بشار بن برد (متولد حدود ۹۵ ق - درگذشت ۱۶۷/۱۶۸ ق) که با عنوان "شاعر دو-فرهنگی" و از پیشگامان سبک نوین (مُحدث) در ادبیات عرب شناخته میشود، به درستی پیونددهنده فرهنگ و زبان ایرانی (پهلوی/فارسی) با ادبیات عربی در دوره انتقالی اموی-عباسی است. اگرچه او شعرهای خود را به زبان عربی فصیح میسرود، اما ریشه تخارستانی (ایرانی) و تبار ساسانی که به آن میبالید، بر سبک و محتوای آثارش تأثیر عمیق داشت.
جایگاه بشار بن برد به عنوان شاعر دو-فرهنگی
- پیوند ایران و عرب (شعوبیه): بشار به دلیل هویت ایرانی خود، به عنوان یکی از شاعران جریان «شعوبیه» شناخته میشود که سعی در اعاده عزت ایرانیان در برابر اعراب داشتند. او با افتخار به نسب خود (لهراسپ شاه)، در اشعارش از تمدن و سنن ایرانی دفاع میکرد و گاهی این موضوع را در قالب مفاخره بر اعراب نشان میداد.
- نوآوری در سبک (مُحدث): بشار به عنوان یکی از اولین شاعران «مُحدث» (نوگرا) در دوره عباسی شناخته میشود که با وارد کردن عناصر و ذهنیت ایرانی به شعر عربی، موسیقی، ترکیبهای تازه و سادگی را به آن افزود.
- تأثیرپذیری از ادبیات ایرانی: اگرچه زبان شعر او عربی بود، اما برخی پژوهشها نشاندهنده استفاده از واژگان فارسی و الهام گرفتن از شیوههای بیانی ایرانی در آثار اوست.
بشار بن برد و زبان پهلوی
بشار اگرچه مستقیماً به فارسی پهلوی شعر نسرود، اما به عنوان یک «موالی» (ایرانیتبارِ همپیمان با اعراب) در بصره، با زبان و فرهنگ ایرانی دوران ساسانی آشنا بود.
- او پیوندی عمیق میان نسل پیش از اسلام (ساسانی) و دوران اسلامی (عباسی) ایجاد کرد.
- او را از "مخضرمين" (عصرین) شعرا دو دولت اموی و عباسی میدانند که در دوران انتقال فرهنگ ایرانی به بستر جدید عربی/اسلامی زندگی میکرد.
در نهایت، بشار بن برد نمونه بارز «دو-زبانی» یا بهتر بگوییم، «دو-فرهنگی» است که با وجود نابینایی، با هوش سرشار خود، جانِ شعر عربی را با فرهنگ پارسی پیوند زد و پلی میان ادبیات پهلوی و عربی در سدههای نخستین هجری شد
