ۷۰۰ هجری قمری بازمیگردد) به دلیل دقت در تفکیک بخشها با استفاده از این مرکب سرخ اهمیت ویژهای دارد. کاتبان این نسخه از مرکب سرخ برای موارد زیر استفاده کردهاند: ۱. نشان دادن حرف اول و آخر کلمات: که روش سنتی تبویب در لغت فرس است. ۲. تمایز واژههای مدخل: برای اینکه جستجوگر بتواند در میان انبوه متن، واژه اصلی را سریعتر پیدا کند.
این شیوه ترکیببندی (سیاه و سرخ) نه تنها جنبه زیباییشناسی داشته، بلکه به نوعی نقش "فونت بولد" یا "هایلایت" امروزی را در سازماندهی اطلاعات ایفا میکرده است.
