Khollan Vafa : اخوان صفا

بهمن سرخ و زرد نام های علمی و تفاوت ها

در منابع گیاه‌شناسی مدرن و متون طب سنتی ایرانی، اصطلاح رایج «بهمن سرخ و بهمن سفید» است؛ اما گاهی به اشتباه یا به دلیل رنگ گل‌ها یا مغز ریشه، از تعبیر «بهمن زرد» هم استفاده می‌شود.

از نظر علمی، این دو در واقع دو گونهٔ کاملاً متفاوت از دو خانوادهٔ گیاهی مجزا هستند که به دلیل شباهت ظاهری ریشه‌ها و کاربرد دارویی‌شان در عطاری‌ها، در کنار هم نام‌گذاری شده‌اند.

۱. بهمن سرخ (Red Behen)

این گیاه بومی مناطق کوهستانی ایران (مانند کردستان، همدان و اشتران‌کوه) است و ریشه‌ای با پوستهٔ سرخ‌رنگ دارد.

نام علمی: Centaurea behen
خانواده: Asteraceae / Compositae (کاسنیان / گلسرخیان کهن)
مشخصات گیاه: گیاهی علفی و چندساله با گل‌های زرد‌رنگ است (که شاید دلیل اصطلاح بهمن زرد در ذهن برخی همین رنگ گل‌ها باشد)، اما ملاک نام‌گذاری دارویی آن، رنگ سرخِ پوستهٔ ریشه است. ریشهٔ آن طعمی شیرین، بویی معطر و بافتی سخت و ناهموار دارد.

۲. بهمن سفید یا زرد (White / Yellow Behen)

در بازار دارویی جهان و ایران، گیاهی که به عنوان جفتِ بهمن سرخ شناخته می‌شود، «بهمن سفید» نام دارد، اما چون مغز ریشهٔ آن سفید مایل به زرد یا کاملاً زرد‌رنگ است، در برخی منابع سنتی به آن بهمن زرد هم گفته‌اند.

نام علمی: Statice limonium (یا در برخی طبقه‌بندی‌های مدرن: Limonium vulgare)
خانواده: Plumbaginaceae (بهمنیان / سرب‌یافتگان)
مشخصات گیاه: گیاهی است که بیشتر در مناطق ساحلی، شوره زارها و صخره‌های دریایی می‌روید. ریشهٔ آن در بخش بیرونی قهوه‌ای‌رنگ و در درون، سفید مایل به زرد است.

یک نکته فیتوشیمیایی: در برخی فارماکوپه‌ها، گاهی ریشهٔ گیاه دیگری از خانوادهٔ چتریان به نام Iris florentina یا حتی گونه‌هایی از جنس خاکشیر یا استپی (Stipa) نیز به دلیل شباهت‌های تجاری با این نام‌ها خلط شده‌اند، اما معادل‌های استاندارد فوق، دقیق‌ترین تطبیق‌های گیاه‌شناسی مدرن هستند.

///////////////////

بهمنین (ریشه گیاه بهمن)

یاسر رضایی

درمان سنتی گیاهان دارویی

5 آبان 1403

فهرست محتوا پنهان

معرفی گیاه بهمن

ریخت شناسی گیاه بهمن (ریشه بهمنین)

خاستگاه گیاه بهمن

ترکیبات شیمیایی گیاه بهمن (ریشه بهمنین)

طبع ریشه بهمن

خواص ریشه بهمن (بهمنین)

طریقه استفاده از ریشه گیاه بهمن (بهمنین)

درمان سرد مزاجی:

برای رفع بوی رحم:

برای زیبایی و شفافیت پوست:

برای تقویت قوای جنسی:

درمان لاغری و چاق شدن:

برای دفع سنگ کلیه و سنگ های مجاری ادراری:

درمان نفخ و صدای معده و روده:

درمان یرقان:

عوارض مصرف بیش از حد و موارد احتیاط و منع مصرف ریشه گیاه بهمن (بهمنین)

معرفی گیاه بهمن

بهمنین یا بهمنان همان ریشه خشک شده گیاه بهمن سفید و بهمن سرخ با نام علمی “Centaurea behen L” را گویند. گیاه بهمن گیاهیست خودرو و خاردار با برگ‌های بریده از تیره بهمنیان که برای ریشه آن ها خواص دارویی زیادی در طب سنتی بیان شده است. به این دلیل به این ریشه های دارویی و پر از خاصیت بهمنین می گویند که از ریشه دو گیاه بهمن سفید و بهمن سرخ تهیه می شود.

در بعضی کتب گفته شده که چون ریشهء این گیاه را در ماه بهمن از خاک بیرون می آید و به بازار ارائه می شود آن را بهمن نامیدند. ولی از طرف دیگر نام علمی این گیاه بهن نیز می باشد که ممکن است در زبان ما به بهمن تغییر پیدا کرده باشد. گویند ایرانیان در گذشته در جشن بهمنگان آن را با نبات و قند می خوردند. این گیاه در پهلوی «وهومن » نامیده می شده است.

رنگ ریشه بهمن سرخ، سرخ رنگ (ظاهرش سرخ تر از داخل آن است) بوده و ریشه بهمن سفید، خارج و داخلش سفید متمایل به زرد است. بهمن سرخ و سفید، هر دو خواص مشابه دارند با این تفاوت که بهمن سرخ خواص درمانی قوی تر و نیز گرم تر از سفید آن دارد. طعم ریشه گیاه بهمن شیرین است. ریشه این گیاه شبیه به ریشه زردک است با این تفاوت که، ریشه بهمن کمی باریکتر، سخت تر، همراه با کجی، نا هموار و دارای بوی معطر و مطبوع می باشد.

ریخت شناسی گیاه بهمن (ریشه بهمنین)

گیاه بهمن گیاهی علفی و پایا با ساقه‌های پرشاخه و گل‌های چهارتایی می باشد. اندازه این گیاه معمولا حدود چهل تا پنجاه سانتیمتر است و برگ های آن دارای رگبرگ های برجسته و شبیه به برگ آلوبخارا می باشند که سطح برگ ها از تارهای سفت خار مانند تشکیل شده است.

گل های آن زرد رنگ، دارای دم گل بلند و از برگچه هایی پوشیده شده اند که مجموعه آن ها به شکل مخروطی دیده می‌شود و در راس آن یک دست گل وجود دارد. با توجه به رنگ ریشه های این گیاه به آن بهمن سرخ یا سفید می گویند.

خاستگاه گیاه بهمن

این گیاه از گیاهان بومی ایران‌ می باشد. در ایران در غرب در کردستان، اشتران‌کوه، کرمانشاه، همدان و نواحی مرزی‌غرب و در گوتوند و همچنین در اطراف تهران، ری،رنه دماوند و در مشرق درخراسان و در جنوب در فارس در چرمکان و کنار تخت می روید.

ترکیبات شیمیایی گیاه بهمن (ریشه بهمنین)

در ریشه بهمن ماده تلخی به نام لاکتون ‌بهنین‌ “بهمنین” وجود دارد.

طبع ریشه بهمن

به طور کلی طبع ریشه گیاه بهمن (بهمنین) گرم و خشک است و بهمن‌ سرخ نسبت به بهمن سفید گرمتر و پرخاصیت تر است.

خواص ریشه بهمن (بهمنین)مهمترین خاصیت این ریشه، تقویت و افزایش میل و نیروی جنسی آقایان و افزایش تعداد و کیفیت اسپرم می باشد.

مقوی قلب و باز کننده انسدادهای مجاری عروقی.

دفع کننده سنگ های کلیه و مثانه.

چاق کننده و درمان کننده لاغری.

ضد یرقان.

مفید برای سرد مزاجان.

درمان تپش قلب.

درمان خفقان.

کاهش دردهای مزمن طحال.

رفع بوی رحم.

کمک به زیبایی و شفافیت پوست.

ضد نفخ.

ذوب کننده اخلاط بلغمى.

طریقه استفاده از ریشه گیاه بهمن (بهمنین)

معمولا ریشه بهمن را به صورت پخته، دم کرده و یا پودر شده استفاده می کنند.

درمان سرد مزاجی:

آن را نرم بسایید و هر روز کمى بخورید. براى سردمزاجان داروى خوبى است.

برای رفع بوی رحم:ریشه گیاه بهمن را با زعفران مخلوط نرم بسایید و به صورت شیاف درآورید و شب ها در مهبل بگذارید و بخوابید. براى پاک کردن و خوشبو کردن رحم مفید است.

ریشه گیاه بهمن را خرد کنید و بجوشانید بعد آب آن را با زعفران سائیده مخلوط نموده و در رحم تنقیه کنید. ترشحات غیر طبیعى رحم را متوقف مى سازد و رطوبت زیادى را از بین مى برد و رحم را معطر مى نماید.

اندازه یک قاشق غذاخوری از پودر بهمنین را همراه یک قاشق چایخوری عسل داخل آب بریزید و بجوشانید.سپس آن را صاف نمایید و از قسمت زلال دمجوش با سرنگ بدون سرسوزن به داخل واژن تنقیه کنید. باعث درمان عفونت رحم میشود و بوی نامطبوع را از بین میبرد.

برای زیبایی و شفافیت پوست:آن را بسیار نرم بسایید بعد با عسل و کمى نمک طعام مخلوط کرده و شب ها بر چهره ضماد نمایید. جریان خون را در مویرگ هاى پوست صورت زیاد کرده و رنگ چهره را نیکو مى کند و و کک و مک را برطرف می نماید.

روش دیگر اینکه از ماسک تهیه شده از پودر بهمنین و گلاب استفاده شود. پودر این ریشه را با گلاب مخلوط کنید تا خمیری روان بدست آید. خمیر را روی پوست صورت ماسک نمایید و پس از یکساعت بشویید.

برای تقویت قوای جنسی:دمکرده بهمن سرخ برای تقویت نیروی جنسی بسیار مفید است.

بهمن سرخ و سفید را به مقدار مساوى بسابید و هر روز مقدار ده گرم از آن را با شربت سیب مخلوط کرده و بخورید. براى تقویت نیروى جنسى و زیاد کردن اسپرم بسیار نافع است و شهوت مردان را تا حد بى قرارى زیاد مى کند.

بهمن سفید پودر شده را با مقداری بادام آسیاب شده و نخود پخته شده آسیاب شده و مقداری شکر با آب به صورت فرنی درست کرده و هر روز ناشتا میل کنید. برای تقویت قوه باه بسیار نافع است.

نسخه دیگر اینکه بهمن سرخ، دارچین، زنجبیل و بهمن سفید را به طور مساوی پودر نموده با عسل قاطی کنید روزی ۲ قاشق مصرف نمایید.

پودر بهمنین (به اندازه مساوی از بهمن سفید و بهمن سرخ) را داخل عسل طبیعی یاشیره خرنوب بریزید و ترکیب کنید. هر صبح ناشتا دو قاشق چایخوری از ترکیب میل کنید.

درمان لاغری و چاق شدن:بهمن سفید پودر شده را با مقداری بادام آسیاب شده و نخود پخته شده آسیاب شده و مقداری شکر با آب به صورت فرنی درست کرده و هر روز ناشتا میل کنید. برای فربه شدن بسیار نافع است.

اگر پودر بهمنین را بجوشانند و آب آن را صاف نموده با مقداری شکر چند روز ناشتا مصرف نمایند و همراه صبحانه نیز مقداری بادام شیرین میل کنند چاق و فربه می گردند.

اگر آن را در آب بپزند به طوری که خوب پخته گردد،مانند حلیم شود و آب آن را باشکر ناشتا میل نمایند جهت فربه کردن بدن بسیار نافع می باشد.

نسخه دیگر این است که مقدار 20 گرم بهمن سرخ ، 100 گرم مغز بادام ، 100 گرم نخود برشته و 100 گرم شکر را کوبیده و روزی سه قاشق میل گردد .

برای دفع سنگ کلیه و سنگ های مجاری ادراری:

10 گرم از گیاه را در 250 سی سی آ ب دم نموده و در 3 نوبت آن را میل نمایید.

درمان نفخ و صدای معده و روده:

مقدار نصف قاشق چایخوری از پودر بهمن سفید را با یک فنجان آب وسط ناهار و شام میل کنید. دستگاه گوارش را تقویت می کند. بادشکن است و صدای روده ها را درمان می کند.

درمان یرقان:

جهت معالجه بیماری یرقان از دمکرده این گیاه مصرف گردد.

عوارض مصرف بیش از حد و موارد احتیاط و منع مصرف ریشه گیاه بهمن (بهمنین)

تا کنون عوارض خاصی برای این گیاه اعلام نشده است اما در هر صورت باید استفاده از بهمن ها با نظارت پزشک متخصص صورت گیرد.

استفاده برای بانوان باردار و شیرده و کودکان زیر 14 سال فقط به دستور پزشک متخصص طب سنتی صورت پذیرد.

منبع: تیم تولید محتوای طبایع

/////////////

بهمن

اشاره

ریشه گیاهی است که بسته به رنگ آن «بهمن سفید» یا «بهمن سرخ» گفته می‌شود.

به فرانسوی گیاه راBehen وBen و ریشه آن راRacin de behen نامند و به انگلیسی آن را از انواع‌Centaury می‌شناسند. گیاهی است از خانواده‌Compositae نام علمی آن‌Centaurea behen L . است و مترادفهای آن‌Behen album de Rauw . وCentaurea alata Lam . وC .acuta Vahl . می‌باشد.

این ریشه را در هند نیز به نام سفید بهمن نام می‌برند.

در کتب طب سنتی وقتی از ترکیب داروها ذکر می‌شود در مواردی از بهمنان نیز نامبرده می‌شود. منظور بهمن سفید و سرخ است که از نظر خواص دارویی تا حدود زیادی مشابه هستند.

توضیح: میوه درخت شوع نیز که از آن روغن می‌گیرندBen گویند. این میوه در این کتاب با نام حب البان آمده است.

مشخصات

بهمن گیاهی است دو ساله به رنگ سبز پریده. ساقه آن افراشته، قسمت بالای ساقه با شاخه‌های زیاد چتری است و بلندی گیاه 40- 30 سانتی‌متر می‌باشد. برگهای آن با بریدگی پهن کمی زبر با رگبرگهای برجسته‌ای است. سطح برگ پوشیده از تار سفت خار مانند می‌باشد. گلهای آن زرد با دم گل نسبتا دراز پوشیده از برگچه‌هایی که

معارف گیاهی، ج‌4، ص: 387

مجموعا به صورت مخروطی درآمده که در رأس آن یک دسته گل قرار دارد. ریشه آن که در طب سنتی مستعمل است، نسبتا ضخیم عمودی شبیه هویج و کوچکتر ولی سخت و ناهموار و ناصاف است و دو نوع دارد یکی به رنگ زرد روشن یا سفید و دیگری سرخ‌رنگ است و طعم آن کمی شیرین می‌باشد. این گیاه از گیاهان بومی ایران است. در ایران در غرب در کردستان، اشتران‌کوه، کرمانشاه، همدان و نواحی مرزی غرب و در گوتوند و همچنین در اطراف تهران، ری، رنه دماوند و در مشرق در خراسان و در جنوب در فارس در چرمکان و کنار تخت دیده می‌شود.

در بعضی کتب آمده است که چون ریشه این گیاه را در ماه بهمن از خاک خارج کرده و به بازار عرضه می‌نمایند آن را بهمن گویند ولی به هر حال باید توجه نمود که فرانسوی‌ها برای آن نامی در این ردیف دارند.

ترکیبات شیمیایی

از نظر ترکیبات شیمیایی در ریشه گیاه وجود یک ماده متبلور تلخ به نام لاکتون بهنین 520] تأیید شده است.]G .I .M .P[

خواص- کاربرد

در هند از ریشه بهمن برای تقویت نیروی جنسی، برای معالجه یرقان و ناراحتی‌های سنگ در بدن تجویز می‌شود.

ریشه بهمن از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی گرم و خشک است و بهمن سرخ گرمتر است و از بهمن سفید از خواص بیشتری دارد. و عده‌ای از حکما هر دو بهمن را گرم و تر می‌دانند. از نظر خواص معتقدند که برای تقویت نیروی جنسی و ازدیاد اسپرم بسیار نافع است و بدن را فربه می‌کند. بازکننده انسداد مجاری عروق و برطرف‌کننده نفخ و گاز است. برای سردمزاجان داروی خوبی است و برای خفقان، یرقان، خرد کردن سنگ کلیه و مثانه بخصوص اگر با ادویه مناسب خورده شود، بسیار مفید است. بهمن سرخ برای تقویت نیروی جنسی و انعاظ قوی‌تر از بهمن سفید است.

اگر آن را در آب بپزند به طوری که خوب پخته شود، مانند حلیم شود و آب آن را با شکر ناشتا بخورند برای فربه کردن بدن بسیار مفید است، خصوصا اگر با بادام و نخود

معارف گیاهی، ج‌4، ص: 388

پخته و خورده شود. ضماد آن با نمک تلخ و عسل برای درخشان کردن رنگ چهره زنان داروی بسیار نافعی است. اگر بهمن سفید با زعفران مخلوط و از آن شیافی تهیه کرده و در مهبل گذارده شود برای پاک کردن و خوشبویی رحم مفید است. چون بهمن‌ها هر دو برای قسمت سفلای بدن مضّر است توصیه می‌شود که با انیسون و کتیرا و عناب خورده شود. مقدار خوراک از جرم بهمنها تا 10 گرم و از آب دم کرده آن تا 100 گرم است. تا حدی که مقدار جرم دم شده از 10 گرم تجاوز ننماید. هریک از دو بهمن جانشین دیگری است و جانشین بهمنها از نظر خواص هم وزن آنها تودری و نصف وزن آنها لسان العصافیر است. جانشین بهمن سرخ درونج است و جانشین بهمن سفید زرنباد.

مصرف بهمنها باید با نظارت پزشک متخصص انجام پذیرد.

توضیح: در متن فوق نامی از اصطلاح «نمک تلخ» برده شد. نمک تلخ را در کتب طب سنتی «ملح المّر» نام می‌برند و این‌طور تعریف شده است که رنگ آن مایل به سفید و یا تیره و کمی زرد و از تمام اقسام نمک گرمتر است و آن را مخلوط با صمغ زیتون برای التیام زخمها به کار می‌برند، خیلی مؤثر است و مقدار خوراک آن را در حدود 3- 2 گرم ذکر کرده‌اند. عده‌ای آن را قسمی «ملح نفطی» می‌دانند.

نمک نفطی معدنی است به رنگ سیاه و بدبو که آن را می‌سوزانند تا سفید شود و مسهل بسیار مؤثری است و قی‌آور می‌باشد. مقدار خوراک آن تا 4 گرم است.

معارف گیاهی، ج‌4، ص: 389

////////////////////

گیاه Centaurea behen گونه‌ای از Centaurea است که به صورت وحشی در زیر نور کامل خورشید در شمال عراق و ارمنستان و در بسیاری از مناطق دیگر آسیای غربی و مرکزی با محیطی تقریباً مشابه، از لبنان تا قزاقستان، رشد می‌کند.[1]

برگ‌های این گیاه در نزدیکی سطح زمین نسبتاً بزرگ هستند، قابل مقایسه با برگ‌های پهن یا اسفناج. در بالای این برگ‌ها، ساقه‌های منشعبی قرار دارند که برگ‌های سبک بسیار کوچک‌تری دارند و در هنگام گل‌دهی، گل‌های زرد کوچک دارند. این گیاه، با احتساب ساقه‌های بالایی، معمولاً کمی کمتر از یک متر از زمین ارتفاع دارد. این گیاه دارای ریشه‌های ضخیم متعددی است. ریشه‌ها دارای پوست قهوه‌ای در قسمت بیرونی و رنگ سفید در داخل هستند. ریشه‌ها به صورت خشک و چروکیده به بازار عرضه می‌شوند و سپس آسیاب شده و به پودر تبدیل می‌شوند و برای چندین هدف طب گیاهی سنتی استفاده می‌شوند. ریشه‌ها در طب آیورودا هند به نام Behman Safid، همچنین به عنوان Behmen White، Safaid Behmen شناخته می‌شوند.[2]

این گیاه به دلیل استفاده دارویی از ریشه‌هایش در شمال هند کشت می‌شود.

منابع

Centaurea behen @ CatalogueOfLife.org.

داروهای اصلی با منشأ گیاهی که در هند بریتانیا دیده می‌شوند، جلد ۲، نوشته‌ی Dymock و همکاران، سال ۱۸۹۱، صفحات ۳۰۳-۳۰۶. شناسه‌های طبقه‌بندی

Centaurea behen

ویکی‌داده: Q15563251گونه‌های ویکی: Centaurea behenCoL: S66WEoL: 6215777FoIO: CENBEHGBIF: 3128193iNaturalist: 558664IPNI: 190017-1NCBI: 75629Observation.org: 116230درخت زندگی باز: 193978فهرست گیاهان: gcc-139817POWO: urn:lsid:ipni.org:names:190017-1گرمسیری‌ها: 2727091WoI: 1087WFO: wfo-0000041172

نماد خرد

این مقاله از خانواده Cardueae یک مقاله خرد است. شما می‌توانید با افزودن اطلاعات ناقص به ویکی‌پدیا کمک کنید.

رده‌ها: Centaureaگیاهان دارویی آسیامقاله‌های خرد Cardueae

این صفحه آخرین‌بار در ‏۲ اوت ۲۰۲۴، ساعت ۲۲:۰۵ (UTC) ویرایش شده‌است.

/////////////////

بَهمَن، استپی آفریقایی (نام علمی: Stipa capensis) از انواع گیاهان دارویی است از سرده استپی (سرده) (Stipa)[۱] که به نام بهمن سرخ و بهمن سفید نیز خوانده می‌شود. این گیاه دو ساله است و ارتفاع آن ۷۰ سانتیمتر می‌رسد. رنگ برگ‌های آن سبز پریده‌است و گل‌هایش به رنگ‌های سرخ و سفید قابل رویت هستند. طعم این گیاه شیرین است و کرک ندارد. محل رویش آن در کردستان، اشتران کوه، کرمانشاه، همدان، مسجدسلیمان ایذه، گتوند، ری، خراسان و نزدیکی‌های پاسارگاد است.

در کتاب‌های تاریخی آمده‌است که در یکی از جشن‌های ایران باستان بنام جشن بهمنگان یا بهمنجه، رسم بود که در هر خوراکی از گیاه بهمن سرخ و بهمن سفید استفاده می‌کردند. این گیاه دارای خواص دارویی است و در روزگار باستان ایرانیان معتقد بودند که خوردن آن به حافظه بسیار کمک می‌کند.[۲]

پانویس

مظفریان، ولی‌الله، فرهنگ نام‌های گیاهان ایران: لاتینی، انگلیسی، فارسی تهران: فرهنگ معاصر ۱۳۷۵.

رضی، ص ۴۱۹ تا ۴۲۱

منابعرحیمی گل سفیدی، رحیم، گیاهان دارویی زاگرس بختیاری، چاپ اول، ۱۳۸۷

هاشم، رضی (۱۳۵۸)، گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان، تهران: انتشارات فروهر

گیاهان توصیف‌شده در ۱۷۹۴ (میلادی)

گیاگان مالت

این صفحه آخرین‌بار در ۲۲ مارس ۲۰۲۴ ساعت ۱۱:۲۹ ویرایش شده است.