با توجه به متن شعری که نقل کردهاید (از قریعالدهر در لغتنامه دهخدا) و بررسیهای جغرافیایی و زبانشناسی تاریخی، واژههای خمناوز (یا خمنوز/خمنجوز) و خالنگ (که در متن شما خاننگ هم تایپ شده) به مناطق تاریخی در حوزه ماوراءالنهر و خراسان بزرگ (تاجیکستان، ازبکستان و افغانستان امروزی) اشاره دارند.
در ادامه، محلهای امروزین و نزدیکترین جاینامها به این دو واژه بررسی شدهاند:
۱. خمناوز (چون جخج بخمناوز...)
در نسخههای مختلف لغتنامه و اشعار قدیمی، این نام به صورتهای خَمنوز، خَمناوز و خَمنجوز ضبط شده است.
محل امروزین: این واژه به احتمال بسیار زیاد به منطقه «خُمب» یا «خُمناوب» در ولایت مختار کوهستان بدخشان در تاجیکستان یا مناطق هممرز آن در شمال افغانستان (مانند درواز و بدخشان) اشاره دارد.
ریشهشناسی: پسوند «ـاوز» یا «ـآوز» در زبانهای شرق ایران (مانند سغدی و باختری) دگرگونشدهی واژه «آب» یا «نهر» است. بنابراین «خمناوز» به معنی «دره یا نهر خمیده/خمدار» است. امروزه رودخانه و منطقهای به نام خُمبرغ یا دارواز در مرز تاجیکستان و افغانستان وجود دارد که با جغرافیا و بافت زبانی شعر (که فرغانه و چچ/تاشکند را ذکر کرده) کاملاً همخوانی دارد.
نکته درباره «جخج»: در مصراع آمده «چون جخج بخمناوز». جخج (یا جَغْج) به معنای نوعی گیاه خواردار، زبر یا نوعی پشم گرهخورده است که در آن منطقه به وفور یافت میشده است.
۲. خالنگ / خاننگ (...و چون فنج بخالنگ)
واژه صحیح در متون کهن «خالَنگ» یا «خَلَنگ» است (که در بازنویسیها گاهی به اشتباه خاننگ ثبت میشود).
محل امروزین: خالنگ به احتمال قوی منطقه «خوالینْگ» (Khovaling) در ولایت ختلان تاجیکستان امروزی است. خوالینگ یکی از مناطق بسیار کهن و تاریخی در جنوب تاجیکستان است که قدمت آن به دوران پیش از اسلام و عهد سامانیان بازمیگردد.
تطبیق دوم (غزنی): در برخی منابع جغرافیایی قدیم، «خالنگ» نام روستایی بزرگ یا ناحیهای در نزدیکی غزنین (غزنی امروزی در افغانستان) نیز ذکر شده است. با توجه به اینکه قریعالدهر از شاعران اواخر عهد سامانی یا اوایل غزنوی است، هر دو جغرافیا (جنوب تاجیکستان یا شرق افغانستان) کاملاً در قلمرو زبانی و جغرافیایی او بودهاند، اما «خوالینگ» تاجیکستان به دلیل قدمت و تلفظ، همخوانی بیشتری دارد.
جمعبندی جغرافیایی
اگر حدس استاد دهخدا درباره فرغانه (که در ازبکستان/تاجیکستان امروزی است) را در نظر بگیریم، تمام این نقاط در یک حوزه جغرافیایی (ماوراءالنهر و ختلان) قرار میگیرند:
| نام کهن در شعر | نام و محل احتمالی امروزین | کشور فعلی |
|---|---|---|
| خمناوز | منطقه خُمب / درواز (مرز بدخشان) | تاجیکستان / افغانستان |
| خالنگ | ناحیه خَوالینْگ (Khovaling) یا مناطقی در غزنی | تاجیکستان / افغانستان |
