طاس از چه وقت و با کدام یک از معانی خود جایگزین کعبتین تخته نرد شد
واژه «طاس» (تاس) از طریق معنی «کاسه/ظرف» و طی یک فرآیند زبانشناختی به نام مجاز (اطلاق ظرف بر مظروف) جایگزین واژه «کَعبَتَین» در بازی تختهنرد شد.
۱. با کدام معنی؟ (چگونگی تحول معنایی)
معنی اصلی: «طاس» یا «تاس» در اصل واژهای معرب (واردشده به عربی از پارسی یا سانسکریت) به معنای کاسه، لگن یا ظرف فلزی کوچک است.
ربط آن به نرد: در بازیهای کهن، برای جلوگیری از تقلب و چرخش عادلانه مهرهها، دو مهرهی مکعبی (کعبتین) را ابتدا درون یک کاسه یا استوانه کوچک میریختند، تکان میدادند و سپس روی تخت میانداختند (عملی که به آن طاسریزی یا طاسگردانی میگفتند).
انتقال معنا: به مرور زمان، نام ظرف (طاس) به خودِ محتوای درون آن (کعبتین) اطلاق شد. در زبانشناسی به این پدیده «علاقه ظرف و مظروف» در مجاز میگویند.
۲. از چه زمانی؟ (سیر تاریخی در ادبیات فارسی)
این جایگزینی یکشبه رخ نداد، بلکه طی یک دوره انتقال ۳۰۰ تا ۴۰۰ ساله تثبیت شد:
قرن ۴ و ۵ هجری (دوره غلبه «کعبتین»): در آثار متقدمین مانند فردوسی، منوچهری و ناصرخسرو، واژه اصلی برای مهرههای بازی «کَعب» (مفرد) و «کَعبَتَین» (تثنیه: دو کعب) است. اگر واژه طاس در این دوره آمده، بیشتر به همان معنای ظرف، جام، یا استعاره از «طاس سرنگون آسمان» بوده است.
قرن ۶ تا ۸ هجری (دوره درآمیختگی و مجاز): از اواخر قرن پنجم و با شاعرانی چون مسعود سعد سلمان، خاقانی، نظامی و سعدی، واژه «طاس» کمکم در معنای مجازی (کعبتین) به کار رفت. خاقانی و نظامی که شیفته بهکارگیری اصطلاحات تختهنرد در شعر بودند، بارها «طاس» را به جای کعبتین نشستند:
«شەشپەندەی چرخ باز بستان / زاین طاس سیه که کعبتین است» — (خاقانی)
قرن ۸ هجری به بعد (دوره تثبیت و غلبه «طاس»): در عصر حافظ و سپس دوره صفویه، واژه «طاس» کاملاً جانشین کعبتین شد و در زبان گفتاری و نوشتاری مردم عامه جا افتاد.
امروزه در زبان فارسی معاصر، واژه «کعبتین» به متون ادبی کهن محدود شده و «تاس / طاس» به عنوان تنها واژه استاندارد برای این مهرههای مکعبی به کار میرود.
