بررسی کتاب بُنْدَهِش (https://www.google.com/search?kgmid=%2Fm%2F0fs0tk&q=%D8%A8%D9%8F%D9%86%D9%92%D8%AF%D9%8E%D9%87%D9%90%D8%B4) (به زبان پهلوی: Bundahišn به معنی آفرینش آغازین)، دایره‌المعارف اساطیری و علمی ایران باستان، ما را با یکی از نظام‌مندترین و شگفت‌انگیزترین ساختارهای داروشناسی و پادزهرشناسی جهان کهن روبرو می‌کند. [1] (https://fa.wikipedia.org/wiki/%D8%A8%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%B4%D9%86), [2] (https://persianpdf.com/book/%D8%AF%D8%A7%D9%86%D9%84%D9%88%D8%AF-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%88%D8%A7%DA%98%D9%87-%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%A8%D9%86%D8%AF%D9%87%D8%B4-%D8%A7%D8%AB%D8%B1-%D8%AF%DA%A9%D8%AA%D8%B1-%D9%85%D9%87/)
در جهان‌بینی زرتشتی و ساسانیِ بندهش، بیماری‌ها، سموم و رنج‌ها آفریدۀ اهریمن هستند و در مقابل، داروها، پادزهرها و گیاهان شفابخش، ابزارهای اهورامزدا و امشاسپندان (به‌ویژه امرداد) برای پادشاهی نیکی و دفاع از تنِ انسان به شمار می‌روند. [1] (https://www.sid.ir/fileserver/je/1081-355907-x-1550297.pdf), [2] (https://rhm.sums.ac.ir/article_50473.html)
در ادامه، ریشه‌شناسی و تبار واژگان کلیدی مربوط به داروها و پادزهرها را بر پایه متون پهلوی بندهش به زبان فارسی کالبدشکافی می‌کنیم:
۱. پادزهر (Pādzahr): سنگ بهزهر و پادزهرِ باستان
واژه پادزهر یک اصطلاح کاملاً پهلوی و اصیل است که در متون باستان به صورت pādzahr یا pātzahr ثبت شده است. از نظر ساختار زبانی، این واژه ترکیب دو بخش است: پیشوند -pād (به معنی ضد، در تقابل با، یا محافظت‌کننده) + واژه zahr (سم/زهر). [1] (https://en.wiktionary.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B2%D9%87%D8%B1)
• معنای بندهشی: در کتاب بندهش، پادزهرِ مطلق به «مادۀ پادزهرِ حیوانی یا کانی» گفته می‌شد. یکی از معروف‌ترین پادزهرها در متون ساسانی، پادزهری بود که از شکم و کیسه صفرای بزهای کوهیِ پیر (پادزهر حیوانی/جدوار) به دست می‌آمد. [1] (https://abadis.ir/fatofa/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B2%D9%87%D8%B1/)
• بندهش توضیح می‌دهد که برخی جانورانِ منسوب به اهورامزدا (https://www.google.com/search?kgmid=%2Fm%2F0d9pz&q=%D8%A7%D9%87%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%85%D8%B2%D8%AF%D8%A7) در تنِ خود مواد ضدِ سموم (پادزهر) دارند تا اثرِ نیشِ خرفسترانِ اهریمنی (مثل مار و عقرب) را خنثی کنند. [1] (https://www.sid.ir/fileserver/je/1081-355907-x-1550297.pdf), [2] (https://www.tala.ir/news/detail/166245/%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%A9-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D9%88%D8%A7%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B4%D8%AF)
۲. تریاک (Tariāk): از پادزهرِ مار تا افیون امروزی
واژۀ تریاک (که امروزه معنای مادۀ مخدر افیونی دارد) در اصل و در بندهش و شاهنامه، به معنای «پادزهرِ مطلق، دارویِ جامع، و نوشدارو» بوده است. ریشه‌شناسی این واژه بسیار جذاب است: [1] (https://www.cgie.org.ir/fa/article/239653/%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%A9), [2] (https://abadis.ir/fatofa/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B2%D9%87%D8%B1/)
• تبار واژه‌شناختی: این واژه از طریق زبان پهلوی به شکل tariāk یا taryāq ثبت شده که خود از واژه یونانی Thēriakē (برگرفته از thēr به معنی جانور وحشی/مار) گرفته شده است. در باستان، پزشکان پادزهری بسیار قوی از گوشت مارهای سمی و گِل‌های مخصوص می‌ساختند که به آن «تریاق فاروق» می‌گفتند. ایرانیان این واژه را وام گرفتند و به هر نوع پادزهرِ مرکب و قوی، تریاک گفتند. [1] (https://brill.com/display/book/9789004209725/Bej.9789004186637.i-390_013.pdf), [2] (https://abadis.ir/fatofa/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B2%D9%87%D8%B1/)
• نوشداروی رستم: همان نوشدارویی که رستم برای درمان سهراب از کیکاووس خواست، در اصل یک تریاک (پادزهرِ جامعِ باستانی) مخلوط با شراب یا افشرهٔ گیاهی بوده است. خشخاش (کوکنار) بعدها به دلیل خاصیت شدیدِ تسکینِ درد و پادزهر بودنش، نامِ این پادزهرِ اساطیری را به خود گرفت. [1] (https://www.cgie.org.ir/fa/article/239653/%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%A9), [2] (https://tolouedigar.com/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D8%A7%DA%A9/)
۳. مُنج (Manj) / مَنج: زنبور انگبین و دارویِ مومی
پیش‌تر در شعر منجیک خواندیم که منج به معنی زنبور عسل است [2.1، 2.2]. اما در بخش گیاه‌شناسی و داروشناسیِ بندهش، خانواده واژگانِ مُنج/مَنج/موم اهمیتِ دارویی بالایی دارند:
• ریشه‌شناسی بندهشی: بندهش حشرات را به دو دستۀ اهورامزداپرست و اهریمنی (خرفستر) تقسیم می‌کند. منجِ انگبین (زنبور عسل) از معدود حشراتِ سپند و نیکو است. بندهش عسلِ حاصل از منج را angubēn (انگبین) می‌نامد و مومِ آن را به صورت mūm ثبت کرده است.
• کاربرد دارویی مَنج: در طب ساسانی، ترکیب موم زنبور (mūm) با روغن‌های گیاهی، قوی‌ترین مرهم برای بستنِ زخم‌های باز و چرک‌آلود (تنِ سکنجیده) بود. همچنین عسلِ منج به دلیل خاصیتِ ضدِعفونی‌کننده‌اش، به عنوانِ مایه و چاشنی برای حل کردنِ داروها و پادزهرها (تریاک‌ها) به بیمار خورانده می‌شد. [1] (https://www.sid.ir/fileserver/je/1081-355907-x-1550297.pdf)
۴. هوم سفید (Spēd Hōm): نوشداروی جاودانگی بندهش
بزرگ‌ترین، مقدس‌ترین و قوی‌ترین پادزهر و دارویِ اساطیری در کتاب بندهش، «هوم سفید» (Spēd Hōm) یا گوکرن (Gōkarn) است. [1] (https://www.sid.ir/fileserver/je/1081-355907-x-1550297.pdf)
• ریشه‌شناسی زبانی: واژه هوم در پهلوی به صورت Hōm و در اوستا به صورت Haoma است که از ریشۀ باستانی به معنی «افشردن و عصاره گرفتن» می‌آید.
• پادزهر آخرالزمان: بندهش در بخشِ درختانِ اساطیری توضیح می‌دهد که اهورامزدا درختِ هوم سفید (https://www.google.com/search?kgmid=%2Fm%2F05np0b&q=%D9%87%D9%88%D9%85+%D8%B3%D9%81%DB%8C%D8%AF) را در تهِ دریایِ فراخکرت آفرید. این درخت، دارویِ همۀ دردها و شاهِ تمامِ گیاهانِ دارویی زمین است. بندهش می‌گوید در آخرالزمان و هنگام فرشگرد (رستاخیز)، سوشیانت (منجی باستان) از عصارهٔ این هومِ سفید پادزهری می‌سازد و به انسان‌ها می‌چشاند تا همگی تا ابد بی‌مرگ، جاودان و از شرِ تمام سمومِ اهریمنی پاک شوند. [1] (https://history.hanover.edu/courses/excerpts/260bun.html), [2] (http://bharatkalyan97.blogspot.com/2011/09/haoma-hom-baresman-barsom.html), [3] (https://www.sid.ir/fileserver/je/1081-355907-x-1550297.pdf)
بنابراین، داروشناسی بندهش به ما نشان می‌دهد که چطور نیاکان ما با ترکیب واژگان بومی (مثل پادزهر و هوم) و وام‌واژه‌های علمی (مثل تریاک)، یک زبانِ تخصصی و پزشکیِ دقیق را پدید آورده بودند. [1] (https://www.sid.ir/fileserver/je/1081-355907-x-1550297.pdf), [2] (https://en.wiktionary.org/wiki/%D9%BE%D8%A7%D8%AF%D8%B2%D9%87%D8%B1)
این کاوش بر روی پادزهرها و داروشناسی بندهش به پایان رسید. اگر مایل هستید، بگویید تا مسیر را ادامه دهیم:
• بررسی ریشه‌شناسی واژۀ پهلوی «بَنگ» (Bang/منگ) و جایگاه آن به عنوان اولین مسکنِ دردِ اساطیری در بندهش؟
• یا دوست دارید یک لغت خراسانی غریبِ دیگر با پسوند «ـنج/ـج» در شعر شاعرانِ فرارود را کالبدشکافی کنیم؟
