لغت فرس اسدی طوسی مصصح عباس اقبال. هفتم.

باب الذال

                                        آباد[1]

  آفرین بود، [منجیك گوید:

  آباد بر آن سی و دو دانك[2] سیمین

                                   چون بر درم خرد زده سیم سماعیل[3]]

                                        خاد[4]         

  زغن باشد یعنی مرغ گوشت ربای و او را  پند و غلیواج نیز گویند خجسته گفت:

  در آمد یکی خاد چنگال تیز

                                    ربوداز کفش گوشت و برد و گریز

                                      لاد[5]

  دیبایی باشد تُنُک و نرم، [ابو طاهر خسروانی گفت:

  انگشت بر رویش مانند تگرگ[6] است

                                   پولاد بر گردن او همچون لاد است]

 

 

 

                                     لاد دیگر[7]

  دیواری باشد که از گل بر هم نهاده بود و [گویند] بچینه بر آورده است و بلاد کرده است، هر توی دیواری که بر یکدیگر همی نهند لادی باشد، [عنصری گفت:

بپای پست کند بر گزیده گردن شیر

                                  بِدَست رخنه کند لاد آهنین دیوار]

                                       نُهازید[8]

  چنان باشد که گویی بترسید [از کسی] یا از چیزی [طییان[9] گوید:

  لبت گویی که نیم کَفته گل است

                                            می و نوش اندرو نَهُفتَستی

 زلف گویی ز لب نهازیده است

                                                بگله سوی چشم رفتستی]

                                         بنلاد[10]

  بنیاد باشد گویند لاد بر سر بنلاد باشد یعنی بنیاد[فرالاوی گوید:

  لاد را بر بنای محکم نه

                                          که نگه دار لاد بُنلاد است]

                                     داشاد[11]

دعا باشد و گویند عطا باشد، عنصری گفت:

  خواستم با نیاز و داشادش             پدر اینجا بمن فرستادش

  [حرکاتش همه رَهِ هنر است   بَرَم از جان من عزیز تر است[12]]

                                        وسناد[13]

  بسیار باشد [رودکی گوید:

  امروز باقبال تو ای میر خراسان

                            هم نعمت و هم روی نکو دارم وسناد]

                                  روخ چکاد[14]

  اصلع باشد، حكاك[15] گفت:

  ایستاده بخشم بر در او           این بنفرین سیاه روخ چکاد

                                  فلخود[16]

پنبه دانه بود و فلخوده و فلخیده دانه کنده بود از پنبه و غیره، طَیّان گفت:

موی زیر بغلش گشته دراز       وز قفا موى پاك فلحیده

                             چکاد دیگر[17]

چنانکه پیشانی را چکاد گویند سر کوه را نیز چکاد خوانند، فردوسی گفت:

 

 

 

 

بیامد دوان دیده بان از چکاد

                                        که آمد سپاهی ز ایران[18] چو باد

                                     گردباد[19]

آن بود که بر مثال آسیا همی گردد و بود که با گرد سخت بود، [فرخی[20] گفت:

همی گرفت بِبَر[21] و همی فکند بِیوز

                            چو گردباد همی گشت بر یمین و یسار]

                                 زشت یاد[22]

  غیبت بود بِبدی، رودکی گفت:

  بتو باز گردد غم[23]عاشقی

                                         نگارا مکن بیش ازین[24] زشت یاد

                                          رد[25]

  دانا و بخرد بود [عنصری گوید:

  سخندان چو رای ردان آورد

                                                 سخن از ردان بر زبان آورد[26]

فردوسی گوید:

  یکی انجمن ساخت با بخردان

                                             هشیوار و کار آزموده ردان[27]]

                                    سَرواد[28]

شعر بود، لبیبی گفت:

.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  دگر نخواهم گفت همی ثنا و غزل

                              که رفت یکسره[29] بازار و و قیمت سرواد

                                       هیربَد[30]

  قاضی گبران باشد [فردوسی گفت:

  چو بر داشت پرده ز در هیریَد

                              سیاوش همی بود ترسان[31] زِ بَد]

                                   بَرازَد[32]

  و زیبد یک معنی دارد[فرخی گوید:

گر سیستان بنازد بر شهرها برازد[33]

                            زیرا که سیستان را زیبد بخواجه مفخر[34]

                                   فنُود[35]

  فریفته بود گویند بِنفود و همی فنود یعنی غره و فریفته میشود [رودکی گوید:

  بِفنوده است جهان بر درم و آب و زمین

                         دل او بر خرد و دانش و خوبین[36] و بفنود

رودکی گوید:

  بدان مرغک مانم که همی دوش

                                    بر آن شلنك گلبن همی فنود[37](؟)]

 

                                        غنود[38]

  بخواب اندر شده باشد [بوشکور گوید:

  بناپارسایی نگر نَغنَوی

                                          نَیارم نکو گفت اگر نشنوی[39]]

                                        وَرارود[40]

  ماوراء النهر است، فردوسی گوید:

  اگر پهلوانی ندانی زبان

                                              وَرارود را ماوراء النهر خوان

                                    بِّشكَلید[41]

  یعنی نشان و رخنه سر انگشت ناخن و انگشته در افگند، کسائی گفت:

  یاسمن لعل پوش سوسن گوهر فروش

                                 بر زنخ پیلغوش نقطه زد و بشکلید

                                  شید و خورشید[42]

  آفتابست [فردوسی گوید:

  بدو گفت زان سو که تابنده شید

                                             بر آید یکی پرده بینم سپید

                                         پود[43]

  بتازی خَف باشد یعنی آن که آتش از سنگ بر آید و در او گیرد و بترکی قاو گویند و پُده نیز گویند [منجیك گوید:

 

 

 

  گر بر فکنم[44] گرم دل خویش بگوگرد.

                                    بی پود[45] از گوگرد زبانه زند آتش]

                                      مانید[46]

  چون جرمست چون کاری یا سخنی کردنی و گفتنی نکند یا نگوید گویند مانید او را یعنی بماند [رودکی گفت:

  دریغ مدحت چون زر و آبدار[47] غزل

                               که چابکیش نباید همی بلفظ پدید

اساس طبع بپایست نک قویتر از آن[48]

                                   ز[49]آلت سخن آید همی همه مانید]

                                       وید[50]

  گُم باشد ویدا نیز گویند [رودکی گوید:

  ای غافل[51] از شمار چه پنداری

                                          کت خالق آفریده بهر کاری[52]

  عمری که مر تُراست سرمایه

                             وید است و کارهات بدین زاری[53]]

                                     شُود[54]

  شُد باشد[یعنی رفت[55]]، خسروی گوید:

  گفتا نزدم بتی بدیع رسیده است

                                قدر همه نیکوان و عِژّ بتان شود

                                         بیجاد[56]

  بیجاده باشد، خسروی گوید:

  یك ره که[57] چو بیجاده شد آن دو رخ بیمار

                                 باده خور از آن صافی بر گونه بیجاد

                                        ساد[58]

ساده [کذا؟!] بود، فردوسی گفت:

درختان که کشته نداریم یاد   بدندان بدو نیمه[59] کردند ساد

                                       بیهوده[60]

  چنان باشد که گویند نزد سوختن رسید و جامه كه نزدیك آتش رسد. چنانکه از تف وی نیک زرد شود گویند بیهود، و برهود نیز گویند، کسائی گفت:

  جوانی رفت پنداری نخواهد کرد بدرودم[61]

                        بخواهم سوختن دانم که هم آنجای بیهودم[62]

 

 

 

 

 

                                       ناهید

  زهره باشد [دقیقی گوید:

  ناهید چون عِقابِ ترا دید روز صید

                                گفتا درست هاروت از بند رَسته شد[63]]

                                     موبد[64]

  عالِم بود [اشنانی جویباری گوید:

  زُردبیهشت روزی ده رفته روز شنبه[65]

                             قصد فگند زی ما[66] باد، بدست موبد]

                                      کُهبُد[67]

  آن مرد باشد که زر و سیم پادشاه بوی سِپارَد چون خازن و قابض [منجیك گوید:

  مرا ز کهبد زشتست غُبن بسیاری[68]

                                       رها نکن سر او تا بود سلامت تو

  ز تو همی بستاند بما همی ندهد

                                 محال باشد سیم او برد ملامت او

بوشکور گوید:

  همی گفت کاین رسم کهبد نهاد

                                     ازین دل بگردان که بس بد نهاد[69]]

 

 

                                        سپهبد[70]

  سپاه سالار بود [فردوسی گوید:

  سپهبد چنین کرد ما را امید     که بر ما شب آرد بروز سپید]

                                        خوید[71]

  کشت زار [جو] بود، [ عماره گوید:

  رویش میان حُلّه سبز اندرون پدید

                             چون لاله برگ تازه شگفته میان خوید]

                                   شَخود[72]

  یعنی بناخن بکند [کسائی گوید:

  بمدحت کردن مخلوق روح خویش بشخودم

                        نکوهش را سزاوارم که جز مخلوق نَستودم]

                           شَمید و َشمیده

  بیهوش باشد [منجیك گوید:

  پیشت بشمند و بی روان گردند

                                   شیران عرین چو شید شادروان]

                                    نوید[73]

  نوان گشته[74] باشد و کسی را که کسی آگاهی دهد و بنوید کند [عماره گوید:

نال دمیده بسان سوسن آزاد    بنده بر آن نال نال وار نویده]

 

 

 

 

 

                           کَفید و کَفیده و کَفته[75]

  نار از هم باز شده باشد [رودکی گوید:

  کفیدش دل از هم چو یك کفته نار

                                        کفیده شود سنگ تیمار خوار ]

                                      مخید[76]

  یعنی بجنبید [بوشکور گوید:

  سبك نیك زن[77] سوى چاكر دوید

                                           برهنه باندام من در مخید]

                                  خَشانید[78]

یعنی بدندان ریش کرد [رودکی گوید:

  دریا دو چشم و بر دل آتش همی فراید

                                 مردم میان دریا واتش[79] چگونه باید

  بی شک[80] نهنگ دارد دل را همی خشاید

                            ترسم که ناگوارد[81] کایدون نه خرد خاید

                                  نُماد[82]

  یعنی نمود [عنصری گوید:

  زان گشاید فقع که بگشادی

                                                ران نماید ترا که بِنمادی]

 

 

 

 

                                         شَجَد[83]

سرمای سخت باشد، اگر کسی را سرمایی بزند گویند شجیده باشد [دقیقی گفت:

صورت خشمت ار ز هیبت خویش  

                                               ذره ای را بخاک بنماید

خاک دریا شود بسوزد آب         بفسرد آفتاب و بشجاید]

 

                                       پود[84]

  پودنه[85] باشد،

                                      هید[86]

  حق باشد،

                                   کواشید[87](؟)

در مانده باشد.

                                    نِژاد

  اصل و نسب باشد [ابوشکور گوید:

  خداوند ما نوحِ فرخ نژاد

                                       که بر شهریاران بگسترد دارد[88]

فردوسی گوید:

  بپرسید ازو پهلوان از نژاد   بر او یك بیك سَروبُن كرد یاد[89]]

 

 

 

                       ملحقات حرف ذال

  لغات ذیل در نسخه اصلی نیست ولی در نُسَخ دیگر تمام یا بعضی از آنها دیده میشود:

                                      آباد[90]

  جای آبادان باشد، کسائی گوید:

  مرا گفت بگیر این و بزی خرم و شاد

                                  اگر تَنَت خرابست بدینَش كن آباد[91]

                                   بنیاد[92]

بنای هر چیز باشد، کسائی گوید:

مباش غمگین یك لفظ یادگیر لطیف

                               شگفت و كوتَه لكن قوی و با بنیاد

                               طپید[93]

  چیزی باشد که از جایی جهد، آغاجی گوید:

  کنون که نام کینه بری دلم بِطَپَد

                       چنان کجا دل بد دل طَپَد بروز جدال

 

 

 

 

 

 

 

                                       نوید[94]

  چنان باشد که کسی را بامید کنند، رودکی گوید:

  اگر امیر جهاندار دادِ من ندهد

                            چهار ساله نوید مرا که هست خراب

                                  [95]غوشاد

جایگاه گاوان و گوسفندان باشد، ابو العباس گوید:

  سبوح و مزگت بِهمان گرفت و دیزه[96] فلان

                                و ما چو گاوان گِرد آمده بغوشادا

                                    خشود[97]

شاخی باشد مانیده که بِپرایند، رودکی گوید:

  اگر چه عُذر بسی بود و روزگار نبود

                                 چنانکه بود بناچار خویشتن بخشود

                                 نخچد[98]

ریم آهن بود و آن سنگ که حَلّاجان[99] بان بر زنند تا درست[100]  گردد منجیك گفت:

  دو مار گزنده به[101] بر دو لب دو سال

                          زان قلیه چون طاعون زان نان چو نخچد

 

 

 

 

 

                                       فرسد[102]

و فرساید یکی بود، رودکی گوید:

  آخر هر کس از دو بیرون نیست

                                   یا بر آوردنی است یا زدنیست

   نه بآخر همه بفرساید

                            هر که انجام راست فرسدنی است

                                 تُندید[103]

  خشم گرفت و تیز شد و درخت [که] شکوفه بیرون آورد گویند عنصری گوید درین معنی:

  صد جای تخم اندر افگند بخت     بتندید شاخ و بَر آورد

                               شنبلید[104]

  گلی است زرد، خُرد برگ و خوشبوی، شاعر گوید:

  که آن نو شگفته گل نو رسید   

                                  همی گشت در باد چون شنبلید

                                نهاد

  رسم و آیین[105] باشد، رودکی گوید:

  خدای عرش جهان را چنین نهاد نهاد

                          که گاه مردم شادان و گه بود ناشاد[106]

                                        راد[107]

  سخی باشد، عسجدی گوید:

 

 

 

 

  اگر نِسبَتَم نیست یا هست حُرَّم

                                  اگر نعمَتَم نیست یا هست رادم

                                      بالاد[108]

 جَنیبَت باشد، فرالاوی گفت:

  من رهی پیر و سست پای شدم

                                              نتوان راه کرد بی بالاد

                                   غژید[109]

  یعنی خزید، کسائی گوید:

  زاع بیابان گزید خود بِبیابان سِزید

                               باد بِگل بر وزید گل بگل اندر غژید

                                فخمید[110]

   بمعنى فلخوده باشد، طَیّان گوید:

  جوان بودم و پنبه فحمیدمی

                                    چو فخمیدمی پنبه بر چیدمی

                                  مینو آباد

  نام بادیه ای بروزگار ضحاک از خوشی که بود، اسدی گوید:

  ز خوشی بود مینو آباد نام

                                   چو بگذشت ازو پهلوان شادکام

                                  وُسَّد

  بُّسَد باشد که بتازی مرجان خوانند، اسدی گوید:

  نگار من بدو رخ آفتاب تابانست

                          لبی چو وُسَّد و دندانکی چو مروارید

                                   بید

خار بود، رودکی گوید:

 

 

 

  تن خشك[111] بید ارچه باشد سپید

                                      تری و نرمی نباشد چو بید

                                      شَمَد

  جنسی است از نان نیکو و فراخ و سپید بود، رودکی گوید:

  نانك كشکینت روا نیست نیز

                                        نان شمد خواهی گرده کلان

                                     زاغَد

گاودان بود، شاعر گوید:

  گاو لاغر بزاغد اندر کرد       توده زر  بکاغذ  اندر کرد

                                    فرود

  زیر و بالا باشد، شاعر گوید:

  چون راست شودکار و بارت       بِندیش از فرودِ کارَت

                                  بازخمید

  کسی که کسی را بطعنه باز نماید و حکایت کند ویرا بر همان ترتیب، طَیّان گفت:

  مَردُم نِه ای آخر بچه میماند رویَت

                                چون بوزنه ای کو بِکَسی  باز خماند

                             شمید و شمانید

دمادم از تشنگی و دمادم از گرسنگی و غریو و غرنگ و غرن،

عنصری گوید:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  شَمید و دلش موج بر زد بجوش

                                 ز دل هوش و از جان رمیده خروش

                                     خُنید

  آواز و بانگی بود که میان دو گروه افتد یا آوازی که از طاسی بر آید و چیزی سخت معروف و آشکار را خنید گویند، فردوسی[112] گوید:

  یکی شادمانی بُد اندر جهان

                                        خُنیده میان کِهان و مِهان

---

[1] - س: آباد کلمه ایست که در دعا گویند یعنی آفرین کردن بود چنانکه گویند آباد بر فلانی بود یعنی آفرین بر فلانی باد، چ: آباد کلمتی است که اندر دعا گویند یعنی آفرین و یعنی که ویران مباد چنانکه گویند آباد بر فلان باد، منجیک گفت:

  آباد بر آن کره خر ای پاکیت آباد (؟)

                                          بشناس مر آن را که خداوند ترا داد

  معزی گفت:

   آباد بر آن شاه که دارد چو تو مونس

                                        آباد بر آن شهر که دارد چو تو داور

[2]- س: دندان که.

[3] - چون بر در خرده زده سیمین سماعیل (؟)، چ این بیت را ندارد و بجای آن دو بیتی را که در حاشیه نقل کردیم آورده.

[4] - ن: زغن را گویند، س: خاد زغن باشد مرغ گوشت ربای، چ:  خاد مرغ گوشت ربای باشد.

[5] چ: لاد دیبائی باشد سرخ نرم، س: لاد دیبا باشد نیک (کذا) و نرم.

[6] - چ: ملوک (؟)، ن (درحاشیه): بمانند تگرگ.

[7] - لاد دیگر دیواری است که بر هم نهاده گویند که بچینه برآورده است و بلاد کرده و هر توئی که از دیوار بر یکدیگر همی نهند لادی باشد، ن: لاد دیواری باشد که گِل بر هم نهند و گویند بچین برآورده است و هر توی که بر وی نهی لادی بود، چ: لاد دیواری که از گل بر هم نهاده بود گویند بچینه بر آورده است و از لاد کرده است.

[8] - چ این لغت را ندارد.

[9] - س: نهازید چنان بود که گویند بترسید، ن (در حاشیه): نهازید بِترسید از چیزی یا از کسی.

[10] - ن: بنیاد باشد، س: (مثل متن)، چ: بنلاد بنا باشد زیرا که لاد بر سر بنلاد نهند.

[11] - س: داشاد عطا باشد، چ: داشاد و دَهِشت و داشَن عطا بود، ن: داشاد عطا بود.

[12] - این بیت فقط در چ هست.

[13] - ن: وسناد و بفخم بسیار بود، س (مثل متن).

[14] - چ: روخ چکاد کلمتیست فهلوی، روخ روده [کذا] باشد و چکاد بالای پیشانی و بپهلوی روخ چکاد اصلع بود، ن: دوخ چکاد [کذا] مرد اصلع باشد بپهلوی، س (مثل متن).

[15] - ن: مرغزی.

[16] - این لغت فقط در ع و حاشیه ن هست، ن (در حاشیه): فلخود [کذا] بیرون کرده چون پنبه را از پنبه دانه بیرون کنند گویند فلخود.

[17] - ن: چکاد سر کوه بود، س (مثل متن)، چ: چکاد و هباک و کلال میان سر باشد، طاهر فضل گوید:

  گر خدو را بر آسمان فگنم        بی گمانم که بر چکاد آید

چکاد دیگر سر کوه باشد.

[18] - چ: ز ایران سواری.

[19] - س:  گردباد آن بادی بود که بسر مثل آسیا می گردد، ن: گردباد بادیست که بهم بر پیچد بیک جای و گرد آید و آنرا بتازی ذوبعه خوانند، چ: گردباد دیو باد باد یود.

[20]- ن: عنصری.

[21]- س و ن بتیر.

[22] - سایر  نسخ: زشت یاد غیبت کردن باشد.

[23]- چ: همی.

[24] - س: این همه، بجای پیش از این.

[25] - ن: رد دانا و خردمند باشد، س: رد دانا و حکیم و بخرد باشد، چ: مثل (متن).

[26] - این بیت فقط در س هست.

[27] - این بیت فقط در چ و ن هست.

[28] - چ: سرواد شعر را خوانند و چغامه و چگامه نیز، س این لغت را  ندارد، ن مثل متن.

[29] - چ: یک رهه.

[30] - ن: هیربَد شخصی باشد که گبرگان او را محتشم دارند و میان ایشان داور باشد و آتش افروزد در گنبدشان، س: هیربد قاضی و مفتی گَبران باشد، چ: هیربد قاضی گبرگان باشد.

[31]- ن: لرزان.

[32] - ن: برازد و زیبد یعنی همی شاید، س: برازد و زیبد هر دو به یک معنی باشد، چ: برازد زیبد بود.

[33] - ن: روایست.

[34] - ن: زیرا که می برازد او را بخواجه مفخر.

[35] - س: فنود فریفته و غره باشد بفنود یعنی فریفته شد و بر او فرو آرامید، ن: آرام گرفتن بود بر چیزی و غافل بودن، چ این لغت را ندارد.

[36] - [کذا در س].

[37] - این بیت فقط در ن هست.

[38] - س: غنود یعنی بخواب اندر شد، چ این لغت را ندارد.

[39] - س: نیارم چنین گفت اگر بشنوی.

[40] - این لغت فقط در ع و ن هست.

[41] - ن: بشکلید یعنی بناخن نشان شکلیدن در افگند، س: بشکلیدن یعنی نشان و رخنه در افگند سر و ناخن [ظ: بِسَرِ ناخن] و انگشت، چ این لغت را ندارد.

[42] - ن: شید نام آفتابست و خُرشید نیز گویند، س: شید آفتاب است، چ این لغت را ندارد.

[43] - س: پود و پده نیز گویند و بتازی خف باشد آن که آتش از سنگ و آهن در او زنند، ن: پود و پوده بود، چ این لغت را ندارد.

[44] - س: بر فگند.

[45] - س: پده [کذا]..

[46] - س: (مانند متن) ن (در حاشیه): مانید خرم [ص=جرم] بود یعنی فلان خرم [ص=جرم] کرد، چ: مانید بازماندگی باشد از چیزی یا از کاری.

[47] - ن: آبداده

[48] - چ: اساس طبع ثنایست بل  قوی پر از آن [کذا]، س: اساس طببع بجایست بل قوی تر از آن

[49] - س: از.

[50] - س: وید گم باشد یعنی ضایع چون ویدا، ن (در حاشیه): وید گم بود همچون ویدا

[51]- ن (درحاشیه): عاقل.

[52]-  ن (درحاشیه): کت آفرید خالق بکاری، چ این لغت را ندارد.

[53] - س: بدین داری.

[54] - این لغت فقط در ع و س هست.

[55] - جمله بین دو قلاب را س اضافه دارد.

[56] -چ این لغت را ندارد.

[57] - س و ن (در حاشیه): یک راه.

[58] - چ این لغت را ندارد.

[59] - س و ن: بدو نیم.

[60]  - س: بیهود چنان باشد که گویند بیهود و برهود نیز گویند چنانکه فردوسی [کذا] گوید:  بخواهم سوختن دانم که همانحا ببرهودم [کذا]، ن (در حاشیه): بیهوده [کذا] جامهء تر که آتش بنزدیک او رسد نخواهد سوخت [کذا]، چ این لغت را ندارد.

[61] - ن: نخواهم کردنش بدرود.

[62] - در اصل برمودم، ن (درحاشیه): اضافه دارد: برهود همین معنی دارد، خسروی گوید:

  آبی که آتش است جنبش او [کذا]  پس کزو سوختست نا برهود

[63] - س: گفتا هارون از بند رها شد [کذا]، چ این لغت را ندارد.

[64] - س: موبَد عالم و دانا باشد، چ: موبد دانشمند باشد، ن این لغت را ندارد.

[65] - تصحیح قیاسی بقرینه قافیه، در نسخه ها "شنبه" که شکل جدید این کلمه است.

[66]- چ: زنا (؟).

[67] - س:  کهبد آن مرد باشدکه سیم و زر پادشاه بدو سپارند و او بخزینه بسپارد، ن: کهبد مستخرج دیه را گویند و غیره، کهبد مستخرج مزارع دهقان باشد.

[68]- تصحیح قیاسی، در س (که فقط همان دو بیت را دارد): مرا از کهبد رشتیست  یمین و یساری(؟)، از چ مثال افتاده است.

[69] - این بیت فقط در ن هست.

[70] - این لغت فقط در ع و س هست.

[71] - این لغت نیز فقط در ع و س هست.

[72]- این لغت هم فقط در ع و س هست.

[73] - س: نوید نوان گشته باشد، چ و ن این لغت را باین معنی ندارند، در رشیدی لبیبی گوید:

 ز درد دل در آن شب بدان سان نوید    که از ناله اش هیچکس نغنوید

[74] - در اصل: کشیده

[75] - چ و ن این لغت را ندارند، س: کفید و کفیده و کفته هر سه از هم باز شده باشد.

[76] - ن: مخید یعنی نرم برفتار آمد و جنبده نرم را از جانور اگر بزرگ بود اگر خُرد چون برفتار آید گویند بمخید، چ این لغت را ندارد.

[77] - ن: شرم زن، جهانگیری: پیرزن.

[78] - ن: خشاید گوئی همی کاود و شخود همی کند، ع و س: خسانید، چ این لغت را ندارد.

[79] - ن: آتش و دریا.

[80] - ن: شکل.

[81] - ن: بد گوارد.

[82]- این لغت فقط در ع و حاشیه ن هست.

[83]- شجد سرمای سخت بود و آنکس که او را شجام بزند گویند بِشَجید و بِشَجائید؛ چ این لغت را ندارد، س: شجد سرمای سخت باشد(بدون مثال).

[84] - این لغت فقط در ع هست و مثالی هم ندارد.

[85] - پودنه یعنی نعناع( السامی فی الاسامی و مهذب الاسماء) و همانست که امروز پونه گوئیم [کذا].

[86] -  این لغت هم فقط در ع هست و مثال هم ندارد.

[87] - این لغت هم بدون مثال فقط در ع هست.

[88]-  این بیت فقط در س هست.

[89] - این بیت فقط در ن (درحاشیه) و در چ آمده.

[90] - این لغت فقط در س و چ هست.

[91] - چ: دو بیت ذیل را مثال آورده یکی از معزی:

  خراب کرده هر کس تو کرده ای آباد

                                              مباد هرگز آباد کرده تو خراب

  دیگری از ابوالمظفر جمح [در چ جخج]:

   ویران شده دلها بمی آباد گردد  آباد بر آن دست که پرورد آباد

[92]- این بیت فقط در س هست.

[93] - این بیت هم فقط در س هست.

[94]- این لغت فقط در س و حاشیه ن هست، ن (درحاشیه) نوید وعده دادن بود بچیزی و پذیرفتن بنیکوئی، شاعر گوید:

  دل مرد دانا بّبُد نا امید      خرامش نیامد پدید از نوید

[95] - این لغت فقط در س هست.

[96]- ظاهرا دیر.

[97] - این لغت فقط در س هست.

[98] - ن معنی دوم این لغت را ندارد.

[99] - چ: ندافان.

[100] - چ: درشت، س مثال را ندارد.

[101] - چ: دو مار بگزنده.

[102] - ن: فرسد فرسوده بود، س مثال را ندارد.

[103] - این لغت فقط در س و ن(درحاشیه) هست، تندیددرختی باشد که شکوفه برآورده باشد (بدون مثال).

[104]- این لغت فقط در س و ن(درحاشیه) هست و س مثال را ندارد.

[105] - این کلمه در س نیست و ن این لغت را ندارد.

[106] - چ: که گاه مردم ازو شاد و گاه ناشادند.

[107] - ن: راد سخی و جواد بود، س این لغت را ندارد.

[108] - این لغت فقط در ن و س هست بیک مضمون.

[109] - این لغت فقط در ن هست.

[110] - این لغت  و لغات بعد فقط در  حاشیه ن هست.

[111] - در نسخه: خنک.

[112] - در رشیدی: فرخی.