این نکتهای که به آن اشاره کردید، یکی از دقایق متنی در تصحیح لغت فرس اسدی طوسی (به تصحیح پاول هورن) و ارتباط آن با فرهنگ حلیمی است.
در واقع، بحث بر سر تمایز میان حروف «دال» و «ذال» در متون کهن است که همیشه یکی از چالشهای مصححان بوده است.
تحلیل نکته متن
نکتهای که از یادداشتهای پاول هورن (صفحه ۳۰، یادداشت $i$) نقل کردید، به این شرح قابل تبیین است:
ضبط «یانگ حرکتیله»: در فرهنگ حلیمی (تحفةالسعاده)، عباراتی مانند «بانگ حرکتیله» یا مشابه آن برای توضیح واژه آمده است.
اشاره به حرکت: وقتی در فرهنگهای قدیمی (مانند حلیمی) تأکید میشود که حرفی با «حرکت» (فتحه، ضمه یا کسره) همراه است یا به «تحریک» ادا میشود، این خود یک نشانه سنتی برای «دال» (مهمله) بودن حرف است.
تمایز دال و ذال: طبق قاعده «ذال معجمه» در فارسی باستان و میانه، اگر ماقبلِ حرف، ساکن باشد، حرف باید «دال» خوانده شود و اگر ماقبل آن متحرک باشد، «ذال». حلیمی با قید این نکته عملاً به جایگاه الفبایی لغت اشاره کرده است.
اهمیت در تصحیح هورن
پاول هورن در تصحیح خود (چاپ ۱۸۹۷ میلادی) تلاش کرد تا با استفاده از فرهنگهای پس از اسدی (مثل حلیمی و صحاحالفرس)، جایگاه دقیق واژگان را در نسخه اصلی اسدی بازسازی کند.
استدلال هورن: هورن معتقد است اگر حلیمی به «حرکت» یا نحوه تلفظ خاصی اشاره کرده، این نشاندهنده آن است که او لغت را در «باب الدال» دیده است.
اشتباه احتمالی در نسخ: برخی کاتبان به دلیل شباهت ظاهری، واژگان باب دال را با ذال مشتبه میکردند. هورن با تکیه بر این یادداشت در «فرهنگ حلیمی»، استدلال میکند که لغت مورد نظر (که احتمالاً در متن شما «ص» یا بخشی از واژهای با ص است) قطعیتاً با دال است.
خلاصه:
این یادداشت نشاندهنده دقت نظر مصحح در استفاده از شواهد جانبی (فرهنگهای متأخر) برای رفع ابهام از متن اصلی (لغت فرس) است؛ تا ثابت کند واژه در ردیف حروف «دال» قرار دارد، نه «ذال».
