ایران، کشوری با تاریخ و تمدنی کهن، یکی از قدیمیترین تمدنهای جهان به شمار میرود. قدمت ایران به هزاران سال پیش بازمیگردد و این سرزمین شاهد تحولات تاریخی، فرهنگی و تمدنی بسیاری بوده است.
قدمت ایران به دوران پیش از تاریخ بازمیگردد. بر اساس شواهد باستانشناسی، نخستین سکونتگاههای انسانی در فلات ایران به حدود ۱۰۰۰۰ سال پیش میرسد. این سکونتگاهها در مناطق مختلفی مانند تپههای سیلک در کاشان و شهر سوخته در سیستان و بلوچستان کشف شدهاند. این یافتهها نشاندهندهی تمدن پیشرفتهای است که در این مناطق شکل گرفته بود و خلیج فارس جزیی لاینفک از ایران بوده و خواهد بود و هیچ کشور و یا مقام سیاسی نخواهد توانست با یاوهگویی این سند تاریخی مهم را از ایرانیان جدا کند.
خلیج فارس به لحاظ موقعیت استراتژیک و منابع طبیعی سرشار آن، ازدوران گذشته تا به امروز مورد توجه دولتها و ملتها بوده و بسیاری از سلاطین و پادشاهان از همان زمانهای کهن به موقعیت اقتصادی آن نظر داشتهاند که از آن جمله، حمایت پادشاهان هخامنشی و پارتی از گسترش بازرگانی دراین منطقه بوده است.
پارتها دو راه تجاری را تحت کنترل داشتند که یکی از آن دو، راه تجاریی بوده که از کنار فرات و از آسیای صغیر و سوریه و بینالنهرین شمالی به سمت خلیجپارس گسترده بوده است. داریوش پادشاه ایران هخامنشی، برای گسترش بازرگانی در ایران دستور داد کانال سوئز ایجاد شود تا کشتیهای بازرگانی بتوانند از دریای پارس و از دریای سرخ به مصر و مدیترانه راه یابند.
در سنگ نبشتهای به جای مانده از آن دوره آمده است : داریوش شاه گوید : من پارسیام و از پارس، مصر را فتح و امر کردم این کانال را حفر کنند و از "پی رو" (رودنیل) که در مصر جاری است تا دریایی از پارس به آن میروند. این کانال کنده شد و چنانکه امر کردم کشتیها روانه شدند؛ چنانکه اراده من بود.
داریوش هخامنشی در کتیبههای کانال سوئز از این پهنه آبی به عنوان (دریائی که از پارس آغاز میشود) یاد میکند. پیشینه دریانوردی در خلیج فارس به دو هزار سال پیش از میلاد برمیگردد که مردمان تمدنهایی مانند سومر، ایلام و اکد مسیر بین، بینالنهرین و موهن جودارو در دره سند را از طریق این پهنه آبی طی میکردند. همچنین فنیقیها نخست در جزیرهها و سرزمینهای پیرامون خلیجفارس زندگی و دریانوردی میکردند.
در دوران داریوش هخامنشی، وی از دریانوردان برجسته ایرانی، فنیقی و ساتراپهای یونانینشین امپراتوری پارس درخواست کرد تا برای کشف سرزمینهای جدید به دریانوردی بپردازند که در نتیجه شناخت ایرانیان نسبت به خلیجفارس بیشتر شد.
خلیجفارس از نظر جغرافیای سیاسی، استراتژیک، انرژی، تاریخ و تمدن یک پهنه آبی مهم و حساس در دنیا محسوب میشود. خلیجفارس محور ارتباط بین اروپا، آفریقا، آسیای جنوبی و جنوب شرقی است که از نظر راهبردی در منطقه خاورمیانه به عنوان بزرگترین و مهمترین مرکز ارتباطی میان این ۳ قاره و همچنین اقیانوس اطلس، دریای مدیترانه، دریای سرخ و اقیانوس هند است.
همچنانکه در تاریخ نقل شده است : اشکانیان بازرگانی را گسترش دادند و با رومیان رقابت شدیدی میکردند و دریای فارس را به شکل یک راه ترانزیت درآوردند. این پیشرفت در دوران ساسانی ادامه یافت و بندر سیراف(اطراف بوشهر) مرکز بازرگانی بزرگی شد و حتی در اسناد تاریخی چین از سده چهارم تا دوازدهم میلادی، همه جا نام پارس، فارس، پارسوا و ایران به صورت گسترده دیده میشود و این نشانگر وجود روابط تجاری است.
در اوستا از دریایی به نام فراخکرد نام برده شده است که خونیروس یا همان ایرانشهر را احاطه کرده است. فراخکرد همان خلیجفارس است. با بررسی متون تاریخی و جغرافیایی می توان به اطلاعاتی دست یافت که جغرافی دانان کهن خلیجفارس را با این نام میشناختهاند. کهنترین نامی که از خلیجفارس بر جای مانده است، نامی است که آشوریان پیش از ورود نژاد آریا به فلات ایران بر این دریا گذاشتهاند.
در کتیبههای کهن آشوری از این دریا به نام «نرمرتو» به معنی رود تلخ یاد شده است. در کتیبهای دیگر که از داریوش کبیر در کانال سوئز یافتهاند در بیان صدور دستور داریوش برای حفر کانال سوئز« دریایی که از پارس میآید» ذکر شده است.
همچنین به روزگار ساسانیان این خلیج را دریای پارس میگفتهاند. علاوه بر این هرودوت مورخ یونانی از دریایی به نام «اریتره» نام میبرد که بر اقیانوس هند و بحر عمان و خلیجفارس اطلاق میگردد. استرابون جغرافیدان معروف یونانی که تا نیمه اول قرن اول میلادی میزیسته است اصطلاح «پریسکون کاای تاس» را برای خلیجفارس به کار برده است.
در جایی دیگر، بطلمیوس عالم و جغرافیدان معروف یونانی نیز از خلیجفارس با نام «پرسیکوس سینوس» یاد کرده است. بعدها در دوران اسلامی جغرافیدانان و مورخان مسلمان از بطلمیوس استفاده کردند و نام خلیجفارس با نام «بحر الفارسی» یا «بحر فارس» در متون کلاسیک جغرافیایی آنان منعکس شد.
نام خلیجفارس در میان معروفترین مورخان و جغرافیدانان اسلامی دست به دست میشد تا بدانجا که در دوره قاجار خلیجفارس را دریای بوشهر نیز مینامیدند.
به تعریفی، خلیجفارس نام آبراهی پراهمیت در آسیای غربی و منطقه خاورمیانه است که در امتداد دریای عمان و در میان ایران و شبهجزیره عربستان قرار دارد. مساحت خلیجفارس ۲۳۷٬۴۷۳ کیلومتر مربع است و پس از خلیج مکزیک و خلیج هادسون سومین خلیج بزرگ جهان بهشمار میآید.
خليج فارس از هزاران سال پيش نه تنها توسط ايرانيان، بلكه توسط ملتهاي دیگر از جمله يونانيان و روميان با عنوان «درياي پارسي» ناميده شده است. عربهانيز قرنها آن را «خليجفارس» يا «بحر فارس» ناميدهاند. خليج فارس با همين نام طي هزاران سال گذشته شناخته شده و تمامي كشورها و اقوام مختلف از جمله اعراب از اين نام استفاده كردهاند. تمام متون قديمي جغرافي جهان از نقشههاي «هكاتايوس» و «بطلميوس» تا آثار جغرافيدانان و جهانگردان مسيحي و مسلمانان، شعبهاي بزرگ از اقيانوس هند را كه از جنوب ايران به موازات بحر احمر تا قلب دنياي قديم پيش رفته است، خليج فارس يا درياي فارس ناميدهاند.
از سدههاي هفتم و هشتم پيش ميلاد تمام عالمان از جمله آناكسي ماندر، هكاتوس، هرودوت، اراتوستن، هيپارك، پومپوني مله، كراتس مالوس، استرابون، بطلميوس، مايكروپيوس، ايزيدورسويلي، محمدبن موسي الخوارزمي، ابوزيد بلخي، ابن سرابيون، ابن رسته، ابن فقيه، قدامه، ابن فضلان، ابن خردادبه، مسعودي، استخري، ابن حوقل، مقدسي، ناصرخسرو، ادريسي، جيحاني، فرازي، بيروني، ابن جبير، ياقوت، قزويني، مستوفي، ابن بطوطه، حافظ، شرفالدين علي يزدي، ابوالغازي و … درياي جنوبي ايران را تحت اسامي و عناويني نظير خلي جفارس، خليج پارس، درياي فارس، بحرالفارس، بحر فارس، سينوس پرسيكوس، ماره پرسيكوس، گلف پرسيك، پرژن گلف (گالف)، پرزشير گلف، پرسيس يا پرسيكوس، ناميدهاند.
زمینشناسان معتقدند که در حدود پانصد هزار سال پیش، صورت نخستین خلیجفارس در کنار دشتهای جنوبی ایران تشکیل شد و به مرور زمان، بر اثر تغییر و تحول در ساختار درونی و بیرونی زمین، شکل ثابت کنونی خود را یافت. خلیجفارس در آغاز، بسیار پهناور بوده بهطوریکه تا اواخر دوره سوم زمینشناسی بیشتر جلگههای برازجان، بهبهان و خوزستان ایران تا کوههای زاگرس در زیر آب بودهاند.
از آخرین تغییرات خلیج فارس، این بوده که این خلیج، طی دوران آخرین عصر یخبندان (حدود ۷۰ تا ۱۱ هزار سال پیش) که آبوهوای زمین سردتر بوده و یخسارهای قطبی و یخچالهای کوهستانی گسترش یافتهاند، و در نتیجه به دلیل جذب آب اقیانوسها به یخسارهای قطبی و گسترش آنها، آب اقیانوسها و دریاها در طی این دوران پایین رفتهاست (بهطور میانگین ۱۲۰ متر).
در این مدت، جایی که امروزه به نام خلیجفارس میشناسیم، وجود نداشته و به صورت گودالی بسیار بزرگ بوده که رودخانه پهناور اروندرود به آن میریخته و در عمیقترین بخشهای آن، دریاچهها و برکههایی وجود داشتهاند؛ برخی بررسیها نشان میدهد که احتمالاً تمدنی در آن مناطق شکل گرفته، که با ورود و بالاآمدن سطح آب در خلیج فارس، بقایای آن به زیر آب رفتهاست.
پس از پایان آخرین عصر یخبندان در حدود ۱۱هزار سال پیش، و ذوبشدن یخهای قطبی و بالاآمدن آب اقیانوسها و دریاهای آزاد، سطح دریای عمان نیز بالا آمده و از طریق تنگه هرمز، آب به درون گودال بسیار بزرگی که امروزه به نام خلیج فارس میشناسیم، جاری شده و بهتدریج، به شکلی که امروز میبینیم درآمده است. گمانهزنیهایی وجود دارد که پس از خروج انسان هوموساپینس از آفریقا در حدود ۷۰هزار سال پیش، بستر خلیجفارس محل شکلگیری تمدن (ها) یی بوده که پس از پایان عصر یخبندان، آثار آن تمدن (ها) به زیر آب رفتهاست.
خلیجفارس از شرق از طریق تنگه هرمز و دریای عمان به اقیانوس هند و دریای عرب راه دارد، و از غرب به دلتای رودخانه اروندرود، که حاصل پیوند دو رودخانه دجله و فرات و پیوستن رود کارون به آن است، ختم میشود. کشورهای ایران، عمان، عراق، عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی، قطر و بحرین در کناره خلیجفارس هستند. در این میان سواحل شمالی خلیجفارس تماماً در جغرافیای سیاسی ایران قرار دارند. به سبب وجود منابع سرشار نفت و گاز در خلیجفارس و سواحل آن، این آبراهه در سطح بینالمللی، منطقهای مهم و راهبردی بهشمار میآید.
خلیجفارس در ۲۴ تا ۳۰ درجه و ۳۰ دقیقه عرض شمالی و ۴۸ تا ۵۶ درجه و ۲۵ دقیقه طول شرقی از نصفالنهار گرینویچ قرار دارد.
این خلیج توسط تنگه هرمز به دریای عمان و از طریق آن به دریاهای آزاد مرتبط است. از بین کشورهای همسایه خلیجفارس، کشور ایران دارای بیشترین مرز آبی مشترک با خلیجفارس است. طول مرز آبی کشور ایران با خلیجفارس، با احتساب جزایر در حدود ۱۸۰۰ کیلومتر و بدون احتساب جزایر در حدود ۱۴۰۰کیلومتر است.
طول خلیجفارس از تنگه هرمز تا آخرین نقطه پیشروی آن در جهت غرب در حدود ۸۰۵ کیلومتر است. عریضترین بخش خلیجفارس ( پارس ) ۱۸۰ مایل (۲۹۰ کیلومتر) است. عمیقترین نقطه خلیجفارس با عمق ۹۳ متر در ۱۵ کیلومتری تنب بزرگ و کم عمقترین نقطه آن با عمقی بین ۱۰ تا ۳۰ متر در سمت غرب است. همچنین جزایر متعددی در خلیجفارس وجود دارند.
تمام دنیا و کشورهای حوزه خلیج فارس باید بداند ایرانیان هر چند در درون دولت خود با همدیگر مشکل داشته باشند اما در مقابل تمامیت ارضی و حفظ میراث باستانی و تاریخ و تمدن خود با هیچ دولت و مقامی معامله نخواهند کرد و به وقت لازم همگی فارغ از هر زبان و نزاد و مذهب دست به دست هم داده و دهان یاوه گویان و کسانی که با ادعاهای پوچ و بدون سند و غیرقابل معتبر، قصد تحریف نام خلیجفارس را داشته باشند خواهیم بست و بدانند ما هزاران هزار سال تاریخ و تمدن داریم و منشور حقوق بشر را نیاکان ما نوشتهاند و بهتر است به تمامیت ارضی ایران احترام بگذارند و خلیج فارس (پارس )و تمام جزایر درج شده در تصویر بالا و همچنین جزیره آرش که مدتی است مورد اختلاف بین ایران و عربستان و کویت قرار گرفته است را جزیی ابدی از ایران بدانند.
از دفتر : روزگار تلخ و شیرین معاصر
بقلم : عبدالله خسروی ( پسر زاگرس).
مدیرکل صنعت، معدن و تجارت خراسان شمالی روز چهارشنبه ۹ اردیبهشت از ثبت جهانی نشان جغرافیایی فرش دستباف منطقه دویدوخ در سازمان جهانی مالکیت فکری (WIPO) خبر داد.
