لغت فُرس اسدی اقبال وحدتی بخش یکم- از اول باب الخاء تا آخر باب الشین - با اشاره به ریشه های احتمالا پهلوی واژگان.

 

لغت فُرس اسدی اقبال وحدتی بخش یکم- باب الالف تا اول باب الخاء- با اشاره به ریشه های احتمالا پهلوی واژگان

 

                          باب الألف

 

                                            آسا^[1]

  دهان دره باشد آن که دهان باز شود^[2] یا از کاهلی یا از آمدن

خواب و مانند آن، بهرامی گفت:

  چنان نمود بما دوش ماه نو دیدار

                                 چو یار من که کند گاه^[3] خواب خوش آسا.

                                     آسای دیگر^[4]

  مانند بود چنانکه گویی شیر آسا^[5] و خور آسا^[6] و ترك آسا و مانند این [ شهید گفت:

  شود بد خواه چون روباه بد دل

                                              چو شیر آسا تو بخرامی بمیدان^[7]]                                                     

                                  والا

   بزرگ بود بقدر و بلندی^[8]، چنانکه رودکی گفت:

    چو هامون دشمنانت پست بادند^[9]

                                            چو گردون دوستان والا همه سال.

                                       كَمرا

  گروهی خوابگه چهار پایان را گویند و گروهی طاق بنارا [چنانکه منجیك گفت^[10] :

  با سهم تو آنرا که حاسد^[11]  تست

                                                    پیرایه کمند است و خلد کمرا]

                                کمرای دیگر^[12]

  لعل [ ظ: مِحَّل ] شبگاه چهار پایان [و] گوسفند غیره و بزبان ما (؟) انکرو [کذا] خوانند.

                                    پروا

  فراغت^[13] باشد و سراسیمه را ناپروا گویند [چنانکه دقیقی گفت:

  ابو سعد آنکه از گیتی از او بر گشته شد بدها^[14]

                            مظفر آنکه شمشیرش ببرد از دشمنان پروا]

                                        كانا^[15]

  ابله بود. [چنانکه رودکی گفت:

 

 

 

 

  من سخن گویم تو کانایی کنی

                                                هر زمانی دست بر دستت زنی]

                                   اَفدِستا

  این لفظ کلمتی است مرکب پهلوی، افد شگفت باشد و ستا ستایش چنانکه دقیقی گفت:

  جز از ایزد توام^[16] خداوندی

                                                       كنم از دل بتو بر اَفدِستا

                                     ویدا

    گم شده [کذا] باشد چون وید، دقیقی گفت:

  امیرا جان شیرین بر فشانم

                                                    اگر ویدا شود پیکار [ عمرم]^[17]

                                    مُروا

    فال نیك بود.  [چنانکه عنصری^[18] گفت:

    لب بخت پیروز را خنده ای                مرا نیز مروای فرخنده ای]

                                مُرغوا

  فال بد بود [چنانکه ابو طاهر خسروانی گوید:

  نفرین کند بمن بردارم بآفرین         مروا کنم بدو، بردارد بمرغوا]

                                شَغا^[19]

  تیردان بود، تازیان جعبه گویند، فرخی گفت:

  بوقت کار زار خصم و روز نام و ننگ او

                                    فلک از^[20] گردن آویزد شغا و نیم لنگ او

                                      نیا^[21]

  پدر پدر و پدر مادر بود [چنانکه فردوسی گوید:

  نبیره که جنگ آورد با نیا                 هم از ابلهی باشد و کانیا^[22]]

                                   نغوشا^[23]

مذهب گبران است [چنانکه دقیقی گوید:

  تا میل^[24] کرد با ما^[25] از مذهب نغوشا

                                      آن زردهشت کو بود استاد پیش دارا^[26]

 باز آمدند و گفتند آن اُمَتّان موشا

                                  کایزد بد آن نه موشا بر کوه طور سینا^[27]]

                                  هویدا^[28]

   سخت پیدا بود [چنانکه عنصری^[29] گوید:

  درشتی دل شاه و نرمی دلش       ندانی^[30] هویدا کنی حاصلش]

 

 

 

 

 

 

                                     

                                             كُبیتا

   ناطف^[31] بود، طَیّان مرغزی گوید:

  [شمس دنیا تو فخر دین منی 

                                                فخر دنیا تو شمس دین منی^[32]]

  ور همه زندگان^[33] ترینه^[34] شوند

                                                         تو کبیتای کنجدین منی

                                       سروا

  حدیث و افسانه باشد [چنانکه اورمزدی گوید:

  چند دهی و عده دروغ همی چند

                                      چند فروشی بمن تو این سر و سروا^[35]]

                                     وَستا^[36]

  تفسیر زند است و زند صُحُف ابراهیم بود، خسروانی گفت:

   چو گُلبُن از گل^[37] آتش نهاد و عکس افگند       

                                       بشاخ او بر دُرّاج گشت وَستاخوان^[38]

 

 

 

                                        

                                            نوا^[39]

  یکی: نوای خنیاگرانست، دیگر: توانگری و سازِ کار و شغل مردم، و دیگر: کسی که او را بگرو برِ کسی بگذارند گویند فلانی نوا است یعنی گرو است، دیگر نام پرده ایست از پرده های موسیقی، خفاف گفت:

  بنوا نیست هیچ کار مرا               تا دلم نزد^[40] زلف او بنوا است.

                                   اژدرها^[41]

  اژدها بود [ دقیقی گفت:

  یکی صمصام فرعون کش عدو خواری چو اژدرها

                           که هرگز سیر نبود وی از مغز و از دل أعدا]

                                    گُندا^[42]

  فیلسوف [و دانا] بود [عنصری گوید:

 

 

  پیلان ترا رفتن باد است و تن کوه

                                         دندان نهنگ و دل و اندیشه گندا]

                            آشنا^[43] و آشناه و شِناه

  شناو باشد که در آب زنند و بعربی سباحت گویند [بوشکور گفت:

  کسی کاندر آبست و آب آشناست

                                             از آب ار چو ز آتش نترسد سزاست^[44]

                                       رخشا^[45]

  رخشان بود. [دقیقی گفت:

  جمال گوهر آگینت چو زرین قبله ترسا

                                  گهر بمیان زر اندر چنانچون زر بود رخشا^[46]]

                                     شكیبا^[47]

  صبور باشد [چنانکه اورمزدی گفت:

  یا رب مرا بعشق شكیبا كن               یا عاشقی بمردِ شکیبا ده^[48]

 

 

 

 

 

                                       

                                          شَیدا^[49]

    دیوانه باشد [چنانکه دقیقی گفت:

    دل برد چون بدانست^[50] کِم کرد ناشکیبا

                                       بگریخت تا چنینم دیوانه کرد و شیدا]

                                      گردنا^[51]

  سیخی باشد [که] مرغی یا چیزی بدان بر آتش بریان کنند و بگردانند [چنانکه کسائی گفت:

  دلی را کز هوی جستن چو مرغ اندر هوا بینی

                                   بحاصل^[52] مرغ وار او را بآتش گردنا بینی]

                                      چلیپا^[53]

  صلیب باشد[چنانکه عماره گفت:

  آن زاغ را نگه کن چون می پرد             مانند یكی قیرگون چلیپا]

                                      همانا^[54]

  پِنداری بُوَد [چنانکه خسروانی گوید:

 

 

     دلت همانا زنگار معصیت دارد

                                       بآب توبه خالص بشویش از عصیان]                                

                                       مانا^[55]

    هم پنداری بود [چنانکه کسائی گفت:

  چندین حریر و حله که گسترد بر درخت

                                            مانا که بر زدند بقرقوب شوشتر^[56]]

                                     بِتا^[57]

    یعنی رها کن باشد [بوشکور گوید:

    بِتا روز کاری بر آید بر این               کنم پیش هر کس ترا آفرین]

                                      آوا^[58]

    آواز باشد [رودکی گفت:

    ای بلبل خوش آوا آواده                 ای ساقی آن قدح باما ده^[59] ]

                                    کَرپا^[60]

    گیاهی باشد که آنرا هلندوز خوانند^[61] [رودکی گفت:

 

 

 

  پیش تیغ تو روز صف دشمن

                                                هست چون پیش داس تو کرپا^[62]]

                                        كیانا^[63]

  طبایع باشد بزبان فلاسفه [خسروی گفت:

  همه آزادگی همّت تو                      قهر کرده است مر کیانا را^[64]]

                                        گردا

  گردان باشد [عسجدی گفت:

  کسی کز خدمتت دوری کند هیچ

                                                  بَرو دشمن شود گردون گردا]

                                   غوشا^[65]

  [سرگین] گاو و گوسفند باشد [علی قرط گفت:

  رو همان پیشه که کردی پدرت  

                                                    هیزم آور ز^[66] رَز و چین غوشا]

                                   آذر فرا^[67]

  آتش افروز باشد [رودکی گوید:

  نفس را بغدرم چو انگیز کرد               چو آذرفرا آتشم تیز کرد^[68] ]

                                  قُسطا^[69]

 

  پسر لوقا و ایشان دو حکیم اند از یونان^[70] [دقیقی گفت:

  و آن حرفها خطای کتاب او        گویی حروف دفتر قسطا شد^[71]]

                                         کیا^[72]

    مرزبان باشد.

                                      روهینا^[73]

    شمشیر جوهردار را گویند.

                                     خارا^[74]

    سنگ سخت بود و قماشی که خارا گویند.

                                       دروا^[75]

  آویخته باشد.

                                        کفا^[76]

  سختی و رنج باشد [قصار امی^[77] گوید:

 

    میر ابو احمد محمد خسرو ایران زمین

                         آنکه شادست او و دورست از همه رنج و کفا^[78] ]

                                        فراحا^[79]

  فراخنای چیزی باشد [دقیقی گوید:

  شادیت باد چندانک اندر جهان فراخا

                                     تو با نشاط و راحت^[80] با رنج و درد اعدا]

                                          اَشنا^[81]

  گوهر گران بها بود.

                                            ترا^[82]

  دیواری بزرگ و سخت باشد که بسیار بلند و عظیم بود و در پیش چیزی یا کسی بکشند [شهید^[83] گفت:

  صف دشمن ترا ناستد^[84] پیش                 ور همه آهنین ترا باشد]

                                      كیمیا^[85]

    حیلت با عقل آمیخته بود.

 

 

 

 

 

 

 

 

                                    ملحقات حرف ألف

    لغات ذیل در نسخه اصل (نه در متن و نه در حاشیه آن ) نیست ولی نسخ دیگر هر کدام بعضی از آنها را شاملند و ما عیناً آنها را با ذکر مآخذ در اینجا نقل می کنیم:

                                        وِرا^[86]

  ویرا بود منجیك گفت:

  نداند مشعبد ورا بند^[87] چون               نداند مهندس ورا درز چند^[88]

                                        رُبا^[89]

  ربای باشد، منجیك گوید:

  میان نرگسان اندر سرشک جان ربا دارد^[90]

                                    سرشك جان ربا دیدی میان نرگسان اندر

                                     سِتا^[91]

  ستایش باشد رودکی گفت:

  چه گر من همیشه ستا گوی باشم

                                                    سِتایَم نباشد نکو جز بنامت

 

 

 

                                         

                                       بالا^[92]

  جنیبت بود، فردوسی گوید:

  بفرمود تا اسب را زین نهند                 ببالای او زین زرین نهند

                                         

                                         سا^[93]                        

  خراج باشد^[94]، عسجدی گفت:

  تاروم از هند لاجرم شاها

                                                گیتی همه زیر باج و سا کردی

                                       *** 

  لغات ذیل را ن در حاشیه اضافه دارد و در سایر نسخ نیست و چنانکه ملاحظه میشود عده ای از آنها عربی یا از لهجه های ولایتی ایران و ماوراء النهر است.

                                        دولا

  سبوی آب باشد، سهانی [ ظ – شهابی] گوید:

  ز دولا کرد آب اندر خنوری         که شوید جامه را هر بخت کوری

                                       كولا^[95]

  [ب]زبان کردان [بارانی] بود، بارانی گوید:

  در بیابان بدید قومی کُرد

                                                     کرده از موی هر یکی کولا

                                          بَبغا

  طوطك بود، منجك [كذا] گوید:

  ای ساخته بر دامن ادبار تنزل

                                           غماز چو ببغایی و پرگوی چو بلبل

 

 

                                          یا

  یاد بود، رودکی گوید:

یا آری و دانی که تویی زیرک و نادان [کذا]

                                        ور یاد نداری تو سگالِش کن و یاد آر

                                         جا

  بمعنی کجا باشد و این لفظ مرغوب است، عسجدی گوید:

  عسکری شکر بود تو کو پیامی شکرم (؟)

                               ای نموده ترش روی از جا بد این شوخی ترا

                                       لَبینا

  نام نوا است که در مطربی بود، میزانی گوید:

تا مطربان زنند لبینا و هفتخوان

                                             در پرده عراق سرِ زیر و سلمکی.

                                      مُغَمّا

  تباهی باشد [کدا]، حقیقی گوید:

  تا خمره بود نام پنیرك نبری هیچ (؟)

                                      معقود و مغما بزنی نعره که بگذار.

                                   سداهرا

  نام باغی است بلوهاور، حقیقی گوید:

  ای سرو کشمری، سوی باغ سداهرا

                                       هرگز دمی نیایی [ و ] یك روز نگذری.

                                   عجما

آنکه در هیچ خیر وشر نرسد، محمد عثمان گوید:

  صورت مردم عقلست نگاریده بر او

                                    چو ازو عقل جدا گشت همانا عجماست[MV1] .

 

 

 

 

 

 

                                          علالا

  بانگ و تشنیع بود، نجیبی گوید:

  این مسخره با زن بسگالید و برفتند

                                               تا جایگه قاضی با بانگ و علالا.

                                        فافا

  چیزی نیکو و بدیع باشد، بلجوهر گوید:

  تو همیگویی شعر تا فردا              بخشدت خواجه جامه فافا.

                                       زهما

  عاشق باشد، قریحی [ظ – قریعی] گوید:

  عبدای توام مریز مر عبدا را

                                                زهمای توام میاکشان زهما را

                                      شگا^[96]

  تیردان بود، بو عبدالله ادیب گوید:

بنیر غمزه دل عاشقان شکار کند

                                  عجبتر آنکه بتیری که از شگا نه جداست.

                                       وا

  با^[97] بُوَد چنانکه گویند سِکبا و سِکوا، ابوشکور گوید:

  ز ده گونه ریچال و ده گونه وا

                                                        گلوبندگی^[98] مر یکی سزا.

                                     قُبا

  نام شهری است، پسر رامی گوید:

  پست نشسته تو در قبا و من اینجا

                                         کرده زغم چون ز كوك بودن آهن (؟)

 

 

 

                                       

                                          زرگیا

  گیاهی است چون زر در هندوستان روید، اسدی گوید:

  ز کافور و ز عود بُد هر درخت

                                              همه زرگیا رسته بر سنگ سخت

                                         دارا

    درودن بود، شاعر گوید:

    بدان زایند مردم تا که میرند

                                                          بدان کارند تا بِکُنَند دارا

                                   دِلهُرا

  پادشاه هندوستان بود، عنصری گوید:

  چو رای و کوره و داود نامور چیپال (؟)

                                       چو دلهرا بخر و دو صد هزاران گیر (؟)

                                  هست و استا

  جادویها باشد، خسروی گوید:

  جادویها کند شگفت عجب     هست و استاش زند و استا نیست

                                    همارا

  همواره و همیشه باشد، رودکی گوید:.

  گزیده چهار توست بدو در جها نهان

                                                  همارا باخشیج همارا بکار زار

                                   ماشلا

نام زنی بود که بر بالین عذرا آمد پنداشت مرده است، عنصری گوید:

  زنی مر تن شاه را بد بلا                    زن بدکنش نام او ماشلا                                           

                                    مارا

ماده بُختی، عمعاق [ كذا] گوید:

  یکی دَبّه در افکندی بزیر پای اشتریان

                                     یکی بر چهره مالیدی مهار ماده مارا

                           -----------------

                                  ---------

                                      ----

 

 

                                   

                                     باب الباء

                                         تاب^[99]

  یکی طاقت است، دیگر پیچ و تاب که در رسن و رشته زلف نیکوان باشد دیگر فروغ بود بآتش و برق، دیگر تَبِش گرمی باشد، چنانکه عنصری همه را در سر غزلی گوید:

  گفتم متاب زلف و مرا ای پسر متاب

                                         گفتا ز بهر تاب تو دارم چنین بتاب^[100]

  گفتم نهی برین دلم آن تاب دار زلف

                                        گفتا كه مشك ناب ندارد قرار و تاب

  گفتم که تاب دارد بس با رخ تو زلف

                                        گفتا که دود دارد با تف خویش تاب.

                                     پایاب

  یکی طاقت است، فردوسی گوید:

 

 

 

  که مرا^[101] باره را نیست پایاب او

                                                  درنگی بود^[102] چرخ^[103]  از تاب^[104] او

  دیگر^[105] بن آب حوض را گویند، [خفاف گوید:

  گل کبود که^[106] بر تافت^[107] آفتاب برو

                                      ز بیم چشم^[108] نهان گشت در بن پایاب^[109]]

                                   شاداب^[110]

  یعنی تازه چون سیراب، [فردوسی گفت:

  تو گفتی همه دشت سرخاب^[111] بود

                                                   بِسان یکی سرو شاداب بود]

                                    تَراب^[112]

  ترشح بود از آب و روغن که اندک اندک از کوزه و غیره پالایش گیرد و بِتَرابَد بیرون، [ حسروانی گوید: 

  بخل همیشه چنان تَرابَد از آن روی

                                                کاب چنان از سفال نو بترابد^[113]]

                                    مكیب^[114]  

یعنی از راستی بجایی دیگر مکش بکژی، شهید گفت:

  [^[115]یك تازیانه خوردی بر جان از آن دو چشمش

                                           کز درد او بماندی مانند زرد سیب

  کی دل بجای دارد در پیش چشمش او^[116]

                                  کو چشمش^[117] را بغمزه بگرداند از وُریب]

  یارب بیافریدی^[118] رویی بدین مثال

                               خود رحم کن بر اُمَّت و از^[119] راهِشان مکیب

                                     فَرَسب^[120]

  آن دار ستبر باشد که بدو بام را بپوشانند و ثِقل همه بر وی بُوَد، رودکی گفت:

 بام ها را فرسب خُرد کنی^[121]                 از گرانیت گر شوی بر بام

                                        ناب

  خالص باشد بی غش^[122] فرخی گفت:

  ناب است هر آن چیز که آلوده نباشد

                                                 زین روی ترا گویم کآزاده نابی

                                    شب تاب^[123]

کرمی است خُرد سبزگون باشد ولیکن بشب تاریك چون اخگر آتش

نماید و بآذر آبادگان چراغینه گویند [رودکی گفت:

 ^[124] شب زمستان بود و گپی سرد یافت

                                               کرمکی شب تاب ناگاهی بتافت

  گپیانش^[125] آتش همی پنداشتند

                                                       پشته هیزم^[126] بدو برداشتند]

                                      غاب^[127]

    چون بیهوده و یافه بود، رودکی گفت:

    تاکی بری عذاب و کنی ریش را خصاب

                                       تا کی فضول گویی و آری حدیث غاب

                                    زه آب^[128]

  آبی بود که از سنگی یا از زمینی همی زاید بطبع خویش از اندك و بسیار، بوشکور بلخی گفت:

  سوی رود با کاروانی گُشن

                                                  زه آبی بدوی اندرون سهمگن

                                    زُگاب^[129]

  مداد و حِبر باشد [بهرامی گفت:

  جز تلخ و تیره آب ندیدم بدان زمین

                                             حقا که هیچ باز ندانستم از زُگاب]

 

                                       تبكوب^[130]

  ریچالی است که از گوز مغز و سیر و ماست کنند، تُرش باشد، خجسته سرخی گوید:

  ^[131]بسنده نکردم بتبكوب خویش 

                                                بر آن شدم کز مَنَش سیر^[132] بیش

                                    بوب^[133]

  بساط و فرش باشد، [رودکی گوید:

  شاه دیگر روز باغ آراست خوب

                                                    تختها بنهاد و برگسترد بوب]

                                   آسیب^[134]

  چون دو [کس] بهم رسند و دوش بر هم کوبند و پهلو بپهلو کوفتن را آسیب خوانند و باصل آن آهنگ [کذا] است که از کسی بکسی رسد، عنصری گفت:

 بآسیب پای و بزانو و دست   

                                           همی مردم افکند چون پیل مست

                                 

                                  شیب و تیب^[135]

  سرگشته و مدهوش، قریب یکدیگرند، رودکی گفت:

  شیب تو با فراز و فراز تو با نشیب

                                          فرزند آدمی بتو اندر بشیب و تیب^[136]

                                   وُریب^[137]

  کژی باشد بر خوهلی^[138] بود اعنی نه راستی نه سخت بشیب، بوشکور گفت:

  توانی برو کار بستن فریب

                                               که نادان همه راست بیند وُریب

                                  شیب^[139]

  بحرکت معروف رشته تازیانه بود،[منجیك گوید:

  بگاه سایه [كذا] برو بر تذرو خایه نهد

                                             بگاه شیب بِدَرَّد کَمَندِ رُستَمِ زال^[140]]

                             شیب دیگر ^[141]

  آشفتن^[142] باشد [عماره گوید:

 

  نبود ایچ مرا با بُتَم عَتیب^[143]

                                                 مرا بی گنهی کرد شیب شیب]

                                    سیماب^[144]

  ژیوه^[145] باشد [چنانکه آغاجی گفت:

  شب بیدار وین دو دیده من

                                                   همچو سیماب بر کف مفلوج]

                                      زیب^[146]

  زیبایی و خوبی بود، [عماره^[147] گفت:

  ندارد بر آن زلف مشک بوى

                                                         ندارد بر آن روی لاله زیب]

                                    نهیب^[148]

  ترس بود،[عماره گفت:

  چنان تافته بر کشم از نهیب

                                           که گشتم از غم و اندیشه ناشکییب]

                                      غُژب^[149]

  دانه انگور بود، [ابو العلاء ششتری گوید:

  بیاور آنکه گواهی دهد ز جام که من

                                              چهار گوهرم اندر چهار جای مدام^[150]

  زُمُرُّد اندر تاکم عقیقم اندر غُژب^[151]

                                              سهیلم اندر خم آفتابم اندر جام]

                                       تَرب^[152]

  گردن را پیچ دادن بود بِکین یا بِعُجب، [رودکی گوید:

  اندر آمد مرد با زن چرب چرب

                                             گُنده پیر از خانه بیرون شد بترب]

                                   گُپ

  اندرون^[153] رخ بود [عبدالله عارض^[154] گوید:

  ^[155]روان گشته دایم دو چیز از جهان شد

                                             ز دو چشم کوری ز دو^[156] گپ لالی]

                                  سراب^[157]

  زمینی شورستان بود که از دور آب نماید.

                                  كیب^[158]

  از راستی بکژی شدن با فریفتن بعشق بود.

                                

 

 

 

 

 

 

 

                                     

                                       شکیب^[159]

  صبر بود.

  آتش پرست بود.

                                     آذر گشسپ^[160]

  آتش پرست بود.

                                      جَلَب^[161]

  زن فاحشه را گویند.

                                      گوشاسب^[162]

  خواب دیدن باشد،[ بوشکور^[163] گوید:

  شنیدم که خسرو بگوشاسب دید

                                             چنان کاتشی [شد] بدورش^[164] پدید]

                                     یب^[165]

  تیر بود بزبان سمرقندی [منجیك گوید:

  ای رخ تو آفتاب و غمزه تو یپ

                      کرد فراقت مرا چو زرین ابیب و ابیب خلال باشد]

 

                         ملحقات حرف باء

  در چ لغت[ا] ذیل هست که در سایر نسخ نیست:

                                       نقاب

  چیزی بر پیچیده باشد، عنصری گفت:

ای رخ رخشان جانان زیر آن زلفان بتاب

                                        لاله سنبل حجابی یا مه عنبر نقاب^[166]  

  لغات ذیل منحصرأ در حاشیه ن آمده و در سایر نسخ نیست:                             

                                        جُلّاب

  نام شاعر [ی] استاد بود در بخارا، ابو طاهر خسروانی گوید:

   همی حمد کنم و سال و ماه رشك برم                      

                                       بمرگ بو المثل و مرگ شاکر جُلّاب

                                       جُناب

  آن بود که دو تن با یکدیگر جناب بندند که چیزی از یکدیگر بگر و بستانند مسعود سعد گوید:

  اکنون نمیستانی^[167] چیزی زدست کس

                                          دست تو تا که گردد بسته جُناب تو

  فرخی نیز گوید:

  راست گفتی عتاب او بر من              هست از بهر بردن جُناب

                                     مترب^[168]

  تب باشد، منجك [كذا] گوید:

 

 

 

 

 

 

 

 

  استه^[169] و غامی^[170] شدم از درد جدایی

                                     هامی و وامی^[171] شدم زِ خَستَن مترب

  ایکه^[172] رخ من چو غمروات^[173] شد از غم

                                     موی سر من سپید گشت چو مهرب^[174]*

                                     كَنَب^[175]

    بند باشد و غُل، طَیّان گوید:

    زمانه کرد مرا مبتلی بگردش او

                                          گهی بنای کلوته گهی بپای کَنَب

                                    كَلَب

گِرد برگرد دهن، رودکی گوید:

  خشك كَلَب سگ و بَتفوز سگ(؟)

                                              آنچنانکه نجنبید ایچ او را رگ(؟)

                                  كوب

  آلتی است که پیل بانان را شاید [ظ: باشد ]، اسدی گوید:

  تو در پای پیلان بدی خاشه روب

                                    کَواره کشی پیشه با رنج و کوب (کذا؟)

                                   

 

 

                                        جَلَب

    نام ستور[کذا!] باشد (؟)، عسجدی گوید:

    جَلَب کِشی و همه خان و مانت پُر جَلَب است

                                     بُدی جَلَب کِش و کرده بکودکی جَلبَی

                                   اندراب

  شهریست در خراسان، [ فردوسی گوید^[176]]

  ز غزنی سوی اندراب آمدم

                                                     از آسایش ره شتاب آمدم^[177]

                                     لپ

  کاج و سیلی بود، خطیری گوید:

  رویش نبیند آنچه قضا چو بینَدَش (؟)

                                       نامش بر آستین و لَتَش برقفا زند (؟)

                                   مِهراب

  نام شاه کابل که رستم را جد مادری است، فردوسی گوید:

  ترا بویه دخت مهراب خاست

                                        دلت خواهش سام و کابل کجاست*

                                    فَرَب

  رودیست عظیم، عسجدی گوید:

  با سرشک سخای توکس را                    ننماید بزرگ رود^[178] فرب

                                     فوب

  بادی که از برای چشم بد از دهان بیرون کنند، خطیری گوید:

  همی فوب کردند گاوان مراو را

                                             که گاو چغانی بریش چغانی(؟)

 

 

                                             زیب

  خسرو نوشاد است در روم نوشروان شاهش کرد [کذا]، فردوسی گوید:

  شد از زیب خسرو چو خرم بهار [کذا]

                                           بهشتی پر از رنگ و روی بهار [کذا]

                                       سُرخاب

مرغی است سرخ رنگِ آبی، عسجدی گوید:

  پیش او کی شوند باز سپید

                                            چون تذروان سرخ و چون سرخاب

 

 

 

                                 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                   

                                 

                                        باب التاء

 

                                          لت^[179]

    پاره بود [عسجدی^[180]  گوید:

    جغد که با باز و با کلنگان پَرَّد^[181]

                                             بشکندش پر و مرز^[182] و گرددلت لت]

                                      لت دیگر^[183]

  لخت باشد و عمود، لبیبی گفت:

  رویت ز درِ^[184] خنده و سبلت ز درِ^[185]  تیز

                                               گردن ز درِ سیلی و پهلو ز درِ لت

                                     غلت^[186]

  غلتیدن بود [عنصری گوید:

  بپیشش بغلتید وامق^[187] بخاك

                                               زخون دلش^[188] خاك همرنك لاك]

                                     رُت^[189]

  چون تهی و برهنه بود، لبیبی گوید:

  فرمان کن^[190] و آهك كن و زرنیخ براندای

                                        بر روی و برون آر همه رویت را^[191] رت

                                       كبت^[192]

 مگس انگبین بود اعنی زنبور، [رودکی گوید:

  همچنان کبتی که دارد انگبین

                                               چون نماند داستان من بدین^[193]

 کبت نادان^[194]  بوی نیلوفر بیافت

                                         خوبش^[195] آمد سوی نیلوفر شتافت

  وز بر خوشبوی نیلوفر نشست

                                           چون گه رفتن فراز آمد نجست^[196]

   تا چو شد در آب نیلوفر نهان

                                                  او بزیر آب ماند از ناگهان^[197]]

                                   فَرتوت

  سخت پیر و خِرِف باشد، رودکی گوید:

  پیر فرتوت گشته بودم سخت

                                                      دولت او^[198] مرا بکرد جوان

                                 فَرهَست

جادویی باشد، [ابو نصر مرغزی گوید:

نیست را هست کند تنبل^[199] اوی

                                           هست را نیست کند فر هستش

                               

 

                                           جمست^[200]

 جنسی هست از جواهر زرد که اندکی بِسرخی زند، [چنانکه

خسروی گوید:

  دین من خسرویست همچو مِیَم

                                            گوهر سرخ چون دهم بجمست^[201]]

 عنصری گوید:

  گرد پرگار چرخ مرکز بست

                                            شَبَه مرجان شد و بلور جمست^[202]]

                                       تَبَست^[203]

  چیزی بود سست، آغاجی^[204] گفت:

  دریغ من که مرا مرگ و زندگانی تلخ

                       که دل تَبَست و تباه است و دین^[205] تباه و تبست

                                     کلات^[206]

  دیهی باشد كوچك بر بلندی و اگر نیز خراب بود، دقیقی گفت:

  تیر تو از کلات فرود آورد هزبر

                                                  تیغ تو از فرات بر آرد نهنگ را

                                   

 

 

 

 

                                         برغست^[207]

  گیاهی بود که خر خورد بیشتر و زرد گلی دارد خرد بسیار گه گاه،کسائی گوید:

خاک کف پای رودکی نسزی تو

                                    هم بشوی کوشه (؟) چه خایی برغست^[208]]

                                        گست^[209]

  زشت باشد، [عماره گوید:

  دلبرا دو رخ^[210] تو بس خوبست            از چه^[211] با بار کار گست کنی]

                                        پَلَشت

  همچون پلید باشد [کسائی گوید:

  با دل پاك مرا جامه ناپاک رو است

                               بد مر آنرا که دل و جامه پلید است و پلشت]

                                       الفحت^[212]

  چنان بود که گویی بیندوخت و گرد^[213] آورد، رودکی گوید:

  با خردمند بی وفا بود این بخت

                                    خویشتنِ^[214] خویش را بکوش^[215] تو یك لخت^[216]

  بخور و بده^[217] که پُر پشیمان نبود

                                          هر که بخورد و بداد از آنکه بیلفخت^[218]

                                     هملخت

  چرم موزه و کفش و پای افزار بود، [کسائی گوید:

  ^[219]بشاهراه نیاز اندرون سفر^[220] مسگال

                                        که مرد کوفته گردد بدان ره اندر سخت

  و گر خلاف کنی طمع^[221] را و هم بروی

                                                بدرد ار بمثل آهنین بود هملخت]

                                     کِفت^[222]

  کِتف بود یعنی دوش، [عنصری گوید:

  فكندش بیك زخم گردن ز کِفت

                                                    افگنده شد دست عذرا گرفت

                                    اَلجَخت

  طمع^[223] بود، کسائی گوید^[224]:

  جز این داشتم اومید و جز این داشتم الجخت

                                            ندانستم از او دور گواژه زَنَدَم بخت^[225]

                                          زُفت^[226]

    بخیل بود،[عنصری گوید:

  صعب چون بیم و تلخ چون غَمِ جُفت^[227]

                                              تار چون گور و تنگ چون دل زُفت

                                     پیخُشت^[228]

  از بن کنده بود بیکبارگی، غیاثی گفت:

  [چندان گرداندش که از پی دانگی

                                               با پدر و مادر و نبیره زند مشت^[229]]

  اُف ز چونین^[230] حقیر و بی هنر از عقل

                                             جان ز تن آن خسیس بادا پیخُشت

                                   پَرگَست^[231]                              

چون معاذ الله بود و مبادا بود، کسائی گفت:

    رودکی استاد شاعران جهان بود

                                           صد یك از وی تویی کسائی پرگست^[232]

                                         آبخوست^[233]

  جزیره را گویند و پایخوست آن باشد که بپای در گرفته و آبخوست آب در هم گرفته باشد، عنصری گفت^[234]:

  تنی چند از موج دریا برست

                                                        رسیدند نزدِ یِکی آبخوست^[235]

                                        رست^[236]

  رسته بود چون^[237] صف، [خسروی گوید:

  چون ملك الهند است از ریدکانش^[238]

                                                   گردش بر خادم هندو دو رست]

                                    غوشت^[239]

  برهنه بود مادر زاد، رودکی گفت:

 

  [گفت هنگامی یکی شهزاده بود

                                                          گوهری و پر هنر آزاده بود

  شد بگرمابه درون استاد^[240] غوشت

                                              بود فربی و کلان^[241]  بسیار گوشت]^[242]

                                        پَت

    آهار جولاهان^[243] باشد و آن چیزی بود که در جامه مالند تا تاریك [كذا] شود و صیقل گیرد، [عماره گفت:

    ریشی چگونه ریشی چون ماله^[244] پت آلود

                                   گویی که دوش تا روز بر ریش گوه^[245] پالود

                                     پَت دیگر^[246]

  سریش باشد.

                                   پسادست^[247]

  نسیه بود و پیشادست^[248] نقد بود، [لبیبی گوید:

  سِتَد و داد جز بپیشادست

                                                   داوری باشد و زیان و شکست]

                                  جغبوت^[249]

      حشو آگنده باشد، [طَیّان گوید:

    چون یکی جغبوت پستان بند اوی

                                                 شیر دوشی زو بروزی یك سبوى]

                                          رخت

   رحل^[250] و بُنه باشد [دقیقی گفت:

  چو گشتاسب را داد لهراسب تخت

                                              فرود آمد از تخت و بر بست رخت]

                                      شست

  آهنی باشد^[251] که بدان ماهی گیرند، [معروفی گوید:

  من شست بدریا فرو فكندم

                                                      ماهی برمید و ببرد شستم^[252]]

                                  شست دیگر ^[253]

  چون خدمت کنند بانگشبه.

                                 چَرخُشت^[254]

  آنجای که انگور برای شراب بپالاید، [رودکی گوید:

 

 

 

 

   این کارد نه از بهر ستم کاران کردند

                                             انگور نه از بهر نبیدست بچرخشت]

                                     اَنگِشت^[255]

  زگال آهنگران باشد [فردوسی گفت:

  هر آنگه که بر زد یکی باد سرد 

                                             چو زنگی بر انگیخت ز انگشت گرد]

                                    پَست^[256]

  چیزی باشد که با زمین راست کنند^[257]، [عنصری گفت:

  چون آب ز بالا بگراید سوی پستی

                                            وز پست چو آتش بگراید سوی بالا]

                                    چُست^[258]

  چابك باشد، [ شهید گوید:

  برگزیدم بخانه تنهایی                 از همه کس درم بِبَستَم چست]

                                   انفست^[259]

پرده تنه عنکبوت باشد، [خسروی گفت:

 

 

 

 

    عنکبوتِ بِلاش بر دل من                    گِرد کرد بر تنید انفست]

                                        زَفت^[260]

  ضَخِم و فربه بود، [و زُفت بخیل باشد، علی قرط اندگانی گوید:

  از لئیمان بطبع ممتازی^[261]              از خبسیسان بعقل بی جفتی^[262]

  منظرت به ز مَخبَرَست پدید             که بتن زَفتی و بدل زُفتی ]

                                       کت^[263]

  تخت باشد، [بوشکور گوید:

  روز اور مزد است شاها شادزی

                                                برکت شاهی نشین و باده خور]

                                   ورغشت^[264]

  تره باشد از هر گونه،:

  [همیشه تا نبود خوید سرخ چون گلنار
                                     همیشه تا نبود سبز لاله چون برغست]
                                    جمشت^[265]

  جواهر بی قیمت بود،

                                  جمشت^[266] دیگر

  بلور بود،

                                  خار پشت^[267]

  ژوژ باشد^[268]، کسائی گوید:

    بِخارپشت نگه کن که از درشتی موی

                                           بپوست او نکند طمع پوستین پیرای]

                                       دَهِشت

  بیگانگی^[269] باشد.

 

 

                            ملحقات حرف تاء

لغات ذیل در ع یعنی نسخه اصل نیست:

                                   گُرُفت^[270]

  گِرِفت باشد، خسروی گوید:

  بشگفتم از آن دو کژدم تیز^[271]             که چرا لاله^[272] را بجفت گرفت

  با دو کژدم نکرد رفتی هیچ              با دل من چراش بیدم زُفت^[273] 

                                                     

                                  كبست^[274]

  گیاهی باشد طلخ^[275]، اورمزدی گوید:

  روز من گشت از فراق تو شب

                                          نوش من شد از آن دهانت کبست^[276]

                                  ***

 

 

 

                                       مُست^[277]

  گِلِه بود، لبیبی گفت:

  ای از ستیهش تو همه مردمان بِمُست

                            دعویت صعب و منكر و معنیت خام و سست

                                      گَمَست

  بفارسی جمست باشد، فرخی گفت:

  میان خواجه و تو و میان خواجه و من

                                     تفاوتست چنان چون میان زر و گمست

                                      گِرَست

  یعنی نالید، عنصری گفت:

  از تزیینی (؟ از آن زاری؟)^[278]که او نرست همی

                                                        دل پولاد خون گرست همی

                                      پَست

پست و بخیل [کذا^[279]] و کوتاه و پهن شده همه پهن بوند، مُنجیك گفت:

  چرات ریش دراز آمده است و بالا پست

                                             محال باشد بالا چنان و ریش چنین

                                    بَست

قسمت آب باشد که برزگران بر هم بخشند، خسروانی گفت:

 

 

 

 

 

 

  و گرش آب نبودی و حاجتی بودی

                                   ز نوك هر مژه ای آب راندمی صد بست

                                          لست

  چیزی قوی و البان (؟) باشد، لبیبی گفت:

  گر سیر شدی بتاز من در خور هست

                                  زیرا که ندارم ای صنم جوزه [خرزه!] لست^[280]

  از هستی تو ببانگ بینم پیوست (؟)

                                            بر دیده کس بِلَفچ و بر كون الست

                                    الست

  سُرین کون فربه باشد، عسجدی گفت:

  همچون رطب اندام و چو روغنش سرین

                                    همچون شبه زلفکان و چون دنبه الست^[281]

                                 پُشت بَست

  گلیمی باشد که زنان و برزگران زیر بغل درشت [ظ - و پشت]

بندند، عنصری گفت:

  ستّی پس پشت پشت بستی بستست

                                               پیش پشتی ستی بسی بشتست^[282]

 

 

 

 

 

 

 

                                    شِکست و مِکست

  اتباع است، رودکی گفت:

  آی از آن چون چراغ پیشانی      آی از آن زلفک شکست و مکست

                                        پیخست

 کسی که در جایی گرفتار آید و نتواند جستن گویند پیخسته شد، عسجدی گفت:

  شادی و بقا بادت و زین بیش نگویم

                                               كاین قافیه تنگ مرا نیك بپیخست

  و پیخسته همان بود، خسروانی گفت:

  من مانده بخانه در^[283] پیخسته و خسته

                                                  بیمار و بتیمار نژند و غم خورده

                                کوست و کوس

  آسیب بود، بوشعیب گفت:

  شاكر نعمت نبودم یا فتی

                                                      تا زمانه زد مرا ناگاه کوست

                                    شِبِشت

  گران و بغیض بود، معروفی گفت:

  حاکم آمد یکی بغیض و شبشت

                                                   ریشکی گنده و پلیدك و زشت

                                    رِشت

چیزی که از هم فرو ریزد چون کوشکی یا جامه کهن شده را گویند

 رَشت شده است، فرالاوی گفت:

  چون نباشد بنای خانه درست            بی گمانم که زیر رَشت آید

                                  دروشت^[284]

  تیر^[285] باشد، عماره گفت:

  ای مسلمانان زنهار از کافر بچگان

                                          که بدروشت بتان چِگِلی گشت دلم

                                       ***

  ن در حاشیه لغات ذیل را اضافه دارد که در هیچیك از نسخ دیگر نیست:

                                      وُرُوت

  خشم بود، بارانی گوید:

  بر من ای سنگدل وروت مکن

                                                         ناز بر من تو با بروت مکن

  هر چه بینی ز مردمان بستان^[286]

                                                 هر چه پایی ز حرص کوت مکن

                                    رَبوت

  هُدهُد بود، منجیك گوید:

  محال را نتوانم شنید هزل و دروغ

                                       که هزل گفتن کفر است در مسلمانی

  سرای و قصر بزرگان طلب تو در دنیا^[287]

                                 چو مار [مامه!] چند گزینی تو جای ویرانی

                                    

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                         غَمروات

  به باشد که با تازی سفر جل گویند، منجیك گوید:

  رنگ رخ من چو غمروات شد از غم

                                           موی سر من سپید گشت چو مهرب^[288]

                                   جبغوت^[289]

  توبره ای بود که از لیف کنند، طَیّان گوید:

  غم عیال نبود و غم تبار نبود

                                           دلم براش بیاکنده بود چون جبغوت

                                  جَبغُت

  گیاهست و پندارم لیف است، نجمی گوید:

  رویش اندر میان ریش تو گفتی

                                            پنهان گشته است زیر جبغت کفتار

                                   کشکفت(؟)

  یعنی بشکفت باشد، خسروی گوید:

  لاله کاشکفت کشفته کشکفت(؟)

                                             خود شکفته است بر رخ تو شگفت

                                      لوت

  امرد باشد، طَیّان گوید:

  همه بفرستم و همه لوتم(؟)

                                                              خرد بر نتابد آن لوتم(؟)

                                  

 

 

 

 

                                        زُست

  تند و زُوش [کذا] بود، بوشکور گوید:

  بدانک کینَت گردد درست (؟)

                                                      بدیدار زشت و بکردار زست

                                       زاست

  نام ولایتیست، کسائی گوید:

  بگور تنگ سپارد ترا دهان فراخ

                                 اگرت مملکت از حد روم تا حد زا*[290] ست

                                   تَرت و مَرت

  تباه و تَبَست باشد، خجسته گوید:

  آن مال و نعمتش همه کردید ترت و مرت

                                    آن خیل و آن حشم همه گشتند زار وار

                                    کُنِشت

  نیایش گاه یهودان باشد، شاعری گوید:

  سخن دوزخی را بهشتی کند

                                                      سخن مزکتی را کُشِتی کند

                                      مَزکِت

    بپارسی مسجد باشد.

                                     دُخت

  دختر باشد، شاعر گوید:

  مر اوستاد او را بر خویش خواند

                                                    ز بیگانگان جای بر دخت ماند

                           

 

 

 

 

 

                              زردهشت و زردشت

  پیغمبر آتش پرستان بود، شاعر گوید:

  شاہ ایران کی پذیرفتیش دین زردهشت

                               گر نه از باجت نشان دادی نه از تیغت خبر

                                     طرنگشت

  آوازه سازها که از اوتار باشد.

                                     سُفت

  تن سپید بود نیکو.

                                     تَبَّت

نام شهر [ی] بود بنزدیك خطا كه ازو نیز مشك خیزد، سلمان [كذا]گوید:

  در مشك كیسوى تو بت چین است مر تاتار را

                                    بر رشک آهوی تبت چین است مر تاتارا

                              ----------------

                           -------

                              ---

 

                              

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                    باب الثاء

                                         نیامد^[291]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

                                

 

 

 

 

                                  باب الجیم

                                        تلاج^[292]

بانگ و مشغله باشد، [طَیّان گوید:

  شب بیامد بر درم دربان باج^[293]              در بجنبانید با بانگ و تلاج]

                                        تاراج^[294]

  غارت بود^[295]، [دقیقی گوید:

  دانی که دل من که فگنده است بتاراج

                                   آن دو خط مشکین که پدید آمدش از عاج

                                     وَرتاج^[296]

  گروهی پنیرك را خوانند و آن گیاهی بود برگ او سبز و به هر سویی که قرصه آفتاب رود آن سو همی گردد، [آغاجی^[297] گوید:

  مثال بنده و توای نگار دلبر من

                                        بقرص شمس و بِوَرتاج سخت میماند]

                                   بَرخَفج^[298]

  ثِقلی بود که در خواب بر مردم اوفتد^[299] و آنرا بِتازی کابوس خوانند، آغاجی گوید:

  بوصال اندر ایمن بُدَم از گشت زمان

                                             تا فراق آمد و بگرفتم چون برخفجا]

 

                                      

 

                                            فَلج^[300]

  غَلقِ در باشد، [علی قرط اندگانی گوید:

  در بفلجم^[301] کرده بودم استوار

                                                  وز کلیدانه^[302] فرو هشته مَدنَگ]

                                        آکَج^[303]

  گُلاّبی بود آهنین بر سر چوبی کرده سقایان و فقاعیان نیز دارند که بدان پاره های یخ کشند از یخدان، عنصری گفت:

  بجستند تاراج و زشتیش را                    بِاکَج کشیدند کشتیش را

                                     تَنج^[304]

  گویی بِتَنج یعنی فراهم فشار، رودکی گوید:

  مهر مفکن برین^[305] سرای سپنج          کاین جهان پاک بازی و نیرنج

  نیكِ او را فسانه دار و  شُد^[306]                 بدِ او را كمرت نیك بنتج]

                                       خَنج

  نفع باشد^[307] و ناز و طرب، عنصری گوید^[308]:

  مرا هر چه ملك و سپاهست و گنج

                                              همه زان تُست^[309] و ترازوست خَنج

                                        نشكنج^[310]

  بناخن گرفتن بود، عنصری گفت:

  آن صنم را ز گاز وز نشکنج

                                                   تن بنفشه شد و دو لب نارنج

                                        آرَنج

  بندگاه دست بود میان ساعد و بازو^[311]، [بوشکور گوید:

  گَهی ببازی بازوش را فراشته داشت

                                          گهی برنج جهان اندرون سپرد^[312] آرنج]

                                       یَغَنج^[313]

  ماری بود زرد بی زهر میگزد و زخم نکند و بیشتر در معادن و باغ باشد، شهید گفت:

  مار یغنج^[314] اگرت دی^[315] بگزید^[316]            نوبت مار افعی است امروز

                                    آگنج^[317]

امعاء گوسفند باشد آ’نده کرده بگوشت یا چیزی که رسم او بود، [کسائی گفت:

عصیب و گُرده^[318] برون کن و زو زونج نورد

                                              جگر بیاژن و آگنج را بسامان کن]

                                      زَوَنج^[319]

  عصیب و روده و مانند آن بود که فراهم نَوَردَند گِرد یا دراز، [رودکی گوید:

  اگر من زَوَنجَت نخوردم گَهی             تو اکنون بیا و زَوَنجَم بخور^[320]]

                                    بازپیچ^[321]

  و جنبلبود نیز گویند ریسمانی باشد که کودکان هر دو سرهاش برهم بندند و از جایی در آویزند و در میان آن نشینند و از بهر بازی بجنبانند و آنرا بترکی سالنجاق گویند، [بو المثل گوید:

  ز تاک خوشه فروهشته و ز باد نَوان

                                                     چو زنگیانی بر باز پیچ بازیگر]

                                     الفنج^[322]

  اندوختن بود، بوشکور گفت:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

  مَیلفَنج^[323] دشمن که دشمن یکی

                                                 فراوان و دوست از هزار اندکی

                                      فُرُنج^[324]

  پیرامن دهان باشد، [رودکی گوید:

  سر فرو بردم^[325] میان آبخور              از فرنج منش خشم آمد مگر^[326]]

                                       مُنج^[327]

  نحل انگبین باشد، منجیك گفت:

  هر چند حقیرم سخنم عالی و شیرین

                                             آری عسل شیرین ناید مگر از منج ^[328]

                                     لُنج^[329]

  بیرون روی^[330] باشد، عماره گفت:

  گفت من نیز گیرم اندر کون^[331]

                                                   سِبلَت و ریش و موی^[332]  لُنج ترا

[و لبیبی گفت:

  کُرّه ای را که کسی نرم نکرده است متاز

                                             بجوانی و بزور و هنر خویش مناز

  نه همه کار تو دانی نه همه زور تُراست

                                     لُنج پر باد مکن بیش^[333] و کتف بر مفراز^[334]]

 

 

                                         كنج^[335]

  چون گوشه باشد در جایی بیغوله و بیغله نیز گویندش، [فردوسی گوید:

  اگر تند بادی بر آید ز کُنج                     بخاک افکند نارسیده ترنج]

                                   گولانج

  حلوایی باشد که آنرا لابرلا نیز خوانند، [لبیبی گوید:

  گولانج و گوشت و گُرده و گوز آب و گادنی

                                             گرمابه و گل و گل و گنجینه و گِلیم]

                                      بَنانَج

  مردی که دو زن دارد آن زنان یکدیگر را بنانج گویند^[336] و وسنی همان بود، شهید گفت:

  همی نسازد با داغ عاشقی صبرم

                                               چنان کجا بِنَسازَد بنانج بازِ^[337] بنانج

                                     آخشیج

  ضِد باشد چون مخالف، بوشکور گفت:

  کجا گوهری خیره^[338] شد زین چهار

                                                   یکی آخشیجش بر او بر گُمار

  دیگر طبایع بود.

 

 

 

 

                                       واذیج^[339]

  رشته انگور بود، شاکر بخاری^[340] گوید:

  همه واذیج پر انگور و همه جای عصیر

                                                رنج ورزید کنون بَر بِخورَد بَرزِگرا

                                     فَرَخج^[341]

  فَژَه بود یعنی پلید و زشت، [لبیبی گوید:

  ای بلفرخج ساده همیدون همه فرخج

                                       نامت فرخج و کنیت ملعونت بلفرخج]

                                      كَلَخج^[342]

  شوخی و چرکی که بر دست و اندام بود، عماره گوید:

  گَنده و بی قیمت و دون و پلید^[343]

                                                       پر از گوه و تن همه^[344] کَلَخج

                                     گیج

  مُعجَب و احمق^[345] بود [قریع^[346] گفت:

  همه با حیزان حیز و همه با گیجان گیج

                                  همه با دزدان دزد و همه با شنگان شنگ]

 

 

 

 

 

                                          کَلج^[347]

  سبد حمّامی باشد که بدان زَبال کشد، طَیّان گفت:

  صد^[348] کَلج پر از گوه عطا کرده بر آن ریش

                          گفتم گُه بر آن ریش که دی خواجه همی شاند^[349]

                                         لَخج

  زاگ سیه که رنگ رزان^[350] دارند، [طَیّان گوید:

  بینی آن زلفین او^[351] همچون چنبر بالان بِخَم

                                 گر بِلخخ اندر زنی ایدون^[352] بود چون آبنوس

                                        لفج

  لب ستبر بود و کسی را گویند که بخشم لفج فروهشته، فردوسی گوید:

  خروشان بکابل^[353] همی رفت زال

                                                      فروهشته لفج و برآورده یال

                                        سَفج

  خربزه نارسیده بود^[354]، بوالمثل گفت:

 

 

  نُقل ما خوشه انگور بود^[355] ساغر سفج

                                 بلبل و صُلصُل رامشگر و بر دست عصیر

                                  سُمج و سُمجه^[356]

  نقب و حفره زده و بزیر زمین اندر کنده چون خانه نیز باشد، رودکی گفت:

  شو بدان کنج اندرون حتى بجوی

                                        زیر آن سمچ است^[357] بیرون شو بدوی

                                 غِلغِلیج^[358]

  دغدغه باشد یعنی آن که پهلوی کسی را یا زیرِ کَش بر انگشت بکاوی و بجنبانی تا بخندد، [لبیبی گفت:

                                     چو بینی آن خر بدبخت را ملامت نیست

                            که بر سکیزد^[359] چون من فرو سپوزم بیش

  چنان بدانم من جای غلغلیجگهش

                                              کجا بمالش اول بر اوفتد بِسریش^[360]]

 

 

 

 

 

                                          کوچ^[361]

  جُغد بُوَد، کوف نیز گویند، بترکی بیغوش گویند، [کسائی^[362] گوید:

     اندر آن ناحیت بمعدن کوچ              دزدگَه داشتندکوچ و بلوچ]

                                          لوچ

    أحوَل بود، خطیری^[363] گوید:

    آن تویی کور و تویی لوچ و تویی کوچ و بلوچ

                        و آن تویی گول و تویی دول^[364] و تویی پایت لنگ

                                       بَفج^[365]

  خیو دهان مردم باشد، شهید گفت:

  قِی افتد آنرا که سر و ریش^[366] تو بینَد

                                  زان خُلم و زان بَفجِ چکان بر سر و رویت^[367]

                                       کاج

 سیلی باشد، [عنصری گوید:

  مرو را گشت^[368] گردن و سر و پشت

                                                سر پسر کوفته بكاج و بمشت]

 

 

 

                                     

                                     كابلیج

  انگشت کهین پای را گویند، [عسجدی گفت: 

  پِل^[369] بکوش^[370] اندر بِکُفت^[371] و آبله شد کابلیچ

                                      ز بسی غمها بِبَسته عمر گل پارا بپا(؟)^[372]]

                                        پِج پِج^[373]

  لفظی است که بُز را گویند و نوازند، رودکی گفت:

  زه دانا را گویند که داند گفت        هیچ نادان را داننده نگوید زه.

  سخن شیرین از زفت نیاید بر          بُز بِپچ پچ نشود هرگز فربه^[374]

                                      غِلج^[375]

گره دو تا باشد که آسان نگشایند، [معروفی گوید:

  ای آنکه عاشقی بغم اندر غمی شده

                                               دامن بیا بدامن من غِلج بر فِگَن]

 

 

 

 

 

 

                                       خُوچ^[376]

  چون پاره گوشت سرخ بود بر سر خروس، دیگر برتری طاق ایوان و بر ترکها نیز گویند، فردوسی گفت:

 سپاهی بکردار کوچ و بلوچ          سگالنده جنگ و بر آورده^[377] خوچ*

                                         لَج^[378]

  لگد باشد بِپُشت پای، [منجیك گفت:

  یك روز بگرمابه همی آب فرو ریخت

                                           مردی بزدم^[379] لج بغلط بر در دهلیز^[380]]

                                      کَبج^[381]

  خری بود بریده دم، [ابو العباس گوید:

  ندانستی تو ای خر عمر كبج لاك پالانی(؟)

                          که با خرسنگ بر ناید سرو زن [گاو!] ترخانی (؟)^[382]]

                                  سپنج^[383]

منزل یك شبه بود، فردوسی گوید:

 

 

  سپنجی سراییست دنیای دون

                                           بسی چون تو میرفت غمگین برون]

                                        فنج

  دبّه خایه بود و غُر همین بود،[منجیك گوید:

  عجب آید مرا از تو که همی

                                             چون کشی آن کلان^[384] دو خایه فنج]

                                         لنج^[385]

  آهیختن بود چیزی را از جایی بجایی و لنج دیگر از جای کشیدن

باشد، [طَیّان گفت:

  کسی کورا^[386] تو بینی درد کولنج^[387]

                                         بکافَش پشت و زو سرگین برون لنج]

                                     غارج^[388]

  صبوح باشد و غارجی صبوحی، [شاکر بخاری^[389] گوید:

  خوشا نبید^[390] غارجی با دوستان یک دله

                                    گیتی بارام اندرون مجلس ببانگ و ولوله]

                                         هج^[391]

راست باز کردن بود چیزی [را] چون علم یا نیزه و مانند آن

 

 

گویند هج کرد و اگر چیزی بر زمین افکنی راست بایستد گویند هج کرد، [منجیك گوید:

  گردون عَلَمِ محنت^[392] بر بام^[393]  تو هج کرد

                                     بینی سخط^[394]  خویش بکوس و علم اندر]

                                          آماج^[395]

  معروفست، عماره گوید:

  سرشک دیده بِرُخسار من^[396] فرو گذرد

                                                هر آنگهی که بِاماجگاه او گذرم^[397]]

                                      برمج^[398]

  آن باشد که برای تاریکی یا گودی بدست آوردن یا بردن ببسند(؟) لطیفی گوید:    

  تو دلفریب جهانی بشیوهٔ خوبی
                                             ببرمچیدن یوسف ببوی یعقوبی .

                                     ورتیج ^[399]

  سمانه^[400] باشد [زینبی^[401] گوید:

  آید از باغ بی سرود و بازیج

                                                  دستك بكراغه می برآرد ورتیج]

                                *****************

                          ملحقات حرف جیم

  لغات ذیل در نسخه اصل نیست ولی نسخ دیگر هر کدام عده ای از آنها را شاملند بقرار ذیل:

                                        سارنج^[402]

  مرغی باشد كوچك، صفار مرغزی راست:

  تو كودك خرد و من چنان سارنجم

                                                    جانم بِبری همی ندانی رنجم

                                       غلیواج^[403]

  زَغَن باشد یعنی موش گیر، چنانکه ابو العباس گوید:

  آن روز نخستین كه ملك جامه بپوشید

                                         بر کنگره کوشک بدم همچو^[404]  غلیواج

[لبیبی گوید:

   ای بچه حمدونه بترسم که غلیواج

                                          ناگه بِربایدَت در این خانه نهان شو^[405]]

                                           نمج^[406]

  نم باشد، عنصری^[407] گوید:

  سنگ بی نمج و آب بی زایش^[408]             همچو نادان بود بآرایش

                                        تَرنَج^[409]

  تنج باشد^[410]، عنصری گوید:

  بتنجید عذرا چو مردان جنگ                 ترنجید بر بارگی تنگ تنگ

                                     سَكَنج^[411]

  باطلست [کذا^[412]]، بوشکور گفت:

  سکنجیده همی داردم بدرد                برنجیده^[413] همی داردم برنج

                                           جخج^[414]

   تخمه باشد که در گلو آید و خرک نیز گویند.

                                       ترفنج^[415]

  راه باریك و دشوار باشد، رودکی گفت:

راهی کو راستست^[416] بگزین ای دوست

                                             دور شو از راه بی کرانه و^[417] ترفنج

 

 

 

                                        شَنج^[418]

  سُرین مردم و چهار پای بود، منجیك گفت:

  پیری و درازی و خشک شنجی

                                                   گویی بَگُه آلوده لتره^[419] غنجی^[420]

                                     ارمیج^[421]

  نعلین باشد.

                                     نخج^[422]

  گیایی درشت باشد که خاک رویان بدان زمین روبند، طَیّان گفت:

  دست و کف پای پیران پر کلخج 

                                                ریش پیران زرد از بس دود نخج

                                      بَرواج^[423]

  آبی که از باران بسقف خانه فرو چکد.

                                     غَفج^[424]

  غفج و آبگیر و شمر یکی باشد، عنصری گفت:

  بهر تلی بر، از خسته گروهی

                                                  بهر غفجی بر، از فرخسته پنجاه

                                      پسیج^[425]

  ساختن کاری باشد، فردوسی گفت:

  بدو گفت رو خود میندیش هیچ

                                                  هشیواری و رای و دانش پسیج

 

                                        

                                            فَنج^[426]

  فنگ باشد که در خایه و زهار پدید آید، قریع الدهر گوید:

  تقویم بفرتان چنان خوار شد امسال

                              چون جخج بخمناوز و چون فنج بخالنگ^[427]*(؟)

                                        غَنج^[428]                                              

  جوال بود، لبیبی گفت:

  و آن بادریسه هفته دیگر غضاره شد

                             و اکنون غضاره همچو یکی غنج پیسه گشت

                                   خشكانج^[429]

    یعنی خشک اندام چنانکه لبیبی گوید:

    تو چنین فربه و آکنده چرایی پدرت

                                 هندویی بود یکی لاغر و خشکانج و نحیف

                                 کیچ کیچ^[430]

  یعنى بتفرقه [و] بهره بهره، رودکی گوید: 

  بجمله خواهم یك ماه بوسه از تو بتا

                                         بکیج کیچ نخواهم که فام^[431] من توزی^[432]

 

                                            ***                

  لغات ذیل منحصراً در حاشیه ن آمده و در هیچیك از نسخ دیگر نیست:

                                       مَهراج

  نام پادشاه هندوستانست، اسدی گوید:

  بزرگی ترا شاه مهراج داد            کت او رنج چیز و که ات تاج داد

                                             غَنج

  نیکو بود و خوش، مسعودی گوید:

  نوای مطرب خوش نغمه و سرودی غنج

                                         خروش عاشق سرگشته و عتاب نگار

                                   بیمار غنج

   بیمارناك بود چنانکه رودکی گفت:

  چو گشت آن پری چهره بیمار غنج

                                                       ببرید دل زین سرای سپنج                                      

                                     غلیج

اَنگُز بود و بت که تراشند، شاعر گوید:

چون غلیجی که بُنه [بند!] بَرکَنَد [کذا؟]

                                                 کیست چون تو فژاگن و فرغند

                                        سَکِج

  مویز بود، لبیبی گوید:

  همچو انگور آبدار بدی            نون شدی چون سكج ز پیری خشك

                                         مَج

  نام شاعر[ی] بوده است راوی رودکی گوید:

  ای مَج شعر نو ز نو^[433] از برکن و بخوان

                                         از من دل و سگالش از تو تن و روان

                                       وُنج

    گُنجشك بود، عنصری گوید:

    شکار باز خرچال و کلنگ است

                                                 شکار باشه وُنج است و کبوتر

                                    فَرخَنج

  نصیب باشد، اسدی گوید:

  مرا از تو فرخنج جز درد نیست

                                        چو من سوخته در جهان مرد نیست

                               كوچ و بلوچ

   گروهی اند بیابانی که قافله ها زنند و بیشتر تیرانداز باشند^[434]

                                    ***                        

  در حاشیه ن در آخر باب الجیم لغات ذیل بدون شاهد بخطی جدیدتر بر نسخه الحاق شده که غالب آنها تکرار لغات سابق است معهدا باز ما آنها را عینأ در اینجا نقل میکنیم:

گیج: معجب بود و چیزی طرفه را بپارسی گیج خوانند، گنج (؟) شوخ مردار باشد، شفشاهنج: شکنجه بود، پخج: پهن شده را گویند، فلج: غلق در باشد، کبج: [ص: کلج] سبد تونیان بود، لج [ص – لخج] زاگ رنگرزان بود، فرخج: پلید باشد.

کبج دیگر[ص - کلج]: شکن و چین باشد در زلف و رسن و جامه

غرنج: ارزن کوفته باشد، لج دیگر لگد کوب باشد بزبان پارسی کوج: جغد بود یعنی کوف، كابلیج: انگشت كوچك بود، غلج: بندی بودچون شلوار بند و غیره، غفج: مغاك، فخوج [ص - خوج]: افسر دولت بود، کَشتَج: گیاهی بود خوشبوی، هج: راست بود یعنی بپا کرده، نمج: تری بود که از سنگ یا از جای نم بر آید، تمساح نهنگ بود چنانکه شاعر گوید:

  از چه می ترسی من یقین دارم      لیس فی البحر غیرنا تمساح

                       -------***--------

                          

 

 

                                    باب الحاء

                                         نیامد

---

[1] - ن : آسا، دهان در باشد چنانکه دهان باز کند از خواب یا کاهلی.                

[2]- س: از هم باز کند.

[3] - چ: وقت.

[4] - در نسخه های دیگر این آسا بعد از والا آمده.

[5] - س: بپیل آسا، در ن از اینجا تا ابتدای مثال را ندارد.

[6] - در چ: حور آسا و بقیه را ندارد همچنین در س.

[7]- مثال را از ن و س برداشتیم، در ن نام گوینده نیست؛ در چ: خفاف گفت:

    بزم خوب تو جنت المأوی    مثل ساقی تو حور آسا.

[8] - چ : والا بلند و با مرتبت بود و با گهر.

[9] - در س فقط: بادا.

[10] - نام گوینده فقط در س هست. ع و چ از مثال خالیند.

[11] - س: دشمن.

[12] - س: کمرا جغاک [ظ: مغاک] گوسفندان بود و بزبان ما انکر [در جهانگیری انگژوا و در رشیدی انگروا] و طاق بنا را کمرا خوانند.  چ: کمرا جائی بود که چهارپای درش کنند.

[13] - چ اضافه دارد: و آرام هم.  معنی ناپروا فقط در ع هست.

[14] - مطابق ن.  ع مثال را ندارد، س ابو سعد آنکه گیتی را مصون کرد از همه بدها، چ: ابوسعد آنکه از گیتی برو بربسته شد دلها.

[15] - چ این لغت را ندارد، ن: کانا ابلهی کردن بود؛ س: کانا ابله و نادان باشد.

[16]- ن: تویی.

[17] - س: اگر ویدا شود یک بارگی عمر.

[18] - ع مثال ندارد. در ن: رودکی، چ مروا فال نيك زدن باشد رودکی گفت:

  روزه پیایان رسید و آمد نو عید

                                                        هر روز بر آسمانت بادا مروا .

دیگر [ یعنی امير الشعراء معزی| گفت :

آری چو پیش آید قضا مروا شود چون مرغوا

                                     جای شجر گیرد گیا جای طرب گیرد شجن

[19] - س: شغا تیر دان بود یعنی ترکش.

[20] - س و چ: در، ن: بر.

[21] - س: نیا جد بود یعنی پدر پدر و پدر مادر

[22] - س و چ: کیمیا، ع مثال را ندارد.

[23] - ن: نغوشا مذهبی است از مذهب گبران، چ: نغوشا از مذهب گبرگان است.

[24] - ع مثال را ندارد، س و چ: تأویل.

[25] - س: دانا بجای با ما، چ: موبد.

[26] س: از زردهشت گوید استاد پیش دانا، چ: کز زردهشت گفتست اسناد پیش دارا.

[27] - س: این فقط در س هست.

[28] - ن: هویدا مبین و سخت پیدا باشد، س: هویدا مبین بود یعنی سخت پیدا، چ: هویدا معاینه باشد.

[29]- ع مثال را ندارد، در ن: دقیقی.

[30] - س: بدانی.

[31] - الناطف نوع من الحلوا قال الجوهري هو القبيط قال غيره لأنه يقتطف قبل استضرابه الى يقطر قبل خثورته (تاج العروس).

[32] - این بیت فقط در س هست و در آنجا بجای فخر دین و شمس دین فخر الدین و شمس الدین ضبط شده.

[33]- س: نیکوان، ظ: ریدکان.

[34]- ن: نرینه، صحیح همین ترینه است که بضبط جهانگیری نوعی است از طعام و خورش که مردم فقیر و نامُرادآنرا در آش های آرد و جز آن ریخته و بخورند، سنائی گوید:

  ترینه گر بخورد مرد سِفله پیش از مرگ 

                                              پس از وفات چه لذت ز تَره و حلواش.

[35] - ع مثال را ندارد، س: چند فروشی تو بمن این سروا (؟).  چ: چند فروشی بخیره با من سروا.

[36] - چ: استا و زند وستا، زند صحف ابراهیم است و ابستا تفسیرش.

[37] - ع: تن.  س و چ: بر.

[38] - چ: بشاخ او بر دراج شده ابستا خوان [کذا].

[39] - ن: نوا اول نوای خنیاگران است دوم ساز سوم برگ و شغل مردم.  س: نوا چون نوای خنیاگران باشد که زنند چنانکه ازرقی [در فرهنگ سروری: معروفی] گفت:

  آن رفتن و آمدن کجا شد   کاری بنوا یکی نوا شد

  نوای دیگر چنان باشد که کسی را بگرو رها کنند گویند فلان کس بنوا است چنانکه خفاف گوید(مثال مذکور در متن).  نوای دیگر سپاه بودچنانکه فردوسی گوید:

  چنانچون بباید بسازی نوا    مگر بیژن از بند گردد رها

  چ: نوا دستان بود که بر رودها راست کنند، یوسف عروضی گوید:

  گر پارسا زنی شنود شعر پارسیش 

                                             وان دست ببندش که بدان نوا زنست

  آن زن ز بینوائی چندان نوا زند

                                           تا هر کسیش گوید کاین بی نوا زنست.

  نوای دیگر گروگان باشد  فردوسی گوید:

  چنان  چون بباید بسازی نوا         مگر بیژن از بند گردد رها

  از آن کار چون کام او شد راست  پس آن باز بستد ز ترکان نوا.

 

[40] - ن: پیش.

[41] - س: اژدرها از جنس مار بود، در ن این لغت در حاشیه نسخه است.

[42] - چ: گندا جادو بودو دانا و صاحب رای (بدون مثال).

[43] - ن: آشنا شناور باشد در آب، س: آشنا کسی است که در آب شنا کند، چ: آشنا شناگر در آب باشد.

[44] - س: ز آب ار چو آتش بترسد رواست.  ع و ن مثال را ندارند.  فرهنگ جهانگیری این بیت رودکی را بعنوان مثال آورده:

  تا دل من ر هوای نیکوان شد آشنا 

                                           در سرشک دیده گردانم چو مرد آشنا.

[45]- س این لغت را ندارد، چ: رخشا درخشنده بود و روشن.

[46] - س:

   جمال گوهر آگینت چون ژی قبله ترسا

                                       میان زر گهر اندرچنانکه گوهر رخشا، ع مثال را ندارد.  ظاهرا این بیت و بیت دیگر دقیقی که در ذیل لغت پروا آمده هر دو از یک مدیحه و قصیده بوده اند.

[47] - ن: (در حاشیه): شکیبا صبور باشد و آرمیده. چ این لغت را ندارد.

[48] - این مثال فقط در س هست.

[49] - ن این لغت را ندارد، چ: شیدا آشفته و سرگردان باشد.

[50] - س: ندانست.

[51]- س: گردنا مرغی یا چیزی که بر آتش بریان کنند،  چ: گردنا مرغی بود که با پر بریان کنند، ن(در حاشیه گردنا سیخی باشد که مرغ یا کباب بدان بریان کنند.  مطابق تعریف ع و ن گردنا سیخی باشد که مرغ بدان بریان کنند و مطابق س و چ مرغی است که بر آتش بریان شود و ظاهرا حق با ع و ن است که آنرا بمعنی سیخ گرفته اند، معزی گوید در وصف بیابانی:

  گرماش چون حرارت محرور در تموز

                                          سرماش چون رطوبت مرطوب در شنا

  ریگ اندرو چو آتش و گَرد اندرو چو دود

                                            مردم چو مرغ و باد مخالف چو گردنا

  و سوزنی گوید: دشمن چو مرغ گردان بر گرد گردنا.

 [52] - بحاصل یعنی در آخر کار و بالنتیجه.

[53] - این لغت فقط در ع و س هست.

[54] - ن (در حاشیه) همانا مثل مانا باشدفرق میانشان آن است که همانا بتحقیق نزدیکتر از مانا باشد، چ:همانا مانند بود.

[55] - چ: مانا مانند بود.

[56]- این مثال در ع و ن نیست، س: بقرقوب و شوشتر.  چ: بفرتوت شوشتر.  قرقوب نام یکی از آبادی های قدیم خوزستان است در ولایت کسکر که پارچه کتانی لطیفی در آنجا می بافته اند.  قرقوب و شوشتر در این بیت نام دو جنس پارچه لطیف است منسوب به این دو شهر.

[57] - س این لغت را ندارد، چ بتا یعنی بگذار، ن (در حاشیه) بتا بگزار [کذا!] باشد.  این لغت را سعدی هم در بیت زیر استعمال کرده:

  بتا هلاک شود دوست در محبت دوست

                                             که زندگانی او در هلاک بودن اوست.

[58]- ن (در حاشیه) آوا آواز باشد و هزار دستان را بدین اعتبار هزار آواگویند.  رودکی: هزار آوا ببستان در کند اکنون هزارآوا.

[59] - این مثال فقط در چ هست.

[60] - این لغت در ن و س نیست، در ع کره نا و در چ "کزیا".  ضبط متن مطابق ضبط فرهنگ هاست.

[61] - چ: کزیا هلندور باشد و هلندور نوعی است از ریباس، در حاشیه ع: کرنا نوعی از ریباس است.

[62] - این مثال فقط در چ هست و در آنجا کریا بجای کرپا آمده

[63] - س: کیانا بمعنی طبایع باشد.  ن: کیانا همان کیا باشد و کیا مرزبان باشد و دیگر چهار طبایع را گویند.  چ: کیانا طبایع باشد و فیلسوفان کیانا کیان خوانند.

[64] - این مثال فق در چ هست.

[65] - این لغت در ن و س نیست و ع هم مثال را ندارد.

[66] در چ: و.

[67] - لغاتی که از این ببعد در متن آورده ایم در حاشیه ع که ما آنرا بعنوان نسخ اصل مبنای طبع قرار داده ایم مذکور شده نه در متن نسخه.  این لغت در هیچیک از نُسَخ دیگر نیست.

[68]- این مثال را ما از فرهنگ جهانگیری برداشتیم.

[69] - س: قسطا نام حکیم است، چ: قسطا نام مردی است، ن (در حاشیه):قسطا نام حکیمی است.  ناصر خسرو گوید:  

  هر کسی چیزی همی گوید ز تیره رای خویش

                                    تا گمان آید که او قسطای بن لوقاستی.

[70] - در نسخه اصل: پسر لقمان و دو حکیم از یونان.  ضبط متن تصحیح قیاسی است از روی فرهنگ های دیگر.

[71] - این مثال فقط در چ هست.

[72] - این لغت فقط در ع و ن (هر دو در حاشیه) هست و در هیچکدام هم مثالی برای آن ذکر نشده.

 

[73] - این لغت هم فقط در ع و ن (هر دو در حاشیه) هست، در ن (در حاشیه):  روهینا آهن پولا باشد و شمشیر گوهر دار را گویند.  سنائی گوید: 

  بنزد چون تو بی جنسی چه دانائی جه نادانی

                                   بدست چون تو نامردی چه نرم آهن چه روهینا 

[74] - ن (در حاشیه) خاراسنگ باشد که هیچ چیز بر آن کار نکند و جنسی از جامه ها.  این لغت هم فقط در حواشی ع و ن هست و در آن دو نسخه مثال هم ندارد.

[75] - ایضأ فقط در حواشی ع و ن، در ن: دروا درست و تحقیق باشد و آویخته را گویند، عمعق گوید:

  هزاران قبه عالی کشیده سر بِاَبر اَندَر

                                        که کردی کمترین قبه سپهر برترین دروا.

[76] - این لغت در س نیست، در ن: کفا رنج و محنت و سختی بود از روزگار.

[77] - در ن: قصار (رجوع شود بچهار مقاله عروضی ص 28).

[78] - چ: آنکه پیش آرد در شادی چو پیش آید کفا. 

[79] - این در س نیست، در ن و چ: فراخا فراخی بود.

[80]- چ: شادی.

[81] - این لغت فقط در حاشیه ع هست و مثال هم ندارد.

[82] - ع: نار، س: ترا دیواری باشد یگانه که در پیش چیزی کشند، ن:ترا دیواری باشد عظیم و سخت و بلند یگانه که در پیش چیزی کشند

[83] - در ن نام گوینده بیت نیست.

[84] - ن:نبیند (که ظاهرأ تحریف شده نیستد است).

[85]- این لغت فقط در حاشیه ع هست و مثال هم ندارد.  

[86] - فقط در س و چ ولی مثال تنها در چ هست.

[87] - تصحیح قیاسی در چ: پند.

[88] - چ:نداند مهندس مرا درد چند، تصحیح قیاسی است بر طبق ضبط فرهنگ های دیگر.

[89] - این لغت در چ و حاشیه ن و س هست.

[90] - س مثال را ندارد و در حاشیه ن هم فقط مصراع اول بشکل مضبوط در متن مذکور است، مصراع دوم چنانکه ذیلا بیاید در چ آمده و ما آنرا بقیاس مصراع اول تصحیح کردیم، ضبط چ چنین است:

  میان نرگسستان در سرشک جان ربا [کذا]

                               سرشک جان ربا دیدی میان نرگسستان [کذا]

  میان نرگسستان در سرشک جان ربا دارد

                        سرشک جان ربا دیدی میان نرگسستان در[دهخدا]

[91] - این لغت در هر سه نسخه غیر از نسخه اصل هست.  فقط س مثال را ندارد.

[92] - این لغت فقط در چ هست.

[93] - فقط در چ و حاشیه ن.

[94] - ن: سا خراج و باج باشد.

[95] - معنی این لغت که در هیچیک از فرهنگ ها بنظر نرسید درست معلوم نشد.

[96] - همان شغا که سابقا گذشت.

[97] - با یعنی آش.

[98] - گلوبندگی یعنی شکم پرستی.

[99] - ن: تاب طاقت و پیچ در رسن و رشته و زلف نیکوان و فروغ و تابش و تبش، س: تاب یکی طاقت باشد و یکی پیچ که در زلف نیکوان و در رسن بود و یکی فروغ و تابش باشد و دیگر تبش، چ: تاب طاقت باشد رودکی گوید:

  مرا با تو بدین باب تاب نیست     که تو راز به از من بسر بری

تاب دیگر رنج و سختی باشد. کسائی گفت:

 از بهر که بایدت بدینسان شب | ظ- تب ] و گير

                                     وز بهرچه بایدت بدیشان تف و تاب

  تاب دیگر درفشانده باشد چون تابش آفتاب و ماهتاب و غیر آن، عنصری گفت:

  گفتم نمی بری دلم از تاب دار زلف [کذا]

                              گفتا كه مشك ناب ندارد قرار تاب | كذا ]

[100] - ن: تناب.

[101] - ن (در حاشیه) و س و چ: این.

[102] - در نسخه های دیگر شود.

[103] - چ: در پی (؟)

[104]- ن:  را.

[105] - س: پایاب بن آب بود، س: پایاب دیگر حوض باشد.

[106] - چ: چو.

[107] - س: نا.

[108]- ن:  خشم.

[109] - چ: ز چشم دیده دیده نهان گشت در بن پایاب.

[110]- ن: شاداب سیراب و سبز بود، س: شاداب تازه و سیراب بود، چ: شاداب سیراب بود.

[111] - چ: سهراب.

[112] - ن: تراب ترابیدن آب بود، چ: تراب پالائیدن آب بود از جائی، س: تراب فروچکین روغن بود از ظرف چنانکه ابوطاهر خسروانی گوید: از شیشه همان برون تراد که دروست [کذا].

[113] - این بیت فقط در ن و چ هست.

[114]- ن: مکیب چنان بود که گویند از راستی بکژی مکیب، س:  مکیب چنان بود که گوئی از راستی به بکژی مبر، چ: کیب [بجای مکیب] چنان باشد که گوئی از راستی به کژی مبر.

[115] - فقط س تمامی سه بیت را دارد.  در چ دو بیت اخیر و در ع و ن فقط بیت سوم هست.

[116] - چ: دو چشم او.

[117] - چ: چشم.

[118]- ن: چو آفریدی.

[119] - ن: بر ایشان وز.

[120] - ن: فرسپ درخت ستبر بود که با او بام بپوشانند،  س: فرسپ آن دار قوی باشد که بام را بوی بپوشند.  چ این لغت را ندارد.

[121] - س: بام و فرسپ بجمله خرد کنی،  در این صورت باید فرسپ را بسکون را و فتح سین خواند و این خلاف استعمال سایر گویندگان مثل فردوسی و اسدی خواهد بود.  (نگاه کنید بمثالهای دیگر این لغت در فرهنگ جهانگیری).

[122] - ن و چ کلمه بی غش را ندارند.

[123] - ن: شبتاب کرمی است کوچک بشب چون چراغ نماید.  س: شب تاب کرمی است سبز و خورد [کذا] و بشب چو آتش نماید و او را چراغینه نیز گویند.  چ: شب تاب کرمی است که بشب بر گونه آتش نماید.

[124] - ع مثال را ندارد و ن فقط بیت اول را مثال آورده.

[125]- چ: گپیان.

[126]-چ: آتش.

[127] - ن: غاب بیهوده بود و مانند آن، رودکی گوید:

       مردمان از خرد سخن گویند     تو هوا زی حدیث غاب کنی

  چ: غاب بازپس افکنده بود چون سقط و نابکار.  س: حدیث بیهوده بود و یاوه.  و در محل دیگر: غاب بازمانده بود چون چیزی که سقط باشد چنانکه ابوالعباس گوید:

  هردوان عاشقان بی مزه اند   غاب گشته چو سه شبه خوردی

[128]  - ن: زه آب آب بود که همی از جائی جوشد، س: زه آب آبی بود که از سنگی یا از زمینی همی بر آید اندک و بسیار، چ: زه آب جائی بود که آب زاید.

[129] - ن این لغت را ندارد، س: زگاب خیو [مُحَرَّف حِبر] باشد، چ: صبر [تحریف حِر] باشد.

[130] در چ و فرهنگ جهانگیری و رشیدی بتکوب بتقدیم باء موحده بر تاء مثتاة، ن: تبکوب ریچالی است که از مغز گوز و سیر و ماست [کنند] ترش باشد، س: ترش باشد را ندارد، چ: ریچالی است که از شیر و ماست کنند.

[131]- چ:

   پسندیده کردم ببتکوب خویش  شدم نزد آن کز منش سبز بیش [کذا]

[132] - ع: شیر.

[133] - ن: فرش و گستردنی بود.

[134]- ن: آسیب چون دو کس بهم رسند و دوش در همدیگر زنند آسیب گویند و یافتادن بیم بود (؟)، فرخی گوید:

  اندوهم از آن است که یک روز مفاجا

                                      آسیب از این دل فگند بر جگر آید

س: آسیب چون دو کس که بهم باز رسند دوش یا پهلو بهم زنند بزبان پهلوی [کذا] آن بر هم کوفتن را آسیب گویند، چ: آسیب چون دو کس بهم رسند و دوش بر هم زنند آنرا آسیب خوانند.  در این دو نسخه هم همان شعر فرخی مذکور در ن آمده با این تفاوت که هر دو در مصرع دوم بفتد دارند بجای فگند.

[135] - ن: شیب و تیب چون سرگشته و مدهوش بود و در کار خود غافل، س: مثل متن و چ قریب یکدیگرند را ندارد.

[136] - ن: نتوان در ز شیب و تیب، س: بتواند ز شیب و تیب.

[137] - ن: وُریب چیزی بود که راستی او نشیب باشد، س: وُریب کج بود یعنی ناراست، چ: وریب چولی (در اصل نسخه خولی) بود

[138] - خوهلی بِواو مَعدوله یعنی کجی، ناصرخسرو گوید:

  آن بندها که بست فلاطون پیش بین

                                 خوهل است و سست پیش کِهین پیشکار من

(جهانگیری).

[139] - ن این لغت را ندارد، س و چ مثل متن بدون بحرکت معروف.

[140]- این مثال فقط در س هست و آن در جزء قصیده مفصلی استاز مُنجیک در وصف اسب (رجوع کنید بحواشی حدائق السحر ص.140-143 بقلم نگارنده و در آنجا مطابق ضبط سایر مدارک بجای سایه پویه و بجای شیب شیهه ضبط شده).  در چ این بیت معزی آمده:

  بشیب مِقرَعه اکنون نیابتست ترا 

                                               ز گز سام نریمان و تیغ رستم زال

[141] - این لغت در ن و س نیست.

[142] - ظاهرأ: آشفته.

[143] - چ: عتاب.

[144]- این لغت در چ و ن نیست.

[145] - س: حیوة [تصحیف جیوه]

[146] - ن این معنی زیب را  ندارد، س: زیب نیکوئی و ملاحت باشد، چ: زیب نیکوئی باشد.

[147]- س این بیت رودکی را مثال آورده:

  دیدی تو ریژ و کام بدو اندرون بسی

                                           با کودکان مطرب بودی بفر و زیب

و در این بیت ریژ بمعنی مراد و نعمت است.

[148] - ن این لغت را ندارد، چ: نهیب ترس و بیم باشد.  عماره گوید:

  چنان تافته برکشم از غمان [کذا]

                                             چنا گُم رَه برکشم از نهیب

[149] - ن: این لغت را ندارد.

[150]- چ: میی که اوت گواهی دهد... که منم بگونه و گوهر اندر چهار جای تمام.

[151] - چ: عقیقم اندر غژب و زمردم در تاک.

[152] - س این لغت را ندارد، ن: ترب چون شکنجه و قنج [کذ؟] بود در رفتن بتیزی، چ: حیلت و زبان دانی بود.

[153] - ن (در حاشیه): اند.

[154] - چ: عارضی، ن: عارض.

[155] - س: روان گشته دایم دو چیز از چهارش

                                           ز دو چشم کوری و از گپش لالی

[156] - ن:  ز یک.

[157] - این لغت فقط در ع هست و در آنجا هم مثالی هم ندارد.

[158] - این لغت در سایر نسخه ها نیست.

[159] - این سه لغت هم بدون مثالی فقط در ع هست. 

[160] این سه لغت هم بدون مثالی فقط در ع هست. 

[161] - این سه لغت هم بدون مثالی فقط در ع هست.  در ن لغت جَلَب بمعنی دیگری آمده که بعد ذکر خواهد شد.

[162] - این لغت در ع و ن (هر دو در حاشیه) هست، در ن گوشاب خواب بود، در جهانگیری هم گوشاب آمده.

[163] - در جهانگیری: فردوسی.

[164] - در جهانگیری ز دورش.

[165] - این لغت در حواشی ع و ن هست، ع: "بزبان سمرقندی" را اضافه دارد و ن قسمت بین دو قلاب را.

[166] - در همین نسخه چ در ذیل حرف باء لغات آبی، نیابه، کلابه، خورابه، نوجبه، یوبه، ستنبه، خنبه و انگشبه آمده که محل آنها چنان که مخفی نیست در اینجا نبوده و سایر نسخ هم آنها را در محل اصلی خود آورده اند بهمین جهت ما هم از نسخ دیگر تبعیت کردیم

[167]- ظاهرأ نمیستاند.

[168] - این لغت را در فرهنگ ها که در دسترس داشتم نیافتم و ضبط آن هم معلوم نشد.

[169] - در اصل نسخه: اشبه، استه مخفف استوه و ستوه است بمعنی عاجز و وامانده (جهانگیری و رشیدی).

[170] - غامی یعنی ناتوان و ضعیف (رشیدی).

[171] - در اصل نسخه: هائی و وائی، هامی یعنی سرگشته و سرگردان و وامی یعنی درمانه (جهانگیری).

[172] - در ذیل لغت غمروات: رنگ.

[173] - در اصل نسخه غمزهات، ولی ن در محلّی دیگر، یعنی در ذیل باب التاء (در حاشیه): "غمروات"  و آنرا بمعنی سفرجل عربی ترجه کرده و همیت بیت را هم در شاهد آورده است.

[174]- در اصل نسخه : مترب ولی در ذیل "غروات" مهرب، این لغت را هم در فرهنگ ها نیافتم و ندانستم ضبط و معنی درست آن چیست.

*مَحلِب؟!

[175] - در اصل نسخه: کنیب.

[176] - در اصل نسخه اسم قائِل نیست. ما آنرا از جهانگیری برداشتیم.

[177]- در جهانگیری، ز آسایش اندر شتاب آمدم.

* تو را بویه ٔ دخت مهراب خاست

دلت را هُش ِ سام زابل کجاست.

فردوسی.

[178] - در نسخه: روی.

[179] - ن: لت یکی لخت بود یعنی یاره [کذا]، س و چ لت لت بمعنی پاره پاره بود.

[180] - س: رودکی.

[181]- ن:  با پلنگ بکوشد.

[182]- س: بال، مرز بضم را بمعنی مقعد است.

[183] - ن (در حاشیه): لت دیگر گرز بود، س: لت دیگر بمعنی لخت بود، آلت کارزار و عمود، چ: لت لخت باشد.

[184] - ع: ز لب خنده، سایر نسخ در جمیع موارد: زِدَر که بمعنی شایسته و سزاوار است.

[185]- ع: بدر.

[186] - ن (در حاشیه): غلت غلتیدن بود و بپهنا گردیدن.

[187] - ن: سامش.

[188] - س: رُخَش.

[189] - ن: رت تهی باشد از پوشش، چ:رت تهی و برهنه بود

[190] - س: فرمان بر.

[191] - ن: از، چ: ازو

[192] - ن: کبت مگس انگبین بود آنکه نحل گویند، چ: کبت نحل انگبین باشد، س: کبت مگس انگبین باشد.

[193]- چ: بماند داستان من برین.

[194] - چ: نا گه.

[195] - چ: خوشش.

[196] - این بیت فقط در ن هست و در آنجا : بجست بجای نجست که ظاهرا همین دومی باید صحیح باشد.

[197] - از این قطعه ع تمام ابیات را ندارد، س بیت سوم را، ن بیت اول را و چ سه بیت اخیر را.

[198] - ن: تو.

[199] - تنبل بضم اول و سوم یعنی مکر و حیله.

[200] - س: جمست از جوهرهای فرومایه کبودی که بسرخی زند، ن: جمست جنسی است از جواهر زردکه بسرخی زند، چ این لغت را ندارد فقط تلفظ دیگر آنرا که گمست باشد در محلی دیگر قید کرده چنانکه بیاید.

[201] - این متن فقط در س هست.

[202] - این مثال فقط در ن هست.

[203] - س این لغت را ندارد، ن: تبست چیزی باشد سست و از کار افتاده، تبه و تبست اتباع بود هر دو بمعنی تباه.

[204] - چ: [احمد] جامی (کذا!].

[205] - ن:تن، چ: که دل تباه و تبست و جان...

[206] - چ: کلات دیهی کوچک باشد و بیشتر بر کوه باشد چون دِزگاهی.

[207] - ن: بر غست گیاهی است که بیشتر خر خورد و گل زرد دارد، و در حاشیه ن برغست نام گیاهی است (بدون مثال)، س: برغست تره بهاری بود که آنرا بیزند. و آدمی و چهارپایان خورند، چ (ص 12) - برغست گیاهی باشد که بیزند و بخورند و پارسیانش سبزه گویند، لمعانی [ظ – بلعباس] عباسی راست:

  ای میر شاعرانت همه ژاژند           من ژاژ نی ولیکن فرغستم

و در آنجا مصراع اول چنین آمده : ای میر شاعر است همه آنك، و ما قياساً آنرا تصحيح کردیم. چ (ص 46) : برغست قنایری باشد که شیرازیانش سبزه خوانند، ندانم کراست، و در حاشیهٔ ن: فرغست گیاهی است که شیر از وی جهد چون بّکَنَند. [متن اصلی نا خوانا و این سطر حدسی و ظنی است].

[208] - س: هم بشوی گاو و هم بخای برغست [کذا!].

[209] - ن: گست [در نسخه: برگست که غلط کتابتی است] زشت باشد از دیدن، س: گست زشت باشد بدیدن، چ این لغت را ندارد

[210] - س: این رخ.

[211] - س: گرچه.

[212]- س: بلفخت یعنی جمع کرد و اندوخت و گرد آورد، چ: الفخت بیندوخت است.

[213]- ن: جمع.

[214]- خویشتن در این مورد بمعنی نفس است.

[215]- استعمال قدیم: بکش.

[216]- این بیت فقط در چ هست.

[217] - بای ابتدای بخور و بده را باید ممدود خواند همچنانکه بای ابتدای مصراع اول را و این نوع استعمال در اشعار رودکی بسیار دیده می شود (رجوع کنید به کتاب المعجم فی معابیر اشعار العجم ص 270-271 از چاپ آقای قزوینی).

[218] - ن: رو بخور و هم بده ورنه شوی پشیمان [کذا] هر که نخورد و نداد هیچ نیلفخت، س: خود خور و خود ده کجا نبود پشیمان هر که بخورد و بداد از آنچه که بلفخت.

[219] - چ این بیت را ندارد

[220] - ن: بُتا.

[221] - س: طبع.

[222]- این لغت فقط در ع و حاشیه ن هست: در ن (در حاشیه) کفت دوش ها باشد یعنی کتفها.  

[223] - چ: امید.

[224]- در ع نام قائل بیت نیست.

[225] - س:  جز این داشتم امید جز این داشتم انجخت [کذا]

                               ندانستم کزو دور گواژه زندم  بخت، ن:

  جزین بودم اومید و جزین داشتم الجخت 

                         ندانستم کز دور گواژه همی زند بخت [کذا]، چ:

  جهان جای بتلخیست تهی بهر و پردخت [کذا]

                                      جزین بود مرا طمع و جزین بودم الچخت.

[226] س این لغت را ندارد،  چ آنرا در ذیل باب الفاء (ص 40) آورده (!) و در باب التاء می نویسد زَفت بزرگ و فربه باشد و زُفت بخیل باشد، علی قرظ اندکانی گوید:

     از لئیمان بطبع ممتازی             از خسیسان بعقل بی جفتی

     منظرت به ز مَخبَرَست پدید       که بتن زفتی و بدل زفتی

  ن: (در حاشیه) زُفت بخیل و ناکس یود

[227] - ن: همجفت.

[228] - در اصل نسخه یعنی در ع بنجست و در ن بیخست، ضبط متن مطابق س و چ است و مثال این لغت که بیت اول آن فقط در س هست موید همین ضبط است.  چ: پیخشت از بیخ کنه باشد و در نفرین نیز گویند پیخشت و برکنده باد (مثال ندارد).

[229]- این بیت فقط در س هست.

[230] - س: او ز معانی، ن: آن [ظ=آه] ز چونین.

[231] - ن: برگشت [کذا] چنان بود که گوئی معاذ الله مباد، چ:برگست چنان بود که کسی گوید معاذالله، س مثل متن.

[232] - ن: شد ز یکی آرزو کسائی پرگست (؟)، چ: صد از او هستی ای کسائی پرگست.

[233]- ن (در حاشیه): [آب] خست جزیره باشد و آب خست دیگر آنکه آب در هم گرفته باشد، معنی پایخوست فقط در ع و س هست، در چ این لغت دوبار آمده یک بار در باب التاء که محل واقعی ذکر آن استدیگر در ص 46 در باب السین که مثل یک عده لغات دیگر مختوم بتاء بغلط در این موضع بطبع رسیده.

[234]- چ در ص 12 این بیت بوالمثل را شاهد آورده:  

   رفت در دریا بتنگی آبخوست  راه دور از نزد مردم دور دست

و در ص 46 این بیت این بیت عنصری را:

    بر سر باد تند و موج بلند     تا بیک آبخوستشان افگند

[235] - ن (در حاشیه): آب خست.

[236]- چ: رست رسته بود از بازار و رده نیز گویند و بتازی صف خوانند.

[237] - س و ن (در حاشیه): یعنی.

[238] - در همه نسخ: دیدگانش، متن تصحیح قیاسی است

[239] - چ (ص 11): غوشت چیزی باشد که بر تن او هیچ مستوی [کذا، ظ=ستری]نباشد، بوشکور گفت:

  مریدان ز بازوش بر کند گوشت  مر آن کوبه را داد با یک دو غوشت

و در ص 53 در باب السین چنین آمده: غوشت برهنه بود با ذکر مثال مذکور در متن)

[240] - چ (ص 53): یک روز، بجای: درون استاد.

[241] - ع: فربه کلان ]کذا].

[242] - ن مثال را ندارد.

[243] - چ: جولاهگان، ن: (در حاشیه)جلّاهان  [کذا] قسمت بعد از "باشد" در هیچ یک از نسخ دیگر نیست.

[244] - س: خامه (؟).

[245] - گوه شکل قدیم کلمه گُ است.

[246] - این لغت فقط در ع هست و مثال هم ندارد.

[247] - این  لغت فقط در ع و چ هست.

[248] - در چ: دستادست، جهانگیری و رشیدی مطابق متن.

[249] - چ: جغبوت پنبه باشد که در جبه و قبا زده باشد و از آنجا باز گرفته، رودکی گفت: موی سر جغبوت و جامه ریمناک  از برون سو باد سرد و بیمناک، سایر نسخ مطابق متن، جهانگیری و رشیدی این بیت دیگر طیان مرغزی را شاهد آورده اند:

   آن ریش نیست جغبوت دلال خانهاست

                                               وقت جماع زیر حریفان فگندنیست

[250] - چ: بنگاه.

[251] - چ اضافه دارد: چون معلاقی تیز، س و ن (در حاشیه)کلمه کژ (=کج) را اضافه دارند.

[252]- این بیت ولی با اندکی اختلاف فقط در س و چ هست، در س: من شست بهجر درفگندم   ماهی برمید و برد شستم، چ این بیت معزی را نیز علاوه دارد:

  زلفی چو شست در دل مسکین من فگند

                                      تا بر دلم جهان چو خم شست باز کرد

[253] - این معنی لغت شست فقط در ع هست و مقصود از آن هم درست معلوم نشد (رجوع کنید به لغت انگشبه). 

[254] - این لغت در س و ن نیست، چ (ص 11) چرخشت چَرَس باشد و در (ص 44) چرخشت معصره باشد، فرخی گفت:

  دو چشم من چو دو چرخشت کرد فرقت دوست

                              دو دیده همچو بچرخشت زیر پای انگور.

 

[255] - س و ن این لغت را ندارن، چ (ص 11) فحم باشد، (ص 54) زگال باشد عنصری گفت:

  حربگاهش چو زنگیانی زشت        که بیزند خرده انگشت

[256] - ای لغت فقط در ع و چ هست.

[257] - چ: کنی.

[258] - س این لغت را نداردو در چ و ن هم معانی که برای آن آمده اندکی با تعریف متن فرق دار د از این قرار، در چ (ص12) چست محکم باشد و در ص 45: چست هرچه تنگ و باندام در جائی نشیند گویند چستست و میان را که گویند تنگ ببندگویند چست ببند، بوشکور گفت:

  بار بسته شد فرمان ده نون    تا میان خدمت را بندم چست

و نون در اینجا بمعنی اکنون است، در ن چست محکم باشد چون بندی یا چیزی که محکم کنند.

[259]- س این لغت را ندارد، در ن: انغشت [کذا] پرده عنکبوت باشد، در چ (صفحات 12 و 46): انفست پرده عنکبوت باشد.

[260] - این لغت فقط در ع و چ هست و قسمت بین دو قلاب را که چ بر ع اضافه دارد سابقأ در ذیل لغت زُفت آوردیم.

[261]- تصحیح قیاسی، در چ: می نازی.

[262] - تصحیح قیاسی، در چ: می خفتی.

[263] - چ و س این لغت را ندارن، ن: کت تختی باشد میانه، و در حاشیه ن:کت تخت بود، عمعاق [کذا] گوید:

  این سر و تاج غز و آن کت مهراج هند

                                    این کله خان چین و آن کمر قیصری

[264] - ظاهرأ شکلی دیگر باشند از برغست و فرغست که سابقا ذکر شد.

[265] - ظاهرأ شکلی دیگر باشد از جمست که ذکر آن گذشت.

[266] - ظاهرأ شکلی دیگر باشد از جمست که ذکر آن گذشت.

[267] - این لغت فقط در ع و چ هست.

[268] - در چ:خوکل(ص= چو کک].

[269] - در سایر نسخ نیست و در غالب فرهنگ ها نیز بنظر نرسید فقط در رشیدی آنرا باملای متن بمعنی یگانگی [کذا] آورده ولی مثالی برای آن بدست نداده.

[270] - این لغت فقط در س و ن (در حاشیه هست).

[271] - س: دو نرگس تیره [کذا].

[272] - س: که مر آن.

[273] - این بیت فقط در ن (در حاشیه) هست.

[274] - این لغت فقط در چ و ن (در حاشیه) هست.

[275]  - ن: (در حاشیه) گیاهی است زهر.

[276] - چ: نوش من از اندهایت شد کبست [کذا].

[277] - لغاتی که از این ببعد بیاید تا لغت "دروشت" منحصرا در چ آمده ولی نه چنانکه بایست در ذیل باب تاء، بلکه در ذیل باب سین و شین و ما آنها را در اینجا آوردیم.

[278]- شاید: پریشی.

[279] - شاید: پخش.

[280] - در فرهنگ رشیدی، چیزی لست.

[281] - در چ این بیت چنین آمده:

  همچون رطب اندام و چون روغنش  سرایای همچون شبه زلفکان (؟)

 که هم وزن آن خراب است و هم شاهد مثال را ندارد، متن را از روی فرهنگها و قیاس تصحیح کردیم.  

[282] - بدان میماند که عنصری این بیت را برای صنعت موصّل از صنایع بدیعیه ساخته باشد.

[283] در چ: اندر.

[284] - این لغت را باین شکل در هیچیک از فرهنگها نیافتم بهمین جهت تلفظ و معنی آن درست مفهوم نشد.

[285] - در چ: بستر.

[286]- ظاهرأ: مستان.

[287]- ظاهرا: تو همچو ربوت [مامه!]، زیرا که این قطعه چنانکه واضح بشکلی که در حاشیه ن آمده متضمن شاهد مثال نیست.

[288] - رجوع کنید بلغت "مهر" در ذیل باب باء.

[289]- ظاهرأ جبغوت و چغبوت و جغبت همه اشکال مختلفه یک لغتند و کم و بیش بیک معنی، در فرهنگ رشیدی هر سه شکل مستور است و مولف آن کتاب گوید که صحیح تلفظ مردم بخارا و سمرقندجبغوت و و جبغ است بتقدیم باء بر غین.

[290] -* زا←زاوه←تربیت حیدریه امروزین.

[291] - در نسخه اصل همچنین است و در سایر نسخ هم چنانکه طبیعی است در ذیل این باب هیچ لغتی مذکور نیست اما ن در حاشیه لغات ذیل را بعنوان باب الثاء آورده بدون ذکر مثال و اصلا معلوم نشد که این لغات بچه زبانی است شاید چنانکه در همین نسخه در ذیل سایر ابواب هم نمونه هایی از آن دیده میشود بتوان احتمال داد که این کلمات لغات یکی از لهجه های فارسی ماوراء النهر و خوارزم و سند باشد، بهر حال برای آنکه چاپ ما از این الفاظ خالی نماند آنها را عیناً نقل میکنیم .

جثوث: روی پاکیزه بود که هیچ در وی اثر چیزی نباشد.

ملٍث: زدودن باشد از زنگ و شوخ و هر چه بدان ماند.

ولث : کمان باشد .

هلث: خوردنی شور باشد.

بلث: بوته کوه(؟)باشد .

كلث: مرد ناقص اعضا باشد.

تلث : ستبر اندام باشد.

جلث : امرد بی حیا را خوانند و ستیزه.

[292] - س این لغت را ندارد.

[293] - چ: آمد این شبدیز با مرد خراج.

[294]- س این لغت را ندارد.

[295]- ن:  تاراج غارت و یغما بود.

[296] - س این لغت را ندارد، چ: ورتاج این گیائی باشد که پنیرک خوانندش، ن: ورتاج پنیرک بود گیاهی بود سبز و برگ او گرد هرکجا که قرص خورشید می روداز آن سو همی گردد.

[297]- چ: منجیک گوید:

   مثال بنده و آن تو نگارا      کلیچه آفتاب و برگ ورتاج

[298] - س ابن لغت را ندارد.

[299] - از این جا ببعد فقط در ع هست.

[300] - س این لغت را ندارد، ن: بفلنج (؟) قفل در باشد.

[301] - ن: بفتنج.

[302] - وز کلید اندر فرو، رسیدی: در کلیدان اندرون.

[303]- س این لغت را ندارد، ن: آکج کلنگ سرتیز فقاعیان که بدان یخ شکنند، [عنصری] گوید:

  بزخم عدو دسته شد ناپدید[کذا]   آکج را گرفته به جنگ آمدند(؟) چ (ص 16) آکج قلابی بود آهنین بر سر چوبی بسته، و در ص 15: آکج قلابی آهنین بود که سقایان بدان یخ از یخدان بکنار کشند.

[304] - در ع: در محلی دیگر فرو نشاندن بود (بدون مثال).  در س تعریف این لغت از قلم افتاده، چ:تنج در هم فشردن باشد.

[305] - ن: درین.

[306] - س: شده.

[307] - از اینجا ببعد در چ و ن نیست.

[308] - س این بیت دیگر عنصری را مثال آورده:

  ای مایه طربم و آرام روز و شبم 

                                  من خنج تو طلبم و تو رنج من طلبی

در ن علاوه بر بیت مذکور در متن این بیت دیگر عنصری آمده:

  من طالب خنج تو شب و روز             اندر پی کشتنم چرائی

[309] - چ: همه آن توست، ن: همه آن تو.

[310] - س: نشکنج فراز گرفتن از دست و اندام و ناخن گرفتن، چ: فراز گرفتن بود از دست و اندام بناخن، ن: فرا گرفتن بود از اندام بسر دو ناخن.

[311] - چ: بندگاه دست بود که پیوسته ساعد بودزیر بازو.

[312] - س و ن: بود.

[313] - س: یغنج مار زردی باشد گزد لیکن زخم و زهر ندارد و در باغ بیشتر باشد، چ: یغتنج [کذا] مار باغی باشد، ن: یقنج [کذا] ماری باشد گزنده و زهردار [کذا؟؟].

[314] - چ: یغتنج، ن: یقنج.

[315] - س: دی گَرَت.

[316] - ن: نگزید.

[317] - سک آکنج روده گوسفند بودکه آگنده بگوشت و دنبه کنند، ن: آگنج امعای گاو و گوسفند باشدآگنده بگوشت، چ:آگنج و آگن امعای گوسفند باشد که بچیزی بیاگنند.         

[318] - س: روده، ن: عصیب و گرده برون کن تو زود بر هم کوب.

[319] - سک زونج عصیب و روده و پیه بود و مانند اینها که فراهم نوردند، چ: زونج لکانه عصب بود، ن: زویج [کذا] عصب باشد و لکانه نیز گویند

[320]- در چ و ن این بیت معروفی آمده است:

  همی ز آرزوی کیر خواجه را گَهِ خوان

                                      بجز زونج نباشد خورش بخوانش بر

[321] - چ: بازپیچ رسنی باشد که زنان و کودکان ببندند و برو نشینند و می آیند و میروند در هوا معلق، س این لغت را ندارد، ن: بازبیج [کذا] رسنی باشد دو تا از سقف فروهشته بر میان ان رسن بنشینند و پای فرو هلند  و بباد زور خویش همی آید و می شود.

[322] - ن: الفنج اندوختن بود الفغده نیز گویند، س: الفنج اندوختن و جمع کردن بود.

[323] - ن: مألفنج.

[324] - فُرُنج و پوز و نول همه پیرامن دهان باشد.

[325] - چ: کردم.

[326] - س: از فُرُنج من بخشم آمد مگر.

[327] - س: مُنج زنبور انگبین باشد و آنرا بعربی نحل گویند.

[328] - س: زاید همی از مُنج.

[329]-  س و ن: بیرون روی را لنج گویند.

[330] - چ: رخ.

[331] - س: گفت من تیز دارم اندر کون.

[332] - ع: روی، ن: موی و.

[333] - چ: هیچ.

[334] - این قطعه در ن و ع نیست، چ هم فقط بیت دوم را دارد.

[335] - ن: کنج بتازی زاویه خوانند، چ: کنج بیغوله باشد، س: مطابق متن الا آنکه لغت بیغله را ندارد، ن (در حاشیه): کنج و سمج نقب و حفره و بزیر زمین اندر کَنده رودکی گوید:

  شو بدان کنج اندرون خمّ بجوی  زیر آن سمجی است بیرون شو بدو

[336] - جمله بعد فقط در ع و چ هست.

[337] - یعنی با، ن: با بتانج (کذا؟).

[338] - در جمیع نسخ خیره آمده با این حال باز شاید صحیح چیره باشد یعنی غالب و سعدی در همین خصوص گوید:

  گر یکی زین چهار شد غالب       جان شیرین بر آمد از قالب

[339] - این لغت فقط در ع بصورت آونج آمده و آن ظاهرا تصرفی است از نَسّاخ، چ: وادنج کوی چفته رز باشد، س: واذیج جائی که انگور رسته باشد، ن: وازیج چوب انگور باشد که رسته بود.

[340] - در ن (فقط) زبیبی.

[341]- س:  فرخج فژه بود یعنی زشت، ن: فرخج پلید و پلشت بودو فژه همین معنی دارد، چ: فرخج و پلشت فَژاگن همه پلید باشد و  زشت.

[342] - ن (در حاشیه) کَلَخج شوخی باشد که بر اندام بود.

[343] - چ و ن (در حاشی): حقیر.

[344] - س و چ: همه تن، ن (در حاشیه): جمله تنش.

[345]- چ اضافه دارد: [و خویشتن ستای].

[346] - ن (درحاشیه) مثل متن اما در س: قریع الفرس و در چ: قریع الدهر.

[347] - س: کلج سبیده و سوده گرمابه [کذا؟] باشد، چ: کلج شکن و چین باشد، شاکر بخاری گفت:

  فری زان زلف مشکینش چو زنجیر  ستاده صد هزاران کلج بر کلج، کلج دیگر سبد گرمابه بانان باشد، ن: کلج دو نوع است یکی چین و شکن بود چنانکه شاکر بخاری گفت (همان بیت فوق) و معنی دیگر از نسخه افتاده است.

[348] - در چ: سد.

[349]- شاند از مصدر شاندن بمعنی شانه کردن و همی شاند یعنی پیوسته شانه میکرد.

[350] - س و چ: صبّاغان.

[351] -چ و ن: زلفینگان.

[352] ن: اکنون.

[353] - ن: ز زاول.

[354] - س اضافه دارد: [که آنرا بشکنند و بان شراب خورند]، ن اضافه داردک [و نقل کنند در شراب]، چ اضافه دارد: [و بماوراء انهر او را بِشکنند و میانش تهی کنند و بدو شراب خورند].

[355] - س:بدو.

[356]- س:  سمج و سمجه نقب و حجره که بر زمین کنده باشند، چ: سمج و آهون نقب باشد، ن (رجوع شود بذیل لغت کنج).

[357] - چ: سُمجیست.

[358] - غلغلیج دغدغه باشد چنانکه بغل کسی را بکاوند تا بخندد، س: غلغلیج دغدغه باشد چنانکه کسی را پهلو یا زیر کش بکاوی بخندد، چ: غلغلجه و دغدغه و کَلخَرجه این همه آن باشد.

[359]- سکیزیدن بر وزن ستیزیدن بمعنی جَتن و خاست است و بر سکیزد یعنی بر جهد.

[360] - یکی از معانی سریش که در اینجا همان مراد است ناله و افغان باشد.  این قطعه بتمامی فقط در چ هست، در س:

  چنان بدانم من جای غلغلیجگهش  که هم بمالِش اول بر افتدش خنده

و در ن:

  چنان من بدانم جای غلغلیگهش که چون بمالم بر خنده خنده افزاید.

[361] - ن: کوچ مرغی است خقیر که بشب بانگ کند و خود را از درخت آویزد، شعر:

  کوچ ز شاخ درخت خویش آویخته بانگ کُنان تا سر آب دهن ریخته

س: کوچ جغد بود و کوف نیز گویند، چ: کوچ و جغد و چغو جمله کُنگُر باشند.

[362]- چ: عنصری.

[363] - چ: مثل متن، س: عنصری، ن: لبیبی.

[364] - دول یعنی محیل و مکار.

[365]- چ: بفج کسی که بوقت سخن گفتن خدو از دهن می آیدش گویند بفجش همی شود، س این لغت را ندارد، ن (در حاشیه) بفج کف دهان و خذوی دهان مردم باشد.

[366]- در ع این لغت را کاتب بغلط کفج ضبط کرده.

[367] - چ: روی.

[368] - چ: مرد را کرد.

[369] - چ:گویا همین صحیح است که مطابق س و ن در متن آمده یعنی پِل که بمعنی پاشنه پاست.

[370] - متن مطابق س، در چ و ن: کفش، کوش شکل دیگر کفش است که هنوز هم در لهجه های دهات [کذا]معمول است.

[371]- بگفتم و آن غلط است، صحیح بکفت و بکفتم استاز مصدر کفتن بمعنی شکافتن و ترکیدن.

[372] - مصراع دوم بشکلی که در چ آمده و در متن آوردیم درست نیست، در ن:

  از پس غم های تو تا تو مگر کی آئیا که گویا اصلاحی است از یکی از خوانندگان و در س: از بس غم های بیشه از دیا کاملیخ (؟؟)

[373] - س: پچبج لفظی است که بز را نوازند و نیز سخن بود پنهان گفتن یعنی مردم پج پج میکنند.  چ این لغت را ندارد.

[374]- ن فقط بیت دوم را دارد، ع مصراع اول و چهارم را.

[375] - چ: غلج گره بعلقه باشد، س: غلج گره باشد که آسان نگشایند.، ن: غلج گره دو تا باشد.

[376] - خوج آن پاره گوشت باشد که بسر خروس رسته باشد.  ن (در حاشیه): خوچ افسر خروس بود، چ: خوچ تاج خروس بود و خوچه نیز گویند.

[377]- ع: برازنده

*   نرموره بانوچ آمده تاج خره خوچ آمده

                                 مرد دوبین لوچ آمده لاغر بدن لخ لخ بود.

ادیب الممالک فراهانی

[378] - س این لغت را ندارد، ن: لج لگدی باشد که بپشت پای زنند و لپرک نیز گویند، چ: لج لگد باشد.

[379] - ن: بزدش.

[380] - چ این قطعه یوسف عروضی را اضافه دارد:

  معاذ الله که نالم من ز چشمش[کذا!] وگر شمشیر بارد ز آسمانش

  بیک پُف خَف توان کرد مرو را           بیک لج پخج هم کردن توانش

[381]- این لغت فقط در ع و س هست، در س: کیج [کذا] خر دم بریده باشد و نیز چهارپای بود.   

[382] - معنی و ضبط این شعر که فقط در س هست معلوم نشد.

[383] - این لغت فقط در ع و ن (در حاشیه) هست.  ن (در حاشیه): سپنج رهگذری باش و کاروانسرای.

[384] - در س و رشیدی : گران.

[385]- س این  لغت را ندارد، چ: لنج آهختن بود چنان [که] گوییبرون لنج و برون آهنج، ن: لنج آهختن بود یعنی بیرون کشیدن از جائی

[386] - ن: کسی را کش.

[387] - چ: کسی کو را تو بینی گو برون لنج [کذا؟].

[388]- چ: غارج  صبوح کردن باشد،ن: غارج صبوح باشد.

[389] - متن مطابق س و ن، چ: عرتامی(؟؟)

[390]-س: خوش چون نبیذ.

[391]- ن: هج راست باز کردن علم بود، س هج راست باز کردن بود چون علمی و یا نیزه ای و مانند این اگر راست بر زمین بستاد گویند هج کرد، چ: هج راست باز کردن بود چون علمی یا منجوقی که راست باز کنند گویند هج کرد و اگر چیزی از دست بیفگنی و راست ایستد گویند هج کرد.

[392] - س: حکمت.

[393] - س و ن: نام.

[394] - چ: بخط.

[395] - س: آماج آن خاکی باشد توده گرد کرده که نشانه تیر برو نهند.

[396] - چ: تو.

[397] - چ: گذری.

[398] - ضبط و معنی این لغت که در هیچیک از نسخه هاس دیگر نیست معلوم نشدشاید همان برمج فرهنگه باشد که بمعنی لامسه آمده.

[399] - این لغت در س نیست.

[400] - سمانه نام مرغ کوچکی است که بعربی آنرا سُمانی و سلوی میخوانند، میدانی در کتاب السامی فی الأسامی سمانی و سلوی را بسمانه ترجمه کرده و زمخشری نیز در مقدمه الأدب در ترجه سُمانی و سلوی کلمه فارسی ورتیج را آورده پس شکی نمیماند که ورتیج و سمانه بمعنی همین مرغی است که امروز آنرا بلدرچین که نام ترکی آن است میخوانند، مولوی گوید:

   چون مست شود ز باده حق    شهباز شود کهین سمانه

غالب فرهنگ نویسان فارسی ندانسته سمانه را مخفف آسمانه که بمعنی سقف خانه است گرفته انه و شمس فخری لغت ورتیج را

ورسیج خوانده و بعادت ناخوش خود شعری هم بعنوان مثال برای آن ساخته است که جهت متاخرین سند شده است.

[401]- چ: زینتی، ن (در حاشیه): بینی [کذا].

[402] - این لغت فقط در چ و س هست.

[403] - این لغت فقط در چ و س  و حاشیه ن هست، متن مطابق س است، چ: غلیواج ویش (؟)باشد، ن (در حاشیه): غلیواج مرغ گوشت ربای یعنی زغن بود.

[404]- چ: من چو.

[405] - این بیت فقط در ن (در حاشیه) هست.

[406] - این لغت در هر سه نسخه دیگر هست و از نسخه اصل ساقط است.

[407] - س: کسائی.

[408] - س: بی آتش.

[409] - فقط در چ و ن.

[410]- یعنی در هم فشرده.

[411] - این لغت فقط در چ هست.

[412] - سکنج بمعنی باطل در هیچیک از فرهنگ ها بدست نیامد و ظاهرأ متن غلط است و مثال نیز میفهماند که سکنجیده در آنجا بمعنی باطل استعمال نشده.  سکنجیدن بمعنی تراشیدن و گزیدن و خراشیدن است چنانکه ناصرخسرو گوید:

  رخسار ترا ناخن این چرخ سکنجد  تا چند لب لعل دلارام سکنجی

و در بیت بوشکور هم همین معنی مناسب است.

[413] - ظاهرأ صحیح ترنجیده است بمعنی در فشار و فشرده

[414] - این لغت فقط در چ هست بدون ذکر مثالی، در فرهنگ جهانگیری و رشیدی: جخج و جخش نام علتی که مانند بادنجان بزرگ از زیر گلوی مردم آویزان شود، لبیبی گوید:

  از گردن او جخش در آویخته گوئی 

                                  گوئی خیکی است پر از باد در آویخته از بار

[415] - این لغت فقط در چ و ن هست.

[416] - چ: راهی آسان و راست.

[417] - چ: بی کرانهء.

[418] - این لغت فقط در چ و ن هست.

[419] - لتره یعنی پاره پاره و کهنه.

[420] - غنج یعنی جوال و خرجین.

[421] - این لغت بدون ذکر مثالی فقط در چ هست و در هیچ فرهنگی نیز باین صورت یافت نشد.

[422] - این لغت فقط در چ و حاشیه ن هست، ن (در حاشیه): نخ گیاهی بود که از او جارو سازند.

[423] - این لغت فقط در چ هست و مثال هم ندارد.

[424] - این لغت فقط در چ هست و در آنجا بجای غفج غفجی چاپ شده.

[425] - ایضأ فقط در چ.

[426] - این لغت هم فقط در چ هست

[427]- ضبط و معنی درست این شعر مفهوم نشد.

*تقویم به فرتان [شاید: بفرغانه] چنان خوار شد امسال

چون جخج به خمناوز و چون فنج به خالنگ.

قریع الدهر.

https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AC%D8%AE%D8%AC?q=%D8%AC%D8%AE%D8%AC

[428]- این لغت فقط در چ هست، در ن (در حاشیه): ایزغنج جوال بود و غنج نیز گویند و همین شعر را مثال آورده با این تفاوت که مصراع دوم در آنجا باین شکل است:

  و اکنون غضاره همچو یکی ایزغنج گشت: ایزغنج در فرهنگ ها بدست نیامد و محتملست که ناشی از غلط کتا و سهو نساخ باشد.

[429] - این لغت فقط در ن هست.

[430] - ن و چ و چ [کذا؟]: کیچ تفاریق باشد یعنی بهره بهره.

[431] - فام شکل دیگر وام یعنی قرض.

[432] - توزی از توختن یعنی ادای دین کردن.

[433] -در فرهنگها ، ای مج کنون تو شعر من.

[434] - برای مثال آن که در نسخه نیست رجوع کنید بلغت "لوچ و  "خوچ" که سابقأ گذشت.

---

 [MV1]