واژه «تُنبَان» (شلوار/زیرجامه) در سیاق پژوهشهای فرنکل بسیار دقیق است. در زبانشناسی تاریخی، این واژه نمونهای کلاسیک از سفرهای زبانی میان پارسی، آرامی و عربی است.
در کتاب لغات آرامی دخیل در عربی و سنت فیلولوژی سامی، درباره این واژه و ریشههای آن نکات زیر حائز اهمیت است:
۱. ریشه و انتقال واژگانی
فرنکل و همعصران او (مانند پاول هرن) معتقدند که «تُنبَان» (در عربی: تُبّان) در اصل یک واژه ایرانی (پارسی باستان/میانه) است.
سیر حرکت: این واژه از زبانهای ایرانی وارد آرامی/سریانی شد و در آنجا به صورتهایی نظیر تُبانا (tubānā) درآمد.
ورود به عربی: اعراب این واژه را از آرامی وام گرفتند. در فرآیند تعریب، نون ساکن پیش از باء (تُنبان) طبق قواعد صرفی عربی یا حذف شد و به تشدید بدل گشت (تُبّان) و یا در برخی گویشها همان ساختار اصلی را حفظ کرد.
۲. تحلیل معنایی در متن فرنکل
فرنکل در بررسی واژگان مربوط به پوشاک، به این نکته اشاره میکند که واژگانی که برای لباسهای دوختهشده (برخلاف لباسهای لفافی و پارچهای ساده بدوی) در عربی به کار میروند، غالباً ریشه آرامی یا پارسی دارند.
او تُبّان را به معنای زیرجامهای کوتاه که عورت را میپوشاند (سراویل صغیر) بررسی کرده و پیوند آن را با تمدنهای مجاور که در خیاطی پیشرفتهتر بودند، نشان میدهد.
۳. ارتباط با «تویان» و «توبان»
تغییرات آوایی که شما به آنها اشاره کردید (تویان/توبان/تُنبان)، نشاندهنده دگرگونیهای لهجهای در جاده ابریشم زبانی است:
تُنبان: صورت اصیل فارسی (با حفظ نون غنه یا ساکن).
توبان/توبانا: صورت آرامی که حرف «ن» در آن ضعیف یا حذف شده است.
تویان: میتواند بازنمای دگرگونی آوایی در گویشهای محلی یا ناشی از تصحیف (اشتباه در نگارش نسخ خطی به دلیل شباهت «ب» و «ی») باشد که در متون قدیمی گاه دیده میشود.
این واژه به خوبی نشان میدهد که چگونه یک کالای تمدنی (پوشاک دوخته شده) نام خود را از ایران به بینالنهرین و سپس به جزیرةالعرب برده است.
