۱۴۰۵ آبان ۳۰, شنبه

مَجَرگ سخره و بیگار بود [بوشکور گوید: چنین گفت هارون مرا روز مرگ مفرمای هیچ آدمی را مجرگ رودکی گفت: چون فراز آمد بدو آغاز مرگ دیدنش بیکار گرداند مجرگ]. واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

مَجَرگ    سخره و بیگار بود [بوشکور گوید:    چنین گفت هارون مرا روز مرگ       مفرمای هیچ آدمی را مجرگ   رودکی گفت:    چون فراز آمد بدو آغاز مرگ            دیدنش بیکار گرداند مجرگ].  واژگان پهلوی و نویسه گردانی.

واژه «مَجَرگ» (که صورت اصیل آن «مَچَرگ» یا «مَجَرگ» است و در فرهنگ‌های کهن به معنای بیگاری، کار اجباری و سُخره آمده) از واژگان اصیل دیوانی و اجتماعی دورهٔ ساسانی است که در زبان پهلوی (پارسی میانه) نیز ریشه و هم‌خانواده‌های شناخته‌شده‌ای دارد.
۱. ریشه‌شناسی و بازسازی «مَچَرگ / مَجَرگ» در پهلوی
ریشه‌شناسان این واژه را مرتبط با نظام مالیات و کار اجباری دورهٔ ساسانی و دارای ریشهٔ کهن ایرانی می‌دانند:
  1. ریشهٔ ایرانیِ باستان و میانه (*čarg- / *karg-): برگرفته از ریشهٔ *kar- (کار کردن؛ هم‌ریشه با واژهٔ پهلوی kār به معنای «کار») یا *čar- (جنبیدن و به کار واداشتن) همراه با پسوندِ -g / -ag و پیشوندِ ma- (یا ham- / ā- در گویش‌های شرقی و سُغدی) به معنای «کارِ تحمیلی، بیگاری و سُخره».
  2. بازسازی صوری در خط پهلوی:
    • نویسه‌گردانی (Transliteration): mclk' (حرف c در خط پهلوی هم‌زمان نمایندهٔ واج‌های «چ» و «ج» است).
    • آوانویسی (Transcription): mačarg یا majarg (مَچَرگ / مَجَرگ)

۲. واژگان اصیل پهلوی برای مفهوم «سُخره، بیگاری و کار اجباری»
در متون حقوقی و اجتماعی پهلوی (مانند مادیانِ هزار دادستان و کارنامه اردشیر بابکان)، برای بیان مفهوم بیگاری، کار بدون مزد و فرمانِ اجباری از واژگان زیر استفاده شده است:
واژه فارسیآوانویسی پهلوی (Transcription)نویسه‌گردانی خط پهلوی (Transliteration)معنا در متون پهلوی
اَواگار / بیگارawāgār / abē-kār'w'k'l / 'byk'lبیگاری، کارِ بدون مزد، سُخره (ریشهٔ مستقیم واژهٔ «بیگار»)
کارِ اَپامُزد (کار بی‌مزد)kār ī a-muzdk'l Y 'mwzdکارِ رایگان و اجباری، سُخره
بَندَگی / فرمان‌بَریbandagīhbntkyhبندگی، خدمت اجباری
فَرمودَن (مفرمای)framūdan (ماده مضارع: framāy-)plmwtn' (plm'y-)دستور دادن، امر کردن، به کاری گماشتن
آدَمی / مَردُمmardōmmltwmانسان، آدمی
آیا واژهٔ دیگری از لغت فرس اسدی را در نظر دارید تا با معنای دقیق آن، ریشه‌شناسی و نویسه‌گردانی پهلوی را بررسی کنیم؟

 

از «شکستن خط محاصره» تا «پیشنهاد ۴۸ ساعته تهران»؛ مرور روزنامه‌های صبح ایران

از «شکستن خط محاصره» تا «پیشنهاد ۴۸ ساعته تهران»؛ مرور روزنامه‌های صبح ایران

محاصره دریایی ایران، تلاش‌ها برای مقابله با آن و آینده مذاکرات با آمریکا از مهم‌ترین موضوعات صفحه اول روزنامه‌های ایران در روز شنبه ۳۰ آبان است. در حالی که شماری از روزنامه‌ها از برنامه‌هایی برای شکستن محاصره خبر داده‌اند، برخی دیگر به پیامدهای اقتصادی تداوم وضعیت «نه جنگ، نه صلح» و چشم‌انداز دستیابی به توافق پرداخته‌اند.

روزنامه سازندگی با تیتر درشت «شکستن خط محاصره» نوشته است که به گفته منابع خبری، بیش از ۱۴ نفتکش برای انتقال نفت ایران آماده ترک خارک هستند.

روزنامه اعتماد نیز با تیتر «کاروان شکست حصر» گزارش داده است که بیش از ۱۴ نفتکش برای انتقال نفت ایران تصمیم دارند پس از بارگیری از جزیره خارک به سمت چین حرکت کنند.

روزنامه کیهان با تیتر «خیز ایران برای شکست محاصره دریایی» به گزارش‌هایی درباره برنامه نفتکش‌های ایرانی برای عبور از محاصره پرداخته است.

روزنامه خراسان نیز با تیتر «عزم جزم علیه محاصره» نوشته است که نفتکش‌های ایرانی گویا تصمیم دارند پس از بارگیری از جزیره خارک به سمت شرق حرکت کنند. این روزنامه در زیرتیتر خود از احتمال شکسته شدن محاصره با ورود کشتی‌ها سخن گفته است.

در مقابل، روزنامه فرهیختگان با تیتر «محاصره راه‌حل دیپلماتیک ندارد» به بررسی گزینه‌های پیش روی ایران برای مقابله با محاصره دریایی پرداخته است.

روزنامه قدس نیز با تیتر پرسشی «پایان صبر بر محاصره؟» نوشته است که خبرهایی از آماده‌سازی نفتکش‌های ایرانی برای عبور از محاصره منتشر شده و اقدام احتمالی ایران و واکنش آمریکا می‌تواند معادله تازه‌ای در جنگ ایجاد کند.

روزنامه دولتی ایران عکس و گفت‌وگوی اختصاصی عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، را در صفحه اول منتشر کرده و با تیتر «پیشنهاد ۴۸ ساعته تهران چه بود؟» به شروط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز و ازسرگیری مذاکرات با آمریکا پرداخته است.

روزنامه شرق با تیتر «هشدار رئیس‌جمهوری» به نگرانی‌ها درباره پیامدهای اقتصادی تداوم شرایط «نه جنگ، نه صلح» پرداخته و دیدگاه‌های مسعود پزشکیان و اقتصاددانان را درباره این وضعیت بازتاب داده است.

روزنامه وطن امروز با تیتر «اول پایان جنگ» به مواضع چین و روسیه در قبال آمریکا و بحران خاورمیانه پرداخته و روزنامه جهان صنعت با تیتر «توافق کوچک در نشست بزرگ» نتایج نشست سه‌جانبه رهبران آمریکا، چین و روسیه را بررسی کرده است.

مجموع این تیترها نشان می‌دهد که آینده محاصره دریایی و امکان خروج از بن‌بست کنونی، از اصلی‌ترین موضوعات مورد توجه روزنامه‌های ایران است؛ هرچند درباره راه‌های مقابله با محاصره و چشم‌انداز دیپلماسی، رویکردهای متفاوتی در صفحه‌های اول آنها دیده می‌شود.

شورش جهانی علیه نظم حاکم برجهان دکتر سروش سهرابی

 

5h 
December 5, 2023 
شورش جهانی علیه نظم حاکم برجهان
دکتر سروش سهرابی
دوران کنونی را میتوان دوران شورش جهان علیه نظم حاکم چند سده گذشته دانست. جنگهای روسیه و اکراین، جنگهای آفریقا و جنگ خاورمیانه قسمتی از این شورش عمومی در شرایط ضعف نسبی حاکمان سنتی جهان هستند. کشورهای غرب این جنگها را تهاجمی علیه دمکراسی معرفی میکنند. در آفریقا کودتاهایی علیه حاکمانی صورت گرفته که ظاهرا با اکثریت انتخاب شده اند و گویا به همین دلیل مورد حمایت غرب هستند.
اگر چه پیش از آن غرب حامی حاکمانی غیر دمکراتیک بود، اکنون می گویند مسیر دمکراسی در این کشورها دیگر پیموده شده و مخالفت به حکام کنونی افریقا نشان حمله به دمکراسی است. گویا در این کشورها کنترل بر ثروتهای ملی نه تنها اهمیتی ندارد که نشانه همراهی با دیکتاتوری جهانیست و آنچه مهم است همان برگزاری مرتب انتخابات است.
در مورد روسیه و اکراین گفته میشود که پوتین اصولا نمیتواند وجود یک "دمکراسی" مانند اوکراین را در کنار خود تحمل کند و این مهمترین دلیل جنگ اکراین میباشد. در مورد خاورمیانه هم گفته می شود هرچند اسرائیل اشکالاتی دارد ولی تنها دمکراسی خاورمیانه است و در صورتی که با آن مقابله نشود میتوان امتیازات زیادی برای فلسطینیان بدست آورد و دلیل اینکه تاکنون این امتیازات بدست نیامده است در معرض تهدید بودن این تنها دمکراسی خاورمیانه است.
با توجه به یهودی الاصل بودن بنجامین دیزراییلی نخست وزیر و استراتژیست انگلستان در قرن نوزدهم تصور میشود که او با هدف خدمت به یهودیان ایجاد کشوری یهودی را به سیاستهای انگلستان اضافه کرده باشد. در سالهای اخیر نیز گاه دلیل پشتیبانی آمریکا از اسرائیل را برآمده از وجود مسیحیان صهیونیست می دانند که تاسیس اسرائیل را مقدمه ای بر بازگشت مسیح تلقی می کنند. به این ترتیب همیشه انگیزه های مذهبی در حمایت از اسرائیل یا مهاجرت به آن مورد توجه قرار گرفته است.
با آنکه انگیزش های مذهبی برای بسیاری از یهودیان مهاجر به اسرائیل و برخی از پشتیبانان آن اهمیت داشته ولی سخنرانی جو بایدن در سال ۱۹۸۶ که میگوید اگر اسرائیل وجود نداشت ما باید آن را برای دفاع از منافع خود در این منطقه به وجود میاوردیم گویا ترین سخن در مورد مهمترین انگیزش است. بویژه آنکه جو بایدن سیاستمداری از حزب دمکرات بدون سابقه ای از تمایل به مسیحیان بنیادگرا بر خلاف جورج بوش است.
پیش از این نیز گفتیم که در ابتدای قرن بیستم انگلستان تلاش کرد تا گروههایی از یهودیان اروپایی به کنیای امروزی مهاجرت کنند. بنابراین تشویق مهاجرت یک گروه به مراکز پراهمیتی چون افریقا یا فلسطین به نحوی که با ساکنان قدیمی آن نامتجانس باشند مورد توجه انگلستان بوده است و سیاست آمریکا نیز ادامه دهنده چنین فکری است.
میتوان تصور کرد که علت موفقیت‌های اولیه مهاجرت یهودیان اشکنازی و سپس سفارادی به اسراییل پشتیبانی از انگیزه‌های مذهبی و تاریخی آنان بدلایل ژیو استراتژیک بوده است و این حامیان گاهی همچون جرج بوش بعنوان مسیحی صهیونیست دارای انگیزه های مذهبی نیز بوده اند و یا چون جو بایدن فاقد آن. در هر حال تصور اینکه همه حمایت‌ها از اسراییل در دلایل مذهبی یا احساس گناه پس از هولو کاست خلاصه میشود نمی‌تواند کمکی به درک وضعیت پیچیده کنونی کند.
اسراییل از آغاز تأسیس تا کنون همچون چماقی در بالای سر کشورهای منطقه قرار داشته است و مانع از تحولات قابل انتظار در این کشورها شده است و دوران نسبتا طولانی از موفقیت ها و مهاجرتها را تا چندی پیش شاهد بوده است. هر چند از همان سالهای دهه بیست قرن بیستم اندیشمندان انساندوستی در بین یهودیان مذهبی یا غیر مذهبی بوده اند که تمایلی به شرکت در جریان نژاد پرستانه یهودی نداشته اند و همانها نیز از اهداف گروههای ترور صهیونیستی بوده اند. بسیاری از آن اندیشمندان از همان سالها به فرجام یک کشور تحمیلی مبتنی بر نژاد پرستی بد گمان بوده اند و از دلایل حمایت غرب از چنین دولتی آگاه.
پیش از این گفتیم که ایدیولوژی صهیونیسم که بتدریج در یهودیان اشکنازی پای گرفت خود تحت تاثیر تحولات اروپا پس از آغاز روند برتری جهانی آن بوده است. روند برتری اروپا در جهان از قرن شانزدهم تا کنون با درگیریهای بزرگ و خونین در اروپا و نیز تصور برتری ذاتی اروپائیان بر دیگران همراه بوده است تصوراتی که در فاتحان شرقی پیش از آن کم رنگتر و بدون تردید کم دوام تر بوده است.
تصور برتری و داشتن حقی بیش از دیگران پایه ایدئولوژیهای مختلف فاشیست است که با اسامی گوناگون شناخته میشوند و همچنانکه پیشتر گفتیم ایده دمکراسی و حتی سوسیالیسم در صورتی که با انترناسیونالیسم یا اعتقاد به بنی آدم اعضای یکدیگرند همراه نباشند میتوانند سرپوشی بر یک سیستم فاشیستی باشند. تجربه روشن تاریخ معاصر وجود همزمان فاشیسم و انتخابات برای گروههای خاص نژادی را در آفریقای جنوبی و اسرائیل نشان میدهد و این دو کشور تا پیش از شکست آپارتاید در افریقای جنوبی دوست و متحد یکدیگر و مورد حمایت کامل دمکراسی های غربی بودند.
در مورد سوسیال صهیونیسم و ناسیونال سوسیالیسم با انگیزه ایجاد انسجام بیشتر اجتماعی و ملی نیز پیش از این گفتگو کرده ایم و این ایده ها همچنان وجود دارند تا جایی که راست افراطی اروپایی دارای برنامه های اجتماعی بیشتری نسبت به احزاب سوسیالیست و سوسیال دمکراتیک سنتی است همچنان که دولت بیسمارک پیشروترین دولت در زمان خود در باره حقوق کارگران بود.
ایدیولوژی صهیونیسم اروپایی و رژیم نژاد پرست آفریقای جنوبی نیز از هیچ به وجود نیامدند و هر دو در چهارچوب تکامل اندیشه و آرمانهای برتری جویانه ناشی از چگونگی تجربه تاریخی اروپای پس از قرن پانزدهم که تاریخ رقابت و به بردگی کشاندن دیگران است قرار دارند. ایدیولوژی‌های برتری جویانه خود را بر روایتی خاص از تاریخ باستان و مذهب و نژاد متکی کرده اند و حتی جنبشهای بزرگ فکری همچون جنبش روشنگری یا لیبرالیسم نیز نتوانستند خود را از آن جدا کنند به طوری که کوچکتر شمردن و قائل نبودن حقوق برابر برای همه انسانها گرایش بیشتر چهره های مشهور عصر روشنگری و تقریبا همه اندیشمندان موسوم به لیبرال است.
تفاوتی که در نیمه دوم قرن بیستم و پس از شکست آلمان هیتلری بتدریج در این نگرش به انسانها که پایه فاشیسم نیز بود ایجاد شد نه تجدید نظر در پایه های برتری جویانه آن که پیچیده کردن و مبهم کردن آن بود. با همین نگرش بود که دیدگاه دو چهره مشهور آکادمیک را در مقابل هم مورد توجه قرار دادیم پروفسور پاپه یهودی الاصل که به نام خاطره هولوکاست بسیار روشن از جهانیان میخواهد که از نسل کشی تدریجی فلسطینیان جلوگیری شود و خواهان کشوری با ساکنان برابر حقوق از یهودی و مسلمان و مسیحی میباشد و پروفسور اشنایدر که او هم از پاسداشت خاطره و تجربه هولوکاست بسیار میگوید هر چند درسهایی که او از هولوکاست گرفته است با پروفسور پاپه تفاوتهای بسیاری دارد.
نگرش پروفسور پاپه به تجربه هولوکاست منجر به تقاضای کمک او از جامعه جهانی برای جلوگیری از نسل کشی تدریجی فلسطینیان غزه و تشکیل کشوری متشکل از افراد برابر حقوق میشود و نگرش اشنایدر که از تجربه هولوکاست لزوم حمایت بی قید و شرط از دولت اسرائیل را نتیجه می گیرد. یک نگرش هولوکاست را ناشی از نگاه برتری جویانه یک گروه نسبت به دیگر انسانها میداند و دیگری که هولوکاست را فقط ناشی از دیدگاه نژادپرستانه فاشیستهای المانی نسبت به یهودیان.
آنچه در شرایط ویژه ای چون جنگهای کنونی در فلسطین و اکراین آشکارتر میشود آنست که حامیان اسرائیل همچون خود آن نه به انسانهای برابر حقوق باور دارند و نه با همه آرمانها و ارزوهای فاشیسم آلمانی مخالف هستند.
تلگرام راه توده:

نام قدیم و عامیانه مطربان دوره گرد در تهران

 نام قدیم و عامیانه مطربان دوره گرد در تهران

در فرهنگ عامه و اصطلاحات تهران قدیم، مطربان دوره‌گرد بسته به نوع کار و گروه‌شان با چند نام مشخص شناخته می‌شدند که رایج‌ترین آن‌ها «کولی» (یا لوطی / لولی)، «سوزمانی»، «عَملهٔ طرب» و «روحوضی» بود.
۱. کولی و لولی (مشهورترین عنوان مطربان دوره‌گرد)
در تهران قدیم (به‌ویژه دوره قاجار و پهلوی اول)، گروه‌هایی که به‌صورت دوره‌گرد در کوچه‌ها، بازارها و جشن‌های محلی ساز می‌زدند و می‌رقصیدند، در زبان عامه اغلب «کولی» یا «لولی» نامیده می‌شدند.
  • نحوه کار: این گروه‌ها معمولاً با سازهایی چون دایره، تنبک، کمانچه و سرنا در کوچه‌ها می‌گشتند یا در عروسی‌ها و ختنه‌سوران‌های محلات فقیرتر بدون دعوت قبلی حاضر می‌شدند و با نواختن و رقصیدن، مزد و انعام (شاباش) می‌گرفتند.
  • سوزمانی: در برخی محلات و متون قدیم، به زنان مطرب و رقاصهٔ دوره‌گرد «سوزمانی» نیز می‌گفتند.
۲. عَملهٔ طرب (مطربان مجلس‌گرد و حرفه‌ای‌تر)
به دسته‌های مطرب تهران قدیم که سازهایشان را در بقچه می‌پیچیدند و به صورت گروهی (معمولاً شامل تارزن، کمانچه‌کش، تنبک‌زن، خواننده و رقاص) از مجلسی به مجلس دیگر می‌رفتند، اصطلاحاً «عَملهٔ طرب» می‌گفتند.
  • تفاوت با کولی‌ها: عملهٔ طرب نسبت به مطربان کوچه و بازار سطح حرفه‌ای‌تری داشتند و پاتوق مشخصی در شهر (مانند حوالی خیابان لاله‌زار، سرچشمه، چاله میدان یا دروازه قزوین) داشتند که صاحبان مجالس برای دعوت از آن‌ها به آن پاتوق‌ها مراجعه می‌کردند.
۳. لوطی‌های معرکه‌گیر (مطربان و نمایشگران میدان‌ها)
در میادین و گذرهای شلوغ تهران قدیم، گروهی از هنرمندان دوره‌گرد حضور داشتند که به آن‌ها «لوطی» می‌گفتند:
  • لوطی عنتری: کسانی که با نواختن دایره یا کمانچه و رقصاندن میمون (عنتر) و خرس در کوچه‌ها و میدان‌ها مردم را سرگرم می‌کردند و پول می‌گرفتند.
  • خیمه‌شب‌باز و پهلوان‌کچل‌باز: نمایشگران دوره‌گردی که بساط عروسک‌بازی و مطربی خود را در کوچه‌ها و حیاط خانه‌ها پهن می‌کردند.
۴. مطربان روحوضی (تخته‌حوضی)
گروه‌های نمایشگر و مطرب دوره‌گردی که در جشن‌های عروسی، روی حوض حیاط خانه‌ها تخته می‌انداختند و با ساز، آواز، رقص و نمایش‌های طنز (با شخصیت‌هایی مثل حاجی و سیاه) مردم را می‌خنداندند، به نام «تخته‌حوضی» یا «روحوضی» مشهور بودند.
اگر به دنبال اصطلاح خاص‌تری (مثلاً نام سازها، پاتوق‌های مطربان در تهران قدیم یا واژگان خاص این صنف مانند «شاباش» و «پیش‌درآمد») هستید، بفرمایید تا بیشتر توضیح دهم.
نه مثلا نوازنده دوره گرد را چه می گفتند
در تهران قدیم و فرهنگ عامهٔ ایران، به نوازنده یا مطرب دوره‌گرد که در کوچه‌ها و محلات می‌گشت و ساز می‌زد، در زبان عامه «خُنیاگر» (در ادب رسمی)، «کولی» یا «لولی»، «عاشِق» (به‌ویژه در میان ترک‌زبانان تهران و نواحی مرکزی)، «قَوّال» (در متون قدیمی‌تر) و در دورهٔ معاصرتر «نوازندهٔ دوره‌گرد» یا به زبان عامیانه و محاوره‌ای «کمانچه‌کشِ دوره‌گرد»، «دایره‌زن» و «لُوطی» می‌گفتند.
اگر منظورتان یک عنوان خاص و تهرانی است، چند اصطلاح بسیار رایج در تهران قدیم وجود داشت:
۱. «لُوطی» (رایج‌ترین عنوان عامیانه در تهران قدیم)
در تداول مردم تهران قدیم (عصر قاجار و پهلوی اول)، به نوازندهٔ دوره‌گردی که ساز به دست در کوچه‌ها و میادین می‌گشت و برای کسب روزی می‌نواخت، «لوطی» می‌گفتند (با این تفاوت که این «لوطی» به معنای مطرب و نوازندهٔ دوره‌گرد بود، نه پهلوان و جوانمردِ محله).
  • شاهد در زبان عامه: ضرب‌المثل معروف تهرانی «لوطی و عنترش» یا اصطلاح «لوطی‌بازی» ریشه در همین نوازندگان و سرگرم‌کنندگان دوره‌گرد دارد که با دایره، تنبک یا کمانچه در کوچه‌ها می‌چرخیدند.
۲. «تُنبک‌به‌بغل» یا «سازبه‌دوش» (اصطلاحات محاوره‌ای و تحقیرآمیز)
در محاورهٔ تهرانی‌های قدیم، چون نوازندگان دوره‌گرد سازشان را در بقچه یا زیر بغل می‌گرفتند و کوچه به کوچه دنبال مجلس یا شاباش می‌گشتند، به آن‌ها «تُنبک‌به‌بغل» یا «کمانچه‌به‌دوش» هم می‌گفتند.
۳. «حاجی‌فیروز» و «آتش‌افروز» (نوازندگان دوره‌گرد فصلی)
در روزهای پایانی سال و ایام نوروز، نوازندگان دوره‌گردی که با دایره و تنبک در کوچه‌های تهران می‌گشتند و آواز می‌خواندند، به نام «حاجی‌فیروز» (و در قدیم‌تر «آتش‌افروز») شناخته می‌شدند.
۴. «قَوّال» و «راوی» (در متون قدیمی‌تر تهران و ری)
در متون دورهٔ قاجار و پیش از آن، به نوازنده و خوانندهٔ دوره‌گردی که با ساز (معمولاً دایره یا رباب و کمانچه) در قهوه‌خانه‌ها و گذرها می‌نواخت و شعر یا داستان می‌خواند، «قَوّال» نیز می‌گفتند.
آیا واژهٔ خاصی با حرف اول مشخص یا در یک متن، داستان یا شعر قدیمی به چشمتان خورده که دنبال معنی آن هستید؟ اگر سرنخی از آن دارید بفرمایید تا دقیق‌تر پیدا کنم.