۱۴۰۵ فروردین ۱۷, دوشنبه

آن روی او بسان یك آغوش غوش خشك وان موی او بسان یك آغوش غوشنه. یوسف عروضی.

 غوشنه (که به نام‌های غوشه، غویشه یا غرشنه هم شناخته می‌شود) در واقع نوعی قارچ خوراکی (سماروغ) است که در متون طب سنتی و لغت‌نامه‌های کهن ویژگی‌های جالبی برای آن ذکر شده است.

در اینجا مهم‌ترین نکات درباره این گیاه/قارچ را برای شما آورده‌ام:

۱. ویژگی‌های ظاهری و طبیعی

  • نوع: از خانواده قارچ‌ها (سماروغ یا کماة) است.

  • رنگ: معمولاً به رنگ‌های سیاه و سفید یا ابلق دیده می‌شود.

  • شکل: برخی منابع قدیمی آن را شبیه به کاسه‌ای گرد توصیف کرده‌اند که کاسه کوچکتری در میان دارد.

۲. کاربردهای عجیب و دوگانه

این گیاه در گذشته دو کاربرد کاملاً متفاوت داشته است:

  • خوراکی: وقتی تازه و تر است، آن را به عنوان «نان‌خورش» می‌خورده‌اند. همچنین زنان برای فربه شدن (چاق شدن) آن را در حلوا می‌پختند.

  • شوینده: وقتی این گیاه خشک می‌شود، خاصیتی پیدا می‌کند که از آن برای شستن دست و جامه استفاده می‌کردند (مانند یک صابون طبیعی).

۳. در طب سنتی (به روایت ابوعلی سینا و زکریای رازی)

  • طبیعت: سرد و تر (در درجه دوم).

  • عوارض: زیاده‌روی در خوردن آن می‌تواند باعث قولنج و نفخ شود.

  • مقایسه: محمد بن زکریای رازی آن را از نظر خواص مشابه «کمی» (نوعی قارچ دنبلان) اما با سردی کمتر می‌داند.

  • |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

  • غرشنه . [ غ ُ رِ ن َ / ن ِ ](اِ) گیاهی باشد که آن را به وقت تری و تازگی خورند، و چون خشک شود دست بدان شویند و به عربی اذخر (کوم ) گویند. (برهان قاطع) (آنندراج ). گیاهی بود که آن را خورند و دست نیز بشویند. (اوبهی ) (از جهانگیری ).

  • ||||||||||||||||||||||||||||||||

  • کاه مکّی

     

    اشاره

     

    گیاهی است که در کتب طب سنتی با نامهای «کاه مکّه» و «کاه مکّی» و «گور گیاه» و «کور گیاه» و «اذخر» و «کزنه دشتی» و در برخی از جمله در کتاب شلیمر «گربه دشتی» نوشته‌اند. به فرانسوی‌Jonc odorant وFoin de chameau وSchenanthe و به انگلیسی‌Sweet rush وCamels hay وScenanth گویند. گیاهی است از خانواده غلات‌Gramineae نام علمی آن:Cymbopogon schoenanthus (L .) Spreng . و مترادف آن‌Andropogon schoenanthus L . وCymbopogon densiflorus stapf می‌باشد.

     

    مشخصات

     

    گیاهی است پایا دارای ساقه راست به بلندی 30 سانتی‌متر و چون برگهای فراوانی دارد به صورت انبوه در محیطهای کشت در می‌آید. گیاه بسیار معطّری است و قسمت زیرزمینی یا بیخ گیاه ضخیم و معطّر و از آن اسانس زرد رنگی تهیه می‌شود. گلهای آن متعدد، انبوه، سفید رنگ و معطّر می‌باشد و با طعم تند و گزنده زبان است.

    این گیاه به حالت وحشی در شمال افریقا، ایران، عربستان تا جنوب غربی افغانستان و پنجاب هندوستان انتشار دارد. در ایران در نواحی غرب ایران در قصر شیرین، صالح‌آباد، کوه جوبر و در بلوچستان می‌روید. در عربستان و بلوچستان علوفه شتران است.

    معارف گیاهی، ج‌4، ص: 299

     

    ترکیبات شیمیایی

     

    از نظر ترکیبات شیمیایی در گیاه و در ساقه زیرزمینی گیاه اسانس بسیار معطّری وجود دارد. در گلهای گیاه در حدود 3 درصد اسانس وجود دارد که شبیه اسانس زیره 407] است و در عطرسازی کاربرد دارد..]S .G .I .M .P[ در مکّه به ساییده این گیاه و ریشه آن «غسول» گویند که در آب محلول نیست و برای خوشبویی، دست را با آن می‌شویند.

     

    خواص- کاربرد

     

    در هند از جوشانده گیاه به عنوان تب‌بر استفاده می‌شود. اسانس آن برای تسکین درد روماتیسم و دردهای عصبی به مواضع می‌مالند. از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی خیلی گرم و خشک است. ریشه آن خیلی قابض و کمی گرم است. خوردن دم کرده گیاه برای رفع نفخ و گاز مفید است. مدرّ است و قاعده‌آور و مداومت در خوردن دم کرده آن برای تسکین درد مفاصل سرد مفید است. مضمضه آن در دهان و مالیدن آن به لثه‌ها برای رفع درد دندان و تقویت لثه‌ها نافع است. اگر با 5 گرم فلفل دم کرده و بخورند برای رفع تهوع، آشفتگی و ترس مفید است و اگر با ترنجبین مخلوط و خورده شود برای سفتی طحال و با داروهای مناسب دیگر برای استسقا و ناراحتی کلیه و ریه و تقویت دهانه معده و تقویت کبد و باز کردن انسداد مجاری کبد و قطع خونروی از سینه نافع است.

    از غلات اسانس‌دار گونه‌های دیگری از این جنس نیز از نظر اسانس معروف و در صنعت عطرسازی کاربرد دارد که به شرح چند گونه آن می‌پردازیم:

    1.Cymbopogon citratus (DC .) Stapf و مترادفهای آن:Andropogon citratus DC . وA .schoenanthus sensu Lour . وA .nardus L .var ceriferus Hack . می‌باشد. به فرانسوی گیاه راHerbe citron و به انگلیسی‌Lemon grass وMelissa grass نام‌اند.

     

    مشخصات

     

    گیاهی است پایا با برگهای معطّر و دارای بویی شبیه لیمو از تقطیر قسمت بالای

    معارف گیاهی، ج‌4، ص: 300

    برگهای گیاه اسانسی تهیه می‌شود که تا 85 درصد آن سیترال 408] است. مقدار سیترال در اقلیمهای مختلف که گیاه می‌روید متفاوت است. و از 85- 70 درصد تغییر می‌کند.

    بهترین موقع تهیه اسانس از گیاه در سن 24- 18 ماهگی است.]G .I .M .P[ در اسانس گیاه علاوه بر سیترال در حدود 7 درصد سیترونلول 409] و حدود 4 درصد ژرانیول یافت می‌شود. رنگ اسانس زرد و معمولا اگر تازه باشد در 3 برابر حجم خود الکل 70 درجه حل می‌شود.

    معمولا این گیاه را پرورش می‌دهند. در یک گزارش آمده است که به‌طور وحشی در منطقه میسوری هند می‌روید. در ایران تا حال شناسایی نشده است. در گزارش دیگری آمده است که در اسانس این گیاه سیترال و میرسن 410] یافت می‌شود [اندکس لین‌Lynn index ].

     

    خواص- کاربرد

     

    در چین تمام اندام گیاه را قبل از گل کردن کنده و در آب و یا مخلوط با گوشت می‌جوشانند و سوپی به دست می‌آید که برای معالجه سرفه، سرماخوردگی، قطع اخلاط خونی و صاف کردن صدا مفید است [هو]. ریشه آن مدرّ است و معرّق [گررو و د- کلرک . در تمام مناطق خاور دور از دم کرده برگهای آن برای استحمام معطّر استفاده می‌کنند که برای کاهش ورمها، قطع بوی بد بدن، اصلاح گردش خون [هاو]، معالجه التهاب پوست و تاولها [استوارت ، التیام بریدگی و جراحتهای پوست، ناراحتی‌های مثانه [پروت و هریر] و جذام [پتلو]. مفید است.

    خوردن دم کرده برگهای آن بادشکن و محرّک است و به هضم غذا کمک می‌کند [هاو و استوارت . و فشار مربوط به حمله آسم را کاهش می‌دهد. برکیل می‌نویسد که در مالایا برگهای گیاه را به عنوان مدرّ ملایم، تونیک و برای دوره نقاهت پس از وضع حمل به کار می‌برند و از اسانس آن به مواضع دردناک روماتیسمی و شکستگی استخوان می‌مالند، مفید است. [وان‌استی‌نیس- کروسمان . در گزارش رومفیوس 411] آمده است که دم کرده برگهای آن برای شست‌وشوی دهان و تسکین درد دندان و

    معارف گیاهی، ج‌4، ص: 301

    ورم لثه‌ها بسیار نافع است.

    2. گونه‌Cymbopogon nardus (L .) Rendle و مترادف آن‌Andropogon nardus L . می‌باشد. این گیاه به انگلیسی‌Citronella grass و به فرانسوی‌Citronnelle نامیده می‌شود. از برگهای باریک و دراز این گیاه در مناطق سیلان، گویان، فورموز، جامائیک اسانس بسیار خوش‌بویی به نام اسانس‌Citronnelle تهیه می‌شود. از گیاه که در سیلان روییده در حدود 4/ 0 درصد اسانس به‌دست آمده است که شامل 61- 57 درصد ژرانیول و 2/ 14- 7/ 7 درصد سیترونلال 412] می‌باشد. از گیاهی که در جاوه روییده اسانس بهتری به دست آمده است و اسانس حاصل از گیاه جاوه در حدود 85 درصد ژرانیول داشته است.

    ماده سیترونلال به فرمول خام‌C 9 H 71 CHO یک آلدئید مایع بی‌رنگ است.

    اسانس سیترونل مایعی است زرد رنگ مایل به قهوه‌ای با بوی لیمو. این اسانس منشأ تهیه ژرانیول است و در عطرسازی و صابونسازی کاربرد دارد. چون حشرات از بوی آن گریزانند اگر به بدن مالیده شود از گزند حشرات مصون خواهند بود.

     

    خواص- کاربرد

     

    ریشه این گیاه به عنوان مدّر، معرق و ضد تب و برای معالجه برونشیت به کار می‌رود [می‌نات . در برخی مناطق ریشه گیاه را با کمی زردچوبه مصرف می‌کنند، خوردن دم کرده برگهای آن برای رفع ناراحتی‌های کبد و مالاریا مفید است [فوکود] و معمولا پس از غذا خورده می‌شود [کروست و پتلو]. برکیل معتقد است که گیاه‌C .nardus باید در استعمال خارجی مصرف شود در حالی که گیاه‌C .citratus برای استعمال داخلی است.

    3. گونه‌Cymbopogon martini (Roxb .) Wats . و مترادف آن‌Andropogon martini Roxb . می‌باشد. این گیاه به انگلیسی‌Rosha grass گفته می‌شود. از دو واریته از این گیاه به نامهای‌C .martini var motia و دومی بنام‌C .martini var sofia اسانس تهیه می‌شود. اسانس اولی راPalma rosa گویند.]S .G .I .M .P[ که دارای 95- 90 درصد ژرانیول است و دومی را اسانس‌ginger grass نام‌اند. اسانس‌ginger grass دارای مقدار زیادی ژرانیول و

    معارف گیاهی، ج‌4، ص: 302

    دی‌هایدروکومی‌نیک اسید[413] و مقدار کمی کاروون 414] می‌باشد. این گیاه در پنجاب هند به‌طور وسیعی کاشته می‌شود و در صنعت اسانس‌گیری مورد توجه است. برای اینکه مقدار اسانس گیاه حد اکثر باشد، معمول است که ساقه‌های برگدار گیاه را قبل از فرا رسیدن نخستین یخبندان می‌چینند.

    معارف گیاهی، ج‌4، ص: 303

    |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||

     

    علف لیمو، چمن معطر، پوتار، کاه مکی (نام علمی: Cymbopogon)[۱]

    لمونگرس؛ Lemongrass, Lemongrass ,Cymbopogon , Javanese lemongrass, Burmese lemongrass

    نوعی از علفهای استوایی است که بوی لیمو می‌دهد. اخیراً محققینی در اسرائیل خواص ضد سرطانی در آن یافته‌اند. اسانس این گیاه دارای خواصی مانند آنتی باکتریال قوی، اشتها آور، ضد کرم و ضد نفخ است. مصرف موضعی این اسانس سبب کاهش دردهای روماتیسمی و عصبی می‌گردد. اسانس این گیاه دارای کاربرد بسیار وسیع در صنایع آرایشی و بهداشتی است و سالانه ۶٬۰۰۰ تن از اسانس علف لیمو در جهان تولید می‌گردد. گیاه علف لیمو خاصیت ضدباکتریایی و ضدقارچی دارد. به هنگام مخلوط شدن با فلفل سیاه برای رفع درد قاعدگی و حالت تهوع مفید است.

    خاصیت

    ▪ چای این گیاه ادرارآور است.

    ▪ روغن علف لیمو التهاب را کاهش می‌دهد و فرد را از درد عضلات، دندان، مفصل و سردرد محافظت می‌کند.

    ▪ این گیاه تصفیه‌کننده کبد، کلیه، لوله گوارش، مثانه و لوزالمعده است. علاوه بر آن، در کاهش میزان اسید اوریک، کلسترول و چربی‌های اضافه نیز مؤثر است.

    ▪ مصرف این گیاه هاضمه، گردش خون و ترشح شیر را تحریک می‌کند.

    ▪ روغن طبیعی این گیاه، برای تقویت و بهبود عملکرد سیستم عصبی مفید است و در درمان اختلالات عصبی مانند آلزایمر، پارکینسون و سرگیجه نیز مؤثر است.

    ▪ عضلات و بافت‌های بدن را تقویت می‌کند و با کاهش آکنه و جوش کیفیت پوست را بهبود می‌بخشد.

    ▪ مصرف جوشانده علف لیمو فشار خون را کاهش می‌دهد.

    ▪ برگ‌های علف لیمو برای تحریک روده‌ها مؤثر است.

    ▪ علف لیمو تب، سرفه، سرماخوردگی و استرس را رفع می‌کند.

    ▪ علف لیمو درد آرتریت و روماتیسم را برطرف می‌کند.

    ▪ دو قطره روغن علف لیمو را به روغن طبیعی بادام و زیتون اضافه کنید و پوست خود را ماساژ دهید.

    ▪ برای تهیه چای با برگ‌های تازه علف لیمو، دو لیوان آب را با یک چهارم لیوان برگ تازه بجوشانید و برای ۳ دقیقه دم کنید.

    ▪ برای تهیه چای با برگ‌های خشک، یک لیوان آب جوش را با دو قاشق مرباخوری برگ خشک آن در یک لیوان آب برای ۱۰ دقیقه دم کنید.

    ▪ به عنوان ادویه پودر علف لیمو به همراه پودر کاری و زنجفیل در سوپ و خوراک تایلندی کاربرد دارد.

    • کشت علف لیمو در ایران چند سالی است که مورد توجه قرار گرفته و بیشترین سطح زیر کشت در شهرستان فیروزآباد فارس می‌باشد. ماده موثره مهم اسانس علف لیمو سیترال می‌باشد که در اسانس تولید شده ۹۲٫۵٪ سیترال گزارش شده‌است.
    • این گیاه دارای ارقام مختلفی می‌باشد و ممکن از در برخی از مناطق جنوبی ایران نیز یافت شود اما رقم پر کاربرد رقم سیتراتوس است.

    نگارخانه

    جستارهای وابسته

    منابع

    • مظفریان، ولی‌الله (۱۳۷۵). فرهنگ نام‌های گیاهان ایران: لاتینی، انگلیسی، فارسی. تهران: فرهنگ معاصر. شابک ۹۶۴-۵۵۴۵-۴۰-۴.

     

  • کوم . (اِ) گیاهی باشد خوشبوی که آن را اذخر گویند. (برهان ). گیاهی است خوشبوی بعضی اذخر را دانسته اند. (آنندراج ). نام گیاهی است خوشبوی . (فرهنگ جهانگیری ). گیاه اذخر. (ناظم الاطباء). اذخر. گورگیاه . (فرهنگ فارسی معین ). سروری گفته که در تاج الاسامی به معنی اذخر آمده . (آنندراج ) :
    من از خط تو نخواهم بخط شد ار به مثل
    برآید ازبر گلبرگ کامگار تو کوم .

    سوزنی (از فرهنگ جهانگیری ).



    اذخر؛ گیاهی است خوشبو که آن را کوم خوانند. (منتهی الارب ). || آن سبزه که بر کنار حوض و رود روید. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 345). سبزه ای که از کنار آب و حوض خیزد. (فرهنگ اسدی نخجوانی ). سبزه ای که کنار حوض و رود روید. (فرهنگ فارسی معین ) :
    آن حوض و آب روشن و آن کوم گرد او
    روشن کند دلت چو ببینی هرآینه .
    بهرامی (از لغت فرس اسدی چ اقبال ص 345).
    || گیاهی است که در زمین شیار کرده پیدا شود و بیخ و ریشه ٔ آن همچو نی باشد. (برهان ) (آنندراج ) (ناظم الاطباء). آن گیاه خشک بود که در شدکار یابند که بنش چون بن نی باشد. (حاشیه ٔ «س » لغت فرس اسدی چ اقبال ص 345). گیاهی است خشک که در شخم زدن زمین یابندو بنه ٔ آن چون درخت نی بود. (حاشیه ٔ برهان چ معین ).رجوع به کومک شود.


کرکونوسه یا قارچ مرالز یا مرچلا (به انگلیسی: Morchella) نوعی قارچ خوراکی خودرو می‌باشد. بیشتر در نواحی آمریکای شمالی و مرکز اروپا یافت می‌شود و به ماهی جنگل معروف است. در استان‌های شمالی ایران نیز به صورت محدود می‌روید.[۱][۲][۳][۴] به ویژه در جلگه مرکزی سفیدرود در گیلان همچنین در جنوب جنگلهای گلستان و منطقه کالپوش سمنان و گلیداغ مراوه تپه در استان گلستان نیز فراوان می‌باشد. قارچ خشک شده موجب مسمویت می شود.[۵]

منابع

  1. Seaver FJ. (1942). The North American cup-fungi (Operculates). Hafner Publishing C. New York. 377 p.
  2. Dennis RWG. (1978). Bristish Ascomycètes. Ed. Cramer, Vaduz, 585 p.
  3. Breitenbach J, Kränzlin F. (1984). Fungi of Switzerland, Volume 1: Ascomycetes. Verlag Mykologia, Luzern, Switzerland. 314 p.
  4. Weber, N.S. (1988). In A Morel Hunter's Companion, pp. 111-67. Two Peninsula Press: Lansing.
  5. Bresinsky A, Besl H. (1990). A colour atlas of poisonous fungi. Wolfe Publishing Ltd, London.
ارسال شده توسط در