به بهانه‌ی رونمایی از کتاب تربت پاک اثر دوست شاعرم جناب آقای اعتقادی، دوستان و اساتیدم در انجمن شعر قطب تکلیف کردند که بنده هم در این مراسم چند کلمه‌ای در باب اخوانیه سخن بگویم. جناب اعتقادی مردی مهربان است و این مهربانی از اوّلین صفحه‌ی کتاب او پیداست، آن جایی که کتاب را به پاس یک عمر تلاش در عرصه‌ی شعر و ادب به استاد احمد نجف زاده تقدیم کرده است.

جناب اعتقادی در این کتاب یک فصل مستقل را به اخوانیه اختصاص داده است که حدود سی شعر را در بر می‌گیرد. دو شعر برای استاد قهرمان، شعرهایی برای استاد نجف زاده، جناب علیرضا شریعتی، استاد اسفندیار جهانشیری، علی اکبر عباسی، استاد سید علی موسوی، دکتر نجاتیان، محمد جهانشیری، محمود خرقانی، سلیمان استوار فدیهه و شعرهایی دیگر خطاب به دیگر دوستان و شاعران همشهری. وی در مجموع در این کتاب خطاب به 20 شاعر همشهری اخوانیه سروده است و برخی از دوستان هم این اشعار را جواب گفته‌اند که در کتاب چاپ شده است.

اخوانیه‌های آقای اعتقادی در این کتاب بسیار ساده و روان است و در خیلی از موارد فقط بیان احساسات در ساده‌ترین شکل ممکن است. او در این اخوانیه خود را شاگرد و مرید دیگر شاعران می‌داند و بارها می‌گوید وصف شما در شأن من نیست و من تنها سعی می‌کنم در شعر و شاعری شبیه به شما باشم و به راهی که رهنمایی‌ام می‌کنید بروم. به بهانه‌ی انتشار این اخوانیه‌های زیبا قصد دارم در ادامه اندکی راجع به اخوانیه سخن بگویم.

اخوانیات؛ بهمن صباغ زاده

این که شاعری برای شاعری دیگر شعر بگوید از طبیعی‌ترین چیزهاست چون طبیعی است که عشق به ادبیات و عشق به کلام باعث ‌شود بین این عاشقان، نیز عشقی به وجود بیاید و اندک اندک دل ایشان به هم مهربان شود و انس و الفتی میان‌شان پدید بیاید. از این گذشته در هر بحث تخصصی از جمله شعر متخصصان با هم گفتگو و تبادل نظر می‌کنند تا آن علم و تخصص به پیش رود و این بحث و گفتگو در طولانی‌مدت دوستی و محبت بین ایشان بوجود می‌آورد به عنوان نمونه همین دوستیِ شاعران تربت که سال‌هاست با هم هستند و با هم می‌نشینند و برمی‌خیزند. وقتی دو شاعر با هم انس گرفتند به بهانه‌های مختلف برای هم تحفه می‌برند و باز طبیعی‌ترین انتخاب کلام است زیرا می‌داند طرف مقابل هم قدر کلام را می‌داند و از هر تحفه‌ای دوست‌ترش دارد.

از مهم‌ترین شاعر در ابتدای این راه دراز یعنی «رودکی» پدر شاعران پارسی‌گوی که شروع کنیم شعری مستقل تحت عنوان اخوانیه نمی‌بینیم تنها دو مرثیه‌ی بسیار عالی در سوگ دو شاعر از دست رفته می‌بینیم و یک مرثیه خطاب به شخصی نامعلوم. بسیار مشهور است شاهکاری که در سوگ شهید بلخی گفته است: کاروان شهید رفت از پیش/ وانِ ما رفته گیر و می‌اندیش/ از شمار دو چشم یک تن کم/ وز شمار خرد هزاران بیش. و باز شاهکار دوم برای مُرادیِ شاعر: مُرد مرادی نه همانا که مرد/ مرگ چنین خواجه نه کاری‌ست خرد/ جان گرامی به پدر بازداد/ کالبد تیره به مادر سپرد. امّا همان‌طور که گفتم سوگنامه‌ی سوم معلوم نیست برای چه کسی سروده شده است ولی بسیار زیبا و هنرمندانه است: کدام نحس برآمد کِم از تو غایب کرد/ کدام بادِ بلا بود کز توام بربود/ یکی‌م خلعت پوشید داغ فرقتِ تو/ که تار اوست پشیمانی و غمِ دل، پود.

حال خوب است روشن کنیم که اصلاً لفظ «اخوانیه» از کجا باب شده است و اولین بار چه کسی و برای چه کسی اخوانیه گفته است. این واژه یعنی اخوانیه اولین بار در کتاب «دُر یتیمه الدّهر» که کتابی است به زبان عربی، در ذکر ابوالفتح بُستی شاعری در سده‌ی چهارم که زادگاه او را شهر بُست سیستان می‌دانند، آمده است و در متن از اخوانیاتِ او یاد شده است. پیشینه‏ی اخوانیات در ادب فارسی به درستی معلوم نیست‏ که از چه زمانی آغاز شده است و نیز مشخص نیست این سروده‏ها ابداع و ابتکار شاعران ایرانی‏ست یا برگرفته از شاعران ادبیات عرب‏ یا ملّت‏های دیگر. از اخوانیات کهن این قطعه مسعود سعد سلمان که خطاب به ابوالفرج رونی سروده است، معروف است: ای خواجه بوالفرج نکنی یاد من/ تا شاد گردد این دل ناشاد من/ دانی که هست بنده و آزاد تو/ هر کس که هست بنده و آزاد من/ نازم بدان که هستم شاگرد تو/ شادم بدان که هستی استاد من/ مانا نه آگهی تو که باران اشک/ از بن همی‌شوید بنیاد من...

اما بپردازیم به سوال اصلی‌تر که اخوانیه چیست؟ در بین ادبا از کسانی که سعی کرده‌اند تعریفی از این مفهوم ارائه دهند می‌شود به سیروس شمیسا و همایون کاتوزیان اشاره کرد. به زبان ساده غالباً «اخوانیات» به سروده‏هایی گفته می‏شود که درون‏مایه‏ی‏ غنایی و عاطفی دارند و در حقیقت نامه‏های منظوم، مهرآمیز و احساس‏انگیزِ شاعران است خطاب به دوستان یا عزیزان‏شان. استاد کزّازی آن‏ها را «مهر سروده‏ها» نامیده است. اخوانیه در حقیقت یک نامه‌ی منظوم است که بین شاعران معمولا به یک وزن و قافیه رد و بدل می شود و مثل محتوای نامه که ممکن است هر چه در آن باشد در اخوانیه نیز هر چیزی ممکن است بیاید و هر موضوع و مضمونی در آن جای دارد. اخوانیات از آن جا که سخن‌های بین دو شاعر هستند که هر دو اهل شعرند و ارزش واژه را می‌دانند معمولاً از اشعار بلیغ قابل اعتنا به شمار می‌روند.

راجع به دلیل به وجود آمدن اخوانیه هم مطالبی گفته شده است. همان‌طور که در ابتدای سخن گفتم، به نظر من از طبیعی‌ترین چیزها شعر نوشتنِ دو شاعر باری یکدیگر است و خیلی نیازمند دلیل نیست. استاد زرین‌کوب معتقد است: «کثرت حوادث و وجود اختلافات امرا، بین‏ شاعران که ملازم درگاه این امرا بودند و نیز جاه و حشمت پاره‏یی از شاعران نزد سلاطین، سبب شده است که روابطی از نوع دوستی و یا دشمنی در بین گویندگان آذربیجان و عراق پدید آید و آن‏ها را به‏ تکریم و یا حتی به بغض و حسد درباره‏ی یکدیگر وادارد» اما ببینید کمال‌الدین اصفهانی شاعر معروف قرن هفتم خطاب به دوست شاعرش چه می‌گوید. او دلیلی ساده برای اخوانیه ذکر می‌کند که کمی چاشنی گله از روزگار و طنز هم دارد: ای برادر چو فتادیم به دوری که درو/ نیست ممدوحی کز ما بخرد مدح به مال/ خود بیا تا پس از این مدحت خود می‌گوییم/ چون ز ممدوح توقّع نبود جود و نوال/ ...

نکته‌ای مهم که ذکر برای دوستانی که کمتر با ادبیات آشنایی دارند لازم است این است که اخوانیه غرض است نه قالب. اخوانیات از نظر شکل و فرم ظاهری ممکن است در هر قالبی مثل قصیده، قطعه، رباعی یا غزل سروده شود و این درون‌مایه‏ی آن است که مشخص می‌کند که این شعر اخوانیه است یا نه.

پرداختن به اخوانیه‌ها در طول تاریخ ادب پارسی بسیار دامنه‌دار است و هر شاعری را که بخواهیم بررسی کنیم مقداری اخوانیه‌ هم سروده است که یا در دیوان اشعارش تحت عنوان مستقل اخوانیه آمده است یا در لابه‌لای غزل‌ها و قطعه‌ها و قصیده‌ها و دیگر اشعار.

برای بررسی اخوانیه در شعر یک شاعر بد نیست نگاهی بیاندازیم به شعر مهدی اخوان ثالث که شاعری بود در عین نوجویی و نوآوری، سنت‌گرا. اخوان با چشم تیزبین خود به متون و اشعار کلاسیک نظر می‌کرد و بهترینِ آن را به دید امروزی به خدمت می‌گرفت. یکی از چیزهایی که در ادبیاتِ نظر اخوان را جلب کرد اخوانیه بود و اخوان با آن قلب مهربان و طبع بهاری که گاه دچار تغیر هم می‌شد اهتمام مخصوصی به اخوانیه داشت. در این بخش از تحقیق از نوشته‌ی دیگران هم بهره برده‌ام تا بتوانم در ضمن یک دسته‌بندی، بیشتر به موضوع اخوانیه بپردازم. در شعر اخوان ثالث می‌توان اخوانیه‌هایی که برای دوستان شاعرش سروده است را در 7 دسته طبقه‌بندی کرد.

1- اظهار شادمانی از دیدار دوستان عزیز:

استاد محمود فرّخ در خراسان زندگی می‌کرد و برای اهل خراسان از شاعران شناخته شده است که انجمن شعرش نزد شاعران مشهد اعتباری دارد. سال 1341 استاد فرخ به دیدار دوستان به تهران می‌رود اخوان ثالث جوان برای استاد خود اخوانیه‌ای می‌سراید. احساس اخوان در این دو سروده‏ی خالصانه، زیبا و بی‏پیرایه تصویر شده است. او در این شادی پدیده‏های طبیعی را نیز با خود دمساز می‏داند و معتقد است که خروس نیز باید با بانگ خویش سرود شادمانی سر دهد و به استاد فرخ خوشامد بگوید.

سروشی دی به گوشم گفت دیگر/ تو را فردا سعادت رونماید/...

2-گله از جدایی یاران قدیمی و صمیمی و آرزوی دیدار آنان

نمونه‏ی آن چامه‏ای‏ست که اخوان برای دوست دیرین خود استاد محمد قهرمان شاعر و محقق بزرگ خراسانی سروده است. دوستی‏ و ارادت او به سخنور فرهیخته‏ی هم‏دیارش از جای‏جای سخنش‏ پیداست و ارادت و محبت این دو به هم باعث شده که مهر و اشتیاق‏ درون را بارها در اخوانیات زیبا به تصویر بکشند. قهرمان چند اخوانیه‌ی بسیار زیبا برای اخوان سروده است که در کتاب حاصل عمر این استاد بزرگ خواندنی است. اخوان بعد از مدتی چامه‏ی «اسم و آسمان» را سروده و برای او می‌فرستد.

در این قطعه امید با زیرکی و طنز خاصی نخست عنوان می‏کند که «الاسماء تُنَزّل من الاسماء»[1] و بعد از ذکر شواهد متعدد می‏گوید این مساله درباره‏ی قهرمان صادق نیست‏ زیرا او دریای لطف و مهر بوده و در روشنی و گرمی چون مهر است، پس‏ نباید نامش با قهر آغاز شود و باید او را «مهرمان» یا «مهربان» می‌نامیدند.

اسما شنيده‌ام ز سماء آيد و يقين/ در هر كسي ز معني نامش نشان نهند/ خيلي فرشته‌اند و چنين ا‌ست كارشان/ تا في‌المثل نه نام چنين را چنان نهند/ هر اسم را پديد شود وجه تسميت/ وز بهر قفل راز كليد نهان نهند/ بسته‌است راه چون و چرا، زانكه نامها/ بر همگنان خلق زمين زآسمان نهند...

بعد اخوان در ادامه می‌گوید اما من این را قبول ندارم و می‌توان مثال‌های نقض زیادی بیاورم که این‌گونه نیست مثل یکی کچل است اسمش را می‌گذارند زلفعلی یا یکی آدم ریزه‌میزه و ناتوان را رستم نام می‌نهند یک نمونه‌اش هم همین قهرمانِ ما که مظهر مهر است و نامش قهرمان است.

ویحک، چرا محمد ما را که بود و هست/‏ دریای لطف و مهر، لقب قهرمان نهند/ از روشنی و گرمی با مهر ماند او/ هان نام قهرمان ز چه بر مهرمان نهند/ او لطفِ محض، عینِ وفا، ذاتِ مردمی‏ست/‏ نامش سزد لطیف و لقب مهرمان نهند.

بعد باز خود اخوان شعر را این‌گونه تکمیل می‌کند که دلیلش را دریافتم که: او قهرمان کشور شعرست و اهل فضل/‏ گردن به حکم‏رانی این پهلوان نهند.

3- انعکاس احوال درونی‏ شاعر:

نمونه‏ی این‏ها شعری‏ست که با عنوان «شعر» که اخوان به محمد زهری‏ تقدیم کرده است. اخوان در این سروده که در قالبی نو عرضه شده است، شاعر را چون پرنده‏ای می‏داند که بامدادان با نگاهی پُرعطش از لانه‏اش‏ بیرون می‏رود و هر جلوه و جمالی که در گذرگاه اوست ذهن‏ جستجوگر و مضمون‏یاب او را به خود مشغول می‏دارد و بالاخره‏ از این میان این‏ها یکی ذوق او را بارور می‏کند و جوانه‏ی شعر که‏ نطفه‏ای غبارآلود و پرتوی از الهام است در ذهن و ضمیرش بسته‏ می‏شود.

4- بازتاب ویژگی‏های روحی و معنوی و هنری بعضی از دوستان:

به عنوان نمونه از این دسته می‌شود به شعری با عنوان‏ «روشنی» اشاره کرد که م.امید یعنی اخوان ثالث برای م.آزاد سروده است و قطعه‏ای با عنوان‏ «قطعه» برای احمد شهنا که در این قطعه امید او را صادقانه و عاشقانه و خالصانه محبوب‏ترین، خوب‏ترین، دوست‏ترین دوست و دلخواه‏ترین، ماه‏ترین، یارترین یار خوانده است و دل خودش را در اشتیاق او به پرنده‏ی بی‏قراری که در گوشه‏ی قفس پر زده و سر به دیوار می‏زند: از شوق تو دل در قفس سینه چو مرغی/‏ بس پر و سر زد به در و بال به دیوار

و آن‏گاه به زمین و زمان نفرین می‏فرستد که این همه میان یاران‏ جدایی افکنده است و در بخش پایانی منظومه حال و وضع روزگارش‏ را به عرصه‏ی قیامت مانند می‏کند که هیچکس از وضع و حال دیگری‏ خبر ندارد و هر کس فقط به فکر خویشتن است و در چنین‏ زمانه‏ای‏ست که از دوستش می‏خواهد برای او بماند: باری تو بمان و تو بمان ای سخنت خوش/ ‏ باری تو بمان و تو بمان،ای گل ای گل بی‏خار.

5- ابراز تأسف در سوگ عزیزان از دست‏رفته:

یکی از بهترین‏ نمونه‏های این بخش، ‏شعری‏ست با عنوان «نظام دهر» که جناب اخوان خطاب به عماد خراسانی و حسین رازی سروده شده است. انگیزه‏ی آن مرگ زودرس نهال تازه‏رسی است که دست اجل به بوستان شباب شکسته است. شاعر ضمن تسلیت دادن به دوستانش مرگ را باغبان‏ بلهوسی خوانده که پیوسته زیباترین و لطیف‏ترین گل‏های باغ وجود را می‏چیند که برگرفته از یک بیت مشهور عربی است.

6- شکوه‏ها و درددل کردن‌های خصوصی:

منظور از شکوه‏های خصوصی گله و شکایت‏ها و درد دل‏های‏ شاعر است از ستم‏ها و رنج‏هایی که جبر زمان یا هم روزگارانش بر او روا داشته‏اند. نمونه‏ی این قصیده‏ای است که امید در تهران سروده‏ و در روزنامه‏ی آزادی استاد گلشن آزادی در سال 1327 شمسی در مشهد منتشر شده است. در این چکامه غم و اندوه دیار غربت چنان روح شاعر رنج دیده را گداخته که تهران را جحیم و خانه‏ی طمع یزید و دریای پر نهنگ خوانده و دریغ می‏خورد که از گلستان رضا و گلشن یعنی خراسان جدا شده و در چنین دوزخ طاقت‏سوزی گرفتار مانده است.

یک سر از جنات تجری تحت الانهار توس/‏ در جحیم ری به چنگ ازدها افتاده‏ام/‏ آن گلستان رضا وین خانه‏ی طمع یزید/ از کجا یارب نگه کن در کجا افتاده‏ام/‏ ری چو دریایی‏ست وندر آن نهنگان بی‏شمار/ من در آن چون کودکی بی‏دست و پا افتاده‏ام/ این همه سهل است، بر من آن گران آید که من/‏ مرغکی هستم که از «گلشن»[2] جدا افتاده‏ام‏.

7- گلایه‌مندی و دلخوری:

اخوان شکوائیه‏یی که خطاب‏ به استاد موسوی گرمارودی شاعر معاصر سروده است و این قطعه را «شکوی الغریب فی الوطن» نام گذاشته است. این قطعه از شاهکارهای اخوانیات‏ ادب فارسی به شمار است و شأن نزول آن این است که امید چند ماهی‏ با آقای گرمارودی در مؤسسه‏ی فرانکلین سابق همکار بوده است و کارش ویراستاری نوشته‏های مترجمان بود. انتشارات فرانکلین پیش از انقلاب توسط آمریکایی‌ها بنیان گذاشته شد و در ابتدا هدفش نشر آثار نویسندگان و شاعران امریکایی در جهان بود و بعد به آثار نویسندگان بومی در هر جای جهان هم پرداخت. بعد از انقلاب ریاست این انتشارات به عهده‌ی گرمارودی گذاشته شد و او هم اخوان را به عنوان سرویراستار به آن‌جا برد. خوب اخوان موی بلندی داشت و سبیلی و دیگر نقاط قوت و ضعفی که همه می‌دانند. انجمن اسلامی آن انتشارات هم خطاب به اخوان چیزهایی گفته بود و اخوان همه را از چشم گرمارودی دیده بود و احساس کرده بود گرمارودی او را به آن‌جا برده تا حالا سرش منتی داشته باشد و یا پشیمان شده است از این دوستی و این کارراه‌اندازی و حالا به این بهانه‌ها می‌خواهد او را دست به سر کند.

اخوان این‌گونه می‌سراید: هان ای علی موسوی گرمارودی/‏ آلوده به منّت مکن این لقمه‏ی نان را/ ای مرد نه شرقی و نه غربی، ز حقایق/ بشنو زمن این نکته و تصدیق کن آن را/ حالت به از این است چه در شرق و چه در غرب/ اهل ادب و فضل و خداوند بیان را/ طاغوت روا داشت به من لقمه‌ی نانی/ هر چند به خون دلم آغشتی نان را/ اسلام گر این هم نه روا دارد، ای وای / پس من چه کنم عائله خرد و کلان را؟/ در جمع بَری آب مرا، بهر دو تا نان/ کو کار نیاورده برد مُزد مجان را/ من کارک خود می‌کنم و کرده‌ام از پیش/ آثار گواه است و شناسی تو خود آن را/ سی سال نبرد من و طاغوت عیان است/ حاجت به بیان نیست مثل گفت عیان را/ زندان و گرفتاری و بد بختی و تبعید/ خود بود نبرد من و آن اهرمنان را/ پیری و نداری است کنون حاصل عمرم/ تا عبرت من پند شود نسل جوان را/ گر زان که تو جای من و من جای تو بودم/ کردار نه این بود منِ کارندان را/ لجّاره اگر عیب تو می‌کرد به تفضیح/ صد مشت حوالت ز منش بود دهان را/ من این همه از چشم تو بینم نه دگر کس/ باور نکنم جرات بهمان و فلان را.

بعد که اخوان به دفتر کار گرمارودی می‌رود و کاغذ را می‌گذارد و به او می‌گوید این را برای تو نوشته‌ام؛ بخوانش. موسوی شعر را می‌خواند برای اخوان می‌گوید که چنین نیست و فلان کار را هم که گفته بودی برایت انجام داده‌ام و فرصت نکرده بودم بگویم و چه و چه و چه. اخوان دلش نرم می‌شود و می‌گوید ای شعر هنور کار دارد؛ و بعد یک ساعتی این ابیات را به شعر قبلی اضافه می‌کند و برای گرمارودی می‌برد: اینجا به دلم کرد خطور این که روا نیست/ شکوای من آن یار گرانمایه روان را / گر گفته‌ی من بر تو گران آید و شاید/ زان روح سبک بسترم این گرد گران را/ این نفثه مصدور من از ظلم بَدان بود/ نیکی تو، نبایست مخاطب شوی آن را/ ای مردِ یقین! گر که گمانم به تو بد بود/ خواهم ز یقین پوزش ناخوب‌گمان را/ شکوای من از ناسره ابنای زمان است/ باری، چه گناهی سره ابنای مکان را؟/ گر من گله دارم ز دماوند و ز الوند/ نبود به مثل جور سهند و سبلان را/ بگذر! که جهان جای گذشت است و گذر گاه/ و«آسان گذران کار جهان گذران را»/ باری تو بمانی و نکو نام تو مانَد/ چندان که جهان حفظ کند نام و نشان را.

[1]- یک مثل عربی است که در امثال و حکم دهخدا هم آمده است.

[2]- ایهام دارد به استاد گلشن آزادی.

برچسب‌ها: تحقیق بهمن صباغ زاده, سخن در باب اخوانیات, اخوانیه, مهدی اخوان ثالث

+ نوشته شده در دوشنبه ۲۹ مرداد ۱۳۹۷ساعت 1:53 توسط بهمن صباغ‌ زاده | آرشیو نظرات

یک کلام به صد کلام؛ یادداشت‌های استاد محمد قهرمان؛ بهمن صباغ زاده

درود دوستان عزیز. بعد از این که در زمستان سال 1396 کار نوشتن یادداشت‌های استاد محمد قهرمان تمام شد تصمیم گرفتم بر وقت بیشتری برای فرهنگ شفاهی تربت صرف کنم و یادداشت‌هایی که تبدیل به فیش نشده‌اند را هم نگاهی بیندازم. استاد قهرمان در زمان حیات حدود ده هزار یادداشت در زمینه‌ی گویش تربت را تبدیل به فیش کردند و در حاشیه‌ی برخی ابهاماتی را یادداشت کرده بودند که لازم بود کسی پی کار را بگیرد و راجع به ابهامات از پیران اهل لهجه تحقیق کند. این کار به لطف خدا تا حدی انجام شد و فیش‌ها آماده انتشار به صورت کتابی مستقل شد. بیشتر این فیش‌ها به واژگان و اصطلاحات گویش تربتی اختصاص دارد.

گذشته از آن یادداشت‌های بسیار دیگری هم از استاد قهرمان باقی مانده است برخی امثال و کنایات و حکایات و ترانه‌گونه‌ها و بازی‌ها و فریادها و اوسنه‌ها و اشعار تربتی منتشر نشده که به نظر من باید در مجموعه‌ای منسجم به نام فرهنگ قهرمان در بخش‌های مختلف منتشر شود و حاصل یک عمل زحمت این استاد عزیز در دسترس علاقه‌مندان قرار گیرد.

بعد از چند ماهی که به ویرایش فیش‌های تایپ شده گذشت کار بر روی امثال و کنایات را آغاز کردم و قصد دارم در این مطلب اندکی از آن‌ها را به مصداق مشت نمونه‌ی خروار با شما عزیزان مخاطب در میان بگذارم. قصدم این است که به تفاریق این مطالب را در وبلاگ هم منتشر کنم تا از طریق موتورهای جستجو قابل دسترسی باشد و جواب سوالات محققین این رشته را فراهم آورد.

در ادامه تعدادی از یادداشت‌های استاد جاودان‌یاد محمد قهرمان را پیرامون گویش تربتی خواهید خواند.

نکاتی به منظور بهتر خواندنِ این فرهنگ

برای این‌که بتوان تلفّظ صحیح واژ‌ه‌های گویشی را انتقال داد لازم است چند قاعده وضع شود که با در نظر گرفتن این قواعد بشود شکل صحیح گویش را دریافت. بسیاری از این قواعد را شرق‌شناسان وضع کرده‌اند. الفبای متداول بین شرق‌شناسان (البته به شکلی ساده‌تر) به شرح زیر است:

صامت‌ها:

ا (a)، ب (b)، پ (p)، ت (t)، ث (s)، ج (j)، چ (č)، ح (h)، خ (x)، د (d)، ذ (z)، ر (r)، ز (z)، ژ (ž)، س (s)، ش (š)، ص (s)، ض (z)، ط (t)، ظ (z)، ع (‘)، غ (q)، ف (f)، ق (q)، ک (k)، گ (g)، ل (l)، م (m)، ن (n)، و (v)، ه (h)، ی (y).

مصوّت‌ها:

مصوّت‌های کوتاه: ـَ (a)، ـِ (e)، ـُ (o). مصوّت‌های بلند: ـا (â)، ـی (i)، ـو (u). مصوت‌های کوتاهی که کشیده تلفظ می‌شوند: ـَـْ (ā)، ـِـْ (ē)، ـُـْ (ō).

سه علامت آخر در نشان دادن واژه‌های تربتی و شکل صحیح تلفّظ آن بسیار کمک می‌کند. علامت فتحه به علاوه‌ی ساکن ـَـْ نشانه‌ی فتحه‌ي کشیده است که جانشین «ـا» شده است مانند «خَـْنَه» یعنی خانه و «مَـْدَر» یعنی مادر. علامت کسره به علاوه‌ی ساکن ـِـْ نشانه‌ی کسره‌ی کشیده است که جانشین «ـی» شده است مانند «زِْرِ» یعنی زیرِ و «سِـْب» یعنی سیب. علامت ضمّه به علاوه‌ی ساکن ـُـْ نشانه‌ی ضمّه‌ی کشیده است که جانشین «ـو» شده است مانند «کُمُـْر» و «خُـْب» که البته موارد استفاده‌اش بسیار کم است.

همچنین علامتِ ضمّه به علاوه‌ی واوِ ساکن «ـُوْ» نشانه‌ی مصوّت مرکّبِ (ow) است مانند «اُوْ» یعنی آب و «تُوْ» یعنی تب؛ که این موارد در گویش تربتی بسیار پُرکاربرد است. علامت ضمّه به علاوه‌ی واوِ ساکن و کسره «ـُوِْ» نشانه‌ی مصوّت مرکّب در حالت اضافه است مـانند «اُوِْ» (owe) یعنی یعنی آبِ و «چُـوِْر» (čower) یـعنی چوب را.

نکته‌ی قابل توجه دیگر این‌که اگر علامت ساکن با (ـو) همراه نباشد صدای «ـو» خواهد داشت به عنوان مثال در گویش تربتی روغَن به صورت (ruqan) تلفظ می‌شود. دیگر این که مراقب باشید مصوت مرکب «ـُوْ» (ow) را با ضمّه و واوِ ساکن «ـُوْ» (ov) اشتباه نگیرید مثلا در کلمه‌ی جُوْ (jow) که یکی از غلات است (ow) نشانه‌ی مصوّت مرکّب است، اما در کلمه‌ی «نُمُوْ» (nomov) به معنی رشد (ov) نشانه‌ی ضمّه و واوِ ساکن است. تفاوت این دو در الفبای لاتین مشهود است که یکی با (w) و دیگری با (v) نمایش داده می‌شود.

بهمن صباغ زاده

امثال و کنایات

آردِ نابِـْز {نابیخته} پیش دایَن (arde nâbēz piš dâyan): کنایه از پا از گلیمِ خود درازتر کردن، نسنجیده و بدون فکر دست به کاری زدن. نظیرِ گُنده‌تر از دهن حرف زدن. آرد را پیش از خمیر کردن می‌بیزند و آن‌چه را که از الک رد نشده است با بیخته‌ها قاطی نمی‌کنند. در این‌جا یعنی پیش از آن‌که آرد درست بیخته شود، قسمتی را پیش کشیدن که طبعاً نابیخته هم قاطی دارد. گاه «آرد» را هم حذف می‌کنند و « نابِـْز پیش دایَن» می‌گویند مثلاً: «فِلَـْنِه‌کس خِیلِ نابِـْز پیش مِتَه»

اَتیش به پُمبِه‌یِ پاک مُفتَه (atiš be pombeye pâk mofta): نیکان بیشتر گرفتار بدبختی می‌شوند. مصیبت اغلب به سروقت نیکان می‌آید.

اَدَمِ دِسپیچه دوبار ایش مِنَه (adame despiča dubâr iš mena): آدم دستپاچه دو بار برای ادرار کردن می‌رود. در مذمّت تعجیل گفته می‌شود. «ایش» در محاوره‌ی کودکان به معنی شاش است.

اِستِخَـْرَه یَعنِ دل (estexāra ya’ne del): استخاره یعنی دل. مثل‌گونه‌ای است، یعنی آن‌چه دل می‌گوید و گواهی می‌دهد در حقیقت همان جوابی است که از استخاره به دست خواهد آمد.

اَگِر اُوْ چاق مِکِرد، قُربَغَّه زِنجیر پَـْرَه مِکِرد (ager ow čâq mekerd qorbaqqa zenjir pâra mekerd): به شوخی به کسی می‌گویند که چای زیاد می‌خورد و گمان می‌کند که از تأثیر آن چاق خواهد شد. یعنی اگر آب در چاقی تاثیری می‌داشت باید قورباغه که همیشه در آب است (و آب می‌خورد) چنان چاق و پهلوان می‌شد که می‌توانست زنجیر پاره کند (از کارهایی که پهلوانان و قلچماقان معرکه‌گیر می‌کنند)

اِلاهِ هیچ سُفرِه‌یِ یَگ نونَه نِبَـْشَه! (elâhe hič sofreye yag nuna nebāša): دعا. کنایه از یک فرزند داشتن است که اگر خدای ناکرده چشم‌زخمی به او برسد، تحملّش برای پدر و مادر بسیار دشوار است. رک. سُفرِه‌یِ یَگ نونَه.

اُوْ به گُوْدال مِرَه و جُوْز به گَلِّش (ow be gowdâl mera o jowz be galleš): رک. جُوز به گَل مِرَه و اُوْ به گُوْدال.

ای دست او دستِر مُشُوَّْه، دستِ دِگَه‌م وِرمِگِردَه رویِر مُشُوَّْه (i dast u daster mošowwa daste degam vermegerda ruyer mošowwa): این دست آن دست را می‌شوید، آن دست هم برمی‌گردد و صورت را می‌شوید. در مواردی که بخواهند کسی را ترغیب به همکاری کنند گفته می‌شود.

با [b1] ای نونایِ ماست، خَر به اَ ْسیا نِمِرَه (bâ i nunâye mâst xar be āsiya nemera): گمان می‌کنم نون ماست در این‌جا کنایه از چیز بی‌اهمیّت باشد. قریب به این معنی است که با وعده‌های توخالی، نمی‌توان حرف خود را به طرف قبولاند و او را به انجام کاری واداشت.

با [b2] جُوْز مُردُم جُوْزبَـْزی کِردَن (bâ jowze mordom jowzbāzi kerdan): به اعتبار و پشت‌گرمی و یا ثروت کسی دیگر، دست به کاری زدن و چیزی از خود مایه نگذاشتن.

بارونِشِر دِ خَـْنِه‌یِ هَمسَـْیَه مِنَه، نُوْدِشوریشِر دِ خَـْنِه‌یِ ما (bârunešer de xāneye hamsaya mena nowdešurišer de xāneye mâ): باران معمولی و آرام خود را در خانه‌ی همسایه می‌کند و باران شدیدش را که از ناودان راه می‌افتد و گاهی باعث خرابی، در خانه‌ی ما. اندکی نظیر قدقدش را در خانه‌ی ما می‌کند و تخمش را در خانه‌ی همسایه‌ی می‌گذارد.

بترس از کَسِ که نِتِرسَه از اعتبارِش (betars az kase ke netersa az e’tebâraš): از کسی که قید آبرو و اعتبار خود را زده است و به قول قدما در بند ننگ و نام نباشد، بترس. چون از بی‌آبرو کردن تو واهمه‌ای نخواهد داشت.

بِرار به مرگِ بِرار راضی نیَه اَمبا به ناداریِش راضیَه (berâr be marge berâr râzi niya ambâ be nâdâriyeš râziya): برادر به مرگ برادر راضی نیست، اما به ناداری او راضی است. کسی مرگ برادر فقیر خود را نمی‌خواهد امّا حاضر هم نیست کمکی به او بکند، برای آن‌که خودش یک سر و گردن از او بلندتر باشد و بتواند به او افاده بفروشد. این مثل بیانگر پستی طبع بشر است.

بِرَّه از دهنِ مَـْدَرِش چِرَ ْیی مِرَه (berra az dahane mādareš čerāyi mera): مَثَل. برّه از دهان مادرش چرایی می‌شود، با نگاه کردن به دهان مادرش چریدن و علف خورد می‌آموزد. کنایه از آن است که دختر از مادر خود می‌آموزد، دختر خُلق و خوی مادر را می‌گیرد. کوچک‌تر از بزرگ‌ترها می‌آموزد.

به دعای سگ نون کُلوچ نِمِرَه (be do’âya sag nun koluč nemera): به دعای سگ نان کلوچ نمی‌شود. کلوچ شدن نان یعنی کنده شدن آن از تنور و در آتش افتادن و نیم‌سوخته شدن آن. یعنی سگ دعا می‌کند نان کلوچ شود تا برای خوردن پیش او بیاندازند نظیر به نفرین گربه‌سیاه باران نمی‌آید.

پَرچَه مَـْیی دِ کُنار نِگر، خواهر مَـْیی دِ بِرار نِگر (parča māyi de konâr negar xâhar māyi de berâr negar): پارچه می‌خواهی در کنار [آن] بنگر، خواهر [را] می‌خواهر در برادر او بنگر. برای مطمئن شدن از دوام پارچه، در کناره‌ی آن دقّت می‌کردند و چند دفعه پایین پارچه را محکم می‌کشیدند و همین‌طور هنگام ازدواج از قیافه‌ی برادر می‌توانستند پی به شکل خواهر او ببرند. یعنی از فرع می‌توان به اصل پی برد.

پولِ[b3] که به کَسِ قرض بِتی مثلِ خیارَه، اوّلِش شیرینَه امّا کونِش تَلخَه (pule ke be kase qarz beti mesle xiyâra avvaleš širina amma kuneš talxa): پولی که به کسی قرض بدهی مثل خیار است، اوّلش شیرین است امّا تهش تلخ است. یعنی گیرنده ابتدا از به دست ‌آوردن پول خوشحال می‌شود، ولی پس دادن برایش تلخ و ناگوار است، مثل ته خیار که تلخ است. معنی کلّی مثل آن است که پس گرفتن طلب از شخص مدیون دشوار است.

تَهْ‌پِیِ بَییس بَـْشَه که دیفال دِ بالاش بِستَه (tahpeye bayix bāša ke difâl de bâlâš besta): پایه‌ای باید باشد که دیوار بر رویش باستد. هر کار بنیاد و اساسی باید. نخوانده، ملّا نمی‌توان شد.

جُوز به گَل مِرَه و اُوْ به گُوْدال (jowz be gall merao ow be gowdâleš): گردو به طرف سرازیری قِل می‌خورد و آب رو به گودال خود می‌رود.

چُنو مِخَـْنَه که رنج از دِلِت مِرَه (čonu mexâna ke ranj az delet mera): در توصیف و تعریف خواننده‌ي خوش‌آواز می‌گویند.

حالا بیا ای دُوْلِر بکَش {این دلو را [بالا] بکش} (hâlâ biyâ i duler bekaš): کنایه از آن‌که حالا به این مطلب توجّه کن، این کار را که به تو تحمیل شده است انجام بده. بیا و این دستور نادرست را انجام بده. کم و بیش نظیرِ «حالا دل بِتِن و اَشگ بِرِزِن» یا دو کلمه هم از مادر عروس بشنوید.

حرفِ تلخ و لقمِه‌ی چرب، هیچ‌وَخت از یاد نِمِرَه (harfe talxo loqmeye čarb hičvaxt az yâd nemera): مَثَل. یعنی بد و خوب مردم همیشه در یاد می‌ماند.[b4]

خدا روزیِتِر به جای دِگَه حَوَْلَه کِنَه (xodâ ruziyeter be jâya dega havāla kena): خدا روزی‌ات را به جای دیگر حواله کند. یعنی حاجت خود را پیش کسی دیگر ببر، از من آبی گرم نمی‌شود.

خدا کَسِر خوارِ بالین نِکِنَه (xodâ kaser xâre bâlin nekena): وقتی کسی که بیمار بوده ولی هنوز خیلی افتاده نشده از جهان می‌رود به طول کلی می‌گویند: «خدا کَسِر خوارِ بالین نِکِنَه» یعنی خدا کسی را خیلی بیمار سخت و بستری و محتاج کمک دیگران نکند.

خدا هَر کَسِر حَقِّ دایَه، گُندُمِر خِرَّمِ [b5] (xodâ har kaser haqqe dâya gondomer xerrame): خدا به کس حقّی داده است، گندم را هم شکافی بخشیده. یعنی هنگام تقسیم اموال باید به انصاف عمل کرد همان‌طور که خداوند گندمِ به آن کوچکی را با یک خط به دو نیمه‌ی کاملا مساوی تقسیم کرده است.[b6]

خاکُم اَگِر به سَر مِنی از تُپّه‌یِ کُلو (xâkom ager be sar meni az toppeye kolu): در این معنی که انسان حاجت به پیش بزرگترها ببرد بهتر است. در مشهد می‌گویند: «اَگِر آدم لِقَد هم مُخُورَه، از اسب بُخُورَه، نِه خر»

خدا بیتَر کِردَه (xodâ bitar kerda): در مقایسه‌ی دو چیز می‌گویند وقتی که دوّمی از اوّلی بهتر است. مثلاً کسی می‌پرسد این چیز از آن چیز بهتر نیست؟ و طرف مقابل جواب می‌دهد خدا بهتر کرده. یعنی مثلاً گویا خلق آن از نخست بهتر از این یکی بوده، و نظایر آن.

خَلِه‌یِ هَمَه‌کارَه، کارا هَمَه نیمِه‌کارَه! (xaleye hamakâra kârâ hama nimekâra): نظیر همه‌کاره و هیچکاره.

دارِندَه که نادار رِوَه، دَس گیر/ نادار که دارِندَه رِوَه، پَس گیر! (dârenda ke nâdâr reva das gir nâdâr ke dârenda reva pas gir): دارا را که نادار شود دستگیری کن، نادار که دارا شود از او پس بگیر. مصداق فرموده‌ی حافظ است که گفت: یارب مباد آن‌که گدا معتبر شود.

دِ اُوْ و گیل مَـْلُندَنِ (de owo gil mālondane): در آب و گل مالاندن. یعنی به خرج افتادن در موردِ کاری. کم و بیش معنی نفله کردن و به باد دادن هم می‌دهد. مثلاً: برای آباد کردن این ده‌خرابه چقدر «دِ اُوْ و گیل مَـْلُندی؟». رک. مَـْلُندَن.

دِرَختِر دِ جایِ بِنشو که دل صَحَبِش اُوْ خورَه (deraxter de jâye benšu ke dele sahebeš ow xora): درخت را در جایی بنشان که دل صاحبش آب بخورد، راضی باشد یعنی مطابق میل او رفتار کن.

دِگَه آبِرو از مُو طِمَع نِکِنی (dega âberu az mo tema’ nekeni): مثلاً می‌گویند اگر چنین گفتی یا چنان کردی «دِگَه آبِرو از مُو طِمَع نِکِنی» یعنی تو را مفتضح خواهم کرد و هر چه به دهانم بیاید خواهم گفت و هر چه بتوانم خواهم کرد و غیره.

دل دَْرَه زیبا، هم کِلَّه مَـْیَه، هم گیپا (del dāra zibâ ham kella māya ham gipâ): نظیرِ هم خدا را می‌خواهد هم خرما را. در فیض‌آباد به کار می‌رود.

دَم بِزِنی،‌ بَم مُخُوری (dam mezeni bam moxori): 1- تا نُطُق بکشی توی سرت می‌زنند. 2- از دید عرفانی، در کار خدا یا قضا و قدر نباید چون و چرا کرد.

دُمبِ لوک به زِمی مِرِسَه (dombe luk be zemi meresa): دُمِ شتر نر به زمین می‌رسد، پشتش خم می‌شود. کنایه از سختی کار و موقعیّت است. مثلاً کسی که ذخیره‌ی غذایی ندارد می‌گوید تا این زمستان سخت تمام شود، دُم لوک به زمین می‌رسد.

دولِه‌یِ بعد از گرگ!‌ (duleye ba’d az gorg): پس از انقضای زمان مقرّر،‌ به فکر انجام کار معهود افتادن. مرادفِ بعد از کوری درد چشم نبینی! یعنی پس از آن‌که گرگ از گله بیرون جستع تازه زوزه‌ی سگ شروع شود. رک. دولَه.

دورنِمایِ نِزدیک پِشِیمو (durnemâye nezdik pešeymu): به طنز در موردِ کسی یا چیزی خوش‌نما که بعد معلوم شود آوازه‌ای به دروغ داشته است به کار می‌رود. مثلاً‌ شخصی چنان آوازه دارد که آدم میل دارد با او آشنایی به هم بزند،‌امّا چون به او نزدیک شد و به خْلق و خویش پی برد، پشیمان می‌شود. نظیرِ آواز دهل شنیدن از دور خوش است و نیز: از دور می‌بَرَد دل و نزدیکْ زَهره را.

روزِ روزِش چی بو که شُوِْ تارِش بَـْشَه؟ (ruze ruzeš či bu ke šowe târeš bāša): روز درست و حسابی او چه بود که شب تاریکش باشد. در موارد مختلف به کار می‌رود مثلاً وقتی فلان‌کس وقتی پولدار بود کمترین کمکی به کسی نمی‌کرد تا چه رسد به حالا که خودش هم وضع خوبی ندارد. فلان‌کس وقتی که جوان بود دو قدم پیاده راه نمی‌رفت تا چه رسد به حالا که دیگر پیر شده است و نظایر آن‌ها.

زِکات تخمِ مرغ پُمبِه‌دَْنِه‌ایَه (zekâte toxme morq pombedāneiya) یعنی زکات تخم مرغ پنبه‌دانه‌ای است.

سَگ جا دَْرَه، اَدَم جا نِدَْرَه (sag jâ dāra adam jâ nedāra): گاهی شخصی که به منزل کسی می‌رود، مثلاً برای دوره‌ای یا جلسه‌ای، چند بار که در یک محلّ بخصوص نشست، آن گُله‌جا را متعلق به خود می‌داند و اگر کسی دیگر قبل از او برسد و در آن‌جا بنشیند، ناراحت می‌شود. در این مورد، به طنز مَثَل بالا به کار می‌رود. چون سگ چند بار که در جایی نشست عادتش می‌شود، ولی برای انسان مهم نیست، هر جا که نشست، نشسته است.

شتر به دُمبِش رسیَه (šotor be dombeš resiya):یعنی کار تقریباً در حال پایان یافتن است. کار پوست کردن شتر، به دُمَش رسیده است.

شُتر که خار مَـْیَه، گِردَنِشِر دِراز مِنَه (šotor ke xâr māya gerdanešer derâz mena): شتری که خار می‌خواهد گردنش را دراز می‌کند. هیچ چیز را آسوده و آماده به دست کسی نمی‌دهند. حصول هر مدّعایی، اگر چه کوچک، بدون کوششی ممکن نیست. مرادفِ از تو حرکت، از خدا برکت.

شِغالِ زرنگ از کِمَر دِ تِلَه مُفتَه (šeqâle zerang az kemar de tela mofta): شغال زرنگ از کمر در تله می‌افتد. مَثَلی است به این معنی که زرنگیِ شخص مکّار و حیله‌گر باعث می‌شود که سخت‌تر گرفتار شود.

شیرِ میش حلالِ بِرَّه (šire miš halâle berra): در مورد چیزی که شایسته و برازنده‌ی کسی بوده و به او رسیده است به کار می‌رود. مثلاً ارثیه که به دست وارثی اهل بیفتد.

عجب کشکِ سابیدی که هَمَه‌ش نِرمِه‌قُروتَه (ajab kaške sâbidi ke hamaš nerme qoruta):

قِبَـْلِه‌یِ عمر پِنهومَه (qebāleye omr penhuma):قباله‌ی عمر پنهان است یعنی کسی نمی‌داند چه قدر عمر خواهد کرد.

قرض، کار مَردَه (qarz kâre marda): قرض کار مرد است بیشتر برای جرأت بخشیدن به کسی که می‌خواهد قرض کند ولی می‌ترسد، می‌گویند.

قِرض و طِلَب که از مون مُردُم وِرنُفتیَه (qerzo telab ke az mune mordom vernoftiya): قرض و طلب که از میان مردم برنیفتاده است. وقتی شخصی مجبور به استقراض شده، برای دلداری به او می‌گویند و یا در موارد مشابه. مثلاً کسی به کسی قرضی دارد و می‌خواهد بپردازد. طلبکار می‌گوید لازم نیست، زحمت نکشید. می‌گوید هر چه در جیبم داشتم می‌دهم و اگر مبلغی باقی ماند بعداً می‌پردازم و به شوخی می‌افزاید «قِرض و طِلَب که از مون مُردُم وِرنُفتیَه»

کُلُخِ نِدَْرَه که جَل وِر روش بِنچینَه (kolox nedāra ke jal ver ruš benčina): کلوخی ندارد (یا: ندارم) که کالکی بر رویش بنشیند. کنایه از مال خاکی یعنی آب و مِلک نداشتن است و بیشتر در مورد کسانی به کار می‌رود که همه‌ي آب و زمینِ مِلکیِ خود را از دست داده‌اند.

گرگِ خَـْنَه و میشِ مِیدو (gorge xānao miše meydu): گرگ خانه و میشِ بیرون از خانه. به کسی گفته می‌شود که در خانه ناسازگار باشد و در بیرون با این و آن بجوشد و خوب سلوک کند.

گُسبَندْ روده‌یِ درازِ دَْرَه (gosband rudeye derâz dāra): کنایه از آن‌که گوسفند زِهْ و زایْ می‌کند و زود زیاد می‌شود.

گوزِشِر به سَر دِلِش بُردَن (guzešer be sare deleš bordan): کنایه از خود را گرفتن، خود را مهم فرض کردن. طاقچه بالا گذاشتن. تقریباً نظیرِ به گربه گفتند گُهت درمان است، رویش خاک ریخت. مثلاً چون از کسی چیزی بخواهند و او «ناز و پوز» کند، می‌گویند: «گوزِشِر به سر دِلِش بُردَه»

گَهی گُل‌مُگُلویُم، گَهی سُفرِه‌ی نویُم (gahe golmogoluyom gahe sofreye nuyom): در مورد چیزی به کار می‌رود که از آن استفاده‌های گوناگون می‌شود کرد و به کنایه کسی که او را دنیال کارهای مختلف بفرستند و از قبل او بهره ببرند و نظایر آن‌ها.

لُوْار خوشک گِریفتَن {لب‌ها را خشک گرفتن} (lowâr xušk geriftan): خود را به موش‌مُردگی زدن و حقیقت را بروز ندادن. کنایه هست از خود را از عمل انجام داده و گناه مرتکب شده، مبرّا وانمودن. ظاهراً منشأ کنایه آن بوده است که مثلاً کسی بی‌اجازه از غذایی خورده است و چون از او بپرسند تو به این غذا دست زده و از آن خورده‌ای؟ حاشا کند. یعنی من لب به این خوراکی نزده‌ام. یا کسی در معامله‌ای سود برده ولی چنان می‌نمایاند که هیچ نفعی نصیب او نشده. تقریباً عکسِ «زعفِرونِ نِخوردَه لُو و پوزِ خُودِر زرد کِردَن» است.

لُوْ مِبینَه و دِندو، نِه (low mebinao dendu ne): به کنایه در مورد غذایی که بسیار کم باشد بخصوص در مهمان‌ها گفته می‌شود.

مارْ خدا کَل کِردَه و از شَـْنَه فَـْرِغ (mâr xodâ kal kerdao az šāna fāreq): ما را خدا کچل کرده است و شانه فارغ. به واسطه‌ي کَل بودن احتیاجی به شانه نداریم.

مالِر گفتَن چی مَـْیی؟ گُف دیدارِ صَحَب (mâler goftan či māyi gof didâre sahab): مقصود از مال، چارپایانی نظیر گاو و گوسفند و اسب و شتر است. صاحب مال باید از مالش خبر بگیرد و مواظب او باشد.

مرگ بِرَش عروسیَه (marg beraš arusiya): مرگ برای او عروسی است. در مورد کسی که بی‌نهایت بدبخت است، می‌گویند.

مَگِر ماست! (mager mast): وقتی کسی شخصی را طرف عتاب و خطاب قرار می‌دهد که چنین و چنانت خواهم کرد، مخاطب اگر تقریباً هم‌زور و هم‌شأن او باشد، می‌گوید: «مَگِر ماست!» که به تخفیف، یعنی مگر بتوانی ماست بخوری که کاری آسان است و در حقیقت یعنی کاری از دست تو برنمی‌آيد. و نیز اگر برای کسی خبر ببرند که فلانی چنین گفته است، همین‌گونه جواب می‌دهد. گاه نیز در پاسخ می‌گویند: «ماستُم نِمتَـْنی بُخُوری!» یا «ماستُم نِمتَـْنَه بُخُورَه» یعنی ماست هم نمی‌توانی بخوری یا نمی‌تواند بخورد.

موش چیَه که بِچَّه‌ش بَـْشَه، شُبوش چیَه که کِلِّه‌پیچَه‌ش؟ (muš čiya ke beččaš bāša šobuš čiya ke kellepičaš bāša): در مورد چیزهای کم‌ارزش و غیرقابل اعتنا به کار می‌رود.

مویِ دِ رِسمونِ حَکَمَه (muye de resmune hakama): مویی باعث استحکام ریسمان است. کمک به شخص هر چه هم کم باشد، به حساب می‌آید و به تعبیر دیگر قطره قطره جمع گردد وانگهی دریا شود. رک. حَکَم.

مِهمونِ صِبَـْحی، وِرخِستَه و رَهی {مهمان صباحی برخاسته و روانه} (mehmune sebāhi verxestao rāhi): مَثَل. به طنز در مورد مهمانی به کار می‌رود که یک روزه آمده بوده و می‌گفته است که فردا خواهد رفت، اما پیازش کونه کرده و ماندنی شده، کنگر خورده و لنگر انداخته است.

نِه چیزِ به دِرویش بِتِه، نِه سنگِش بزن (ne čize be derviš bete ne sangeš bezan): اگر به فقیر کمکی نمی‌کنی، آسیبی هم به او مرسان.

نِه دلِ وِردار، نِه دلِ بُگذار (ne dele verdâr ne dele bogzâr): کنایه از تردید و دودلی داشتن است. در دل‌کندن از چیزی یا صرف نظر کردن از کاری مردّد است و نمی‌تواند تصمیم بگیرد.

وَختِ که اُوْ وِر کال میَه، کوزَه‌تِر دِ اُوْ انداز، پوزِتِرُم وِر اُوْ گذار (vaxte ke ow ver kâl miya kuzater ver ow azdâz puzeterom ver ow gozâr): مَثَل. هنگامی که در رودخانه‌های موسمی آب جریان می‌یابد، کوزه‌ات را در آب بینداز، پوزت (=دهانت) را هم به آب بگذار. آب سیل موقّتی است و دوامی ندارد. منظور آن است که هر وقت پایی افتاد، باید حدّاکثر استفاده را کرد. رک. کال.

هَر جا از عیدِ خُودِتا تعریف مِنِن، از نوروزِ مام وَرگِن (harjâ az eyde xodetâ ta’rif menen az nowruze mâm vargen): هر کجا از عید خودتان تعریف می‌کنید از نوروز ما هم بگویید.

هَمَه [b7] مِگَن بِتِه! یَکِم که مِگَه بگیر، تُوْرِه‌یِ خَرِشِر مِتَه که ایرْ کاه کُ! (hama megan bete yakem ke mega begir towreye xarešer meta ke ir kâh ko): همه می‌گویند بده. یکی هم که می‌گوید بگیر توبره‌ی خرش را می‌دهد که این را کاه کن، در این کاه بریز، پُرکاهش کن. غرض آن‌که همه دستِ بگیر دارند نه دستِ بِدِهْ.

هیچ سگِ از کُلوچِه‌حلوا نِمِجیکَّه (hič sage az kplučehalvâ nemejikka): هیچ سگی از کلوچه‌ی حلوایی فرار نمی‌کند. مرادفِ «هیچ سگِ از کُلوچِه‌خرما نِمِجِهَه». قریب به معنیِ هیچ کس از مال مفت بدش نمی‌آید.

هیچ سگِ از کُلوچِه‌خرما نِمِجِهَه (hič sage az kpluče xormâ nemejha): رک. هیچ سگِ از کُلوچِه‌حلوا نِمِجیکَّه.

هیشکِه ازو دنیا خِدِیِ [b8] هیزمِ سِرسُختَه وِرنِگِشتَه (hiške azu donyâ xedeye hizome sersoxta vernegešta): هیچ‌کس از آن دنیا با هیزم سرسوخته برنگشته است تا معلوم شود عذابی در کار است. منظور چوبی است که مثلاً در جهنّم برای تعذیب به ماتحت گناهکاران می‌کنند.

یَگ‌بوزیر به صِدبوزی چه حرفْ؟ (yagbuzir be sedbuzi če harf): یک بزی را به صد بزی چه حرف و سخن است؟ کسی که یک بز در گله دارد، حرفش در مقابل کسی که صد بز دارد، به جایی نمی‌رسد. همیشه حق با زورمند است و اوست که تصمیم می‌گیرد و حرف خود را به کرسی می‌نشانَد.

یَکِ سَر مِنَه، یَکِ پَر مِنَه، یَکِ از قِلَه به دَر مِنَه (yake sar mena yake par mena yake az qela bedar mena): وقتی چند نفر برای آزار و اذیّت کسی دست به یکی کرده‌اند، گفته می‌شود. یعنی یکی آغاز می‌کند به زخم زبان زدن، دیگری مطلب را بزرگ می‌کند یا دنباله‌اش را می‌آورد و نفر سوم آن شخص را از ده بیرون می‌کند.

یگ نِه‌یِ کُ به آسانی، نِه هُو به شَرِّش درمانی (yag neye ko be âsâni ne ho ke be šarreš darmani): راحت و آسان یک «نه» بگو، نه «بله» که شرّ آن دربمانی. نظیر یک نه بگو و 9 ماه به دل نکش. در مورد کاری که از عهده‌اش برنمی‌آیی در همان اوّل آن را رد کن، چون اگر انجام آن را پذیرفتی، زیرش می‌مانی. نظیر نمی‌دانم و نمی‌توانم راحت جان است.

خطاب‌ها، سؤال و جواب‌ها

از دُوْلِتی سرِ شما خُبُم (az dowletiye sare šomâ xobom): وقتی بزرگی از کوچکتری حال می‌پرسد، جواب می‌دهد «از دولتی سر شما خُبُم» (=خوب هستم) یا «از دولتی سر شما خُبِم» (=خوب هستیم)

اِیْ مَردِ خُدا! (ey marde xodâ): نوعی خطاب است. این خطاب نسبت به «بِندِه‌یِ خدا» محترمانه است نظیرِ باباجان‍‍! پدرجان! مثلاً در مقام اعتراض می‌گویند: «اِیْ مرد خدا! چو چِنی کِردی؟»

اینا نورِ چَشم نیَن، تیرِ چَشمَن (inâ nure čašm niyan tire čašman): در مورد فرزندان گاه پدر به شوخی می‌گوید. یعنی این‌ها نور چشم نیستند، در چشمْ مانند تیرند، تیری هستند در چشم.

بِه از شما نِبَـْشَه (beh az šomâ nebāša): وقتی می‌خواهند در غیاب کسی از او تعریف کنند به مخاطب می‌گویند. مثلاً: «به از شما نِبَـْشَه» مرد خوش‌اخلاقی است.

به شرطِ حیات (be šarte hayât): اگر به کسی بگویند مثلاً سال دیگر به شهر ما یا منزل ما بیایید و نظایر آن، طرف جواب می‌دهد: «به شرطِ حیات» یعنی اگر زنده مانم، اگر عمری باقی بود، اگر اجل مهلت داد و از این معنی.

جَم بَشِن! {جمع باشید!} (jam bašen): چون کسی وارد مجمعی می‌شد که با آن‌ها رودرواسی نداشت، معمولاً پس از سلام می‌گفت: «جَم بَشِن» و جواب می‌شنید: «بی‌غَم بَشِن».

جِوابِ حرفِ شما نبَـْشه، غِلَط کِردَه (jevâbe harfe šomâ nebāša qelat kerda): وقتی کسی می‌گوید فلانی چنین و چنان کرده است در جواب می‌گویند. و یا گاهی غلیظ‌تر یعنی می‌گویند «جِواب حرفِ شما نِبَـْشَه ... خُوردَه!»

چِنُوِْن (čenowen): وقتی با کسی احوالپرسی می‌کنند می‌گویند: «چِنُوِْن» یعنی چطورید؟ او هم در جواب مثلاً می‌گوید: اِی بد نیِم، زندَه‌یِم، سرِ به هوایِ مِکِشِم، نِفَستِ میَه و مِرَه و از این قبیل.

خدا بِبِخشَه (xodâ bebexša): وقتی عذر می‌خواهد و می‌گوید: «بِبِخشِن»یعنی ببخشید. در جواب می‌گویند: «خدا بِبِخشَه» یعنی خدا ببخشد.

خدا زیات کِنَه (xodâ ziyât kena): وقتی کسی در حال غذا خوردن است و شخصی بر او وارد می‌شود، تعارف می‌کنند و مثلاً می‌گویند: «بِفِرمَـْیِن!» یعنی بفرمایید! و دیگری جواب می‌دهد «خدا زیات کِنَه» و در خوردن با او شریک نمی‌شود.

خُودِتا قابِل به عالَمِن (xodetâ qâbel be âlamen): وقتی چیزی به کسی تعارف می‌دهند، می‌گویند بفرمایید، قابلی ندارد و طرف در جواب می‌گوید: «خودتا قابل به عالمن» یعنی خودتان قابل به عالم هستید. در مشهد بیشتر «صاحبِش قابِلَه» به کار می‌رود.

دِ جونِت (de junet): در مشاجره کسی می‌گوید «مرگ!» و جواب می‌شنود «دِ جونِت» یا «مرگ دِ جونِت خورَه»

زحمتِ دوست راحَتَه (zahmate dust râhata): وقتی کسی از زحماتی که داده است عذرخواهی می‌کند و مثلا می‌گوید: «بِبِخشِن زحمت دایِم» یعنی ببخشید زحمت دادیم، این‌گونه جواب می‌شنود.

سِلام گِذشت! (selâm gezašt): وقتی به کسی سلام می‌کنند و او متوجّه نمی‌شود، برای جلب توجّه‌اش چنین می‌گویند. طرف هم عذر می‌خواهد و جواب سلام را می‌دهد.

صَب {صاحب} تِشریف بَـْشِن! (sab tešrif bāšen): وقتی در محاوره می‌گویند: «کِیْ تِشریف اَوُردِن؟» در جواب می‌گویند: «صَب تِشریف بَـْشِن. دینَه اَمیِم» یا «صَحَب تِشریف بَـْشِن...» یعنی صاحب تشریف باشید، دیروز آمدم.

قربون گفتِ شما (qorbune gofte šomâ): وقتی کسی چیزی به دست کسی می‌دهد، او می‌گوید قربون دست شما! و جواب می‌شنود «قربون گفتِ شما» یعنی قربان گفته‌ی شما، گفتار شما.

قسمَت‌آباد (qesmatâbâd): اگر به شخصی می‌گفتی به کجا می‌خواهی بروی و مقصد مشخصی نداشت یا نمی‌خواست بگوید می‌گفت قسمت‌آباد یعنی هر جا که قسمت بود. مثلا از راننده‌ی اتوبوس بین شهری می‌پرسند که شب را کجا نگاه خواهی داشت یا برای ناهار کجا می‌ایستیم و جواب می‌دهد: قسمت آباد یعنی تا چه قسمت باشد.

گُل بَـْشِن (gol bāšen): وقتی کسی به کسی گل می‌دهد، گیرنده می‌گوید: «گُل بَـْشِن» یعنی گل باشید.

لازم نِکِردَه! (lâzem nekerda): معمولا با اندکی تشدّد و حالت بازدارندگی بر زبان می‌آید. مثلاً می‌گویند فلان‌کار را بکنم یا فلان‌حرف را فلان‌کس بگویم و غیره و طرف در جواب می‌گوید: «لازم نِکِردَه!» یعنی لازم نیست، ضرورتی ندارد.

نَـْرِوا بَـْشَه (nārevâ bāša): وقتی کسی عصبانی شده است و مثلاً می‌گوید غلط کردم که چنان حرفی زدم یا کاری کردم یا بالاتر از آن ... خوردم که فلان کردم. شنونده در جواب می‌گوید: «نَـْرِوا بَـْشَه» یعنی ناروا باشد.

نِمُردَه، نِفَس کشیَن از یادِش رِفتَه! (nemorda nefas kešiyan yâdeš refta): نمُرده، نفس کشیدن از یادش رفته است. گاه چون کسی بپرسد فلان‌کس مُرده؟ به طنز در جواب می‌گویند: «نِمُردَه، نِفَس کشیَن از یادِش رِفتَه!»

نِمِکِشَه، قَپّون منه (qappu): نمی‌کشد یعنی تدخین نمی‌کند بلکه قپّان[1]. می‌کند. گاهی از کسی می‌پرسند: فلانی تریاک می‌کشد؟ طرف به شوخی جواب می‌دهد: «نِه! قَپّون مِنَه».[2]

وِر خوی مَرُو، وِر پَل بُرو (ver xuy marow ver pal borow): گاهی به شوخی به کسی که به دلیلی غضبناک شده است و اظهار می‌دارد که «وِرخوی رَفتُم» می‌گویند «وِرخوی مَرو، وِر پَل بُرُو!» این جمله که ایهام دارد و از عالم تجاهل العارف هم به شمار می‌آید، چنین معنی می‌دهد که از میان خوی مرو، از روی پَل برو! ممکن است همین چند کلمه سببِ خنده شود و شخص خشمگین را «از سرِ خوی به تَه بیَـْرَه» یعنی غضب او را فروبنشاند.

یادِ خدا بَـْشِن (yâde xodâ bâšen): در محاوره وقتی می‌گویند: «خِیلِ یادِ شما کِردِم» یعنی جای‌تان خالی بود. جواب می‌شنوند: «یادِ خدا بَـْشِن»

یار بَـْقی دیدار بَـْقی (yâr bāqi didâr bāqi): وقتی مثلاً چند روز از عید گذشته اگر به خویش یا آشنایی بربخورند و از این که زودتر او را ندیده‌اند اظهار تأسّف کنند، طرف در جواب می‌گوید یار بقی دیدار بقی یعنی هنوز فرصت دیدار هست، یا ماهی را هر وقت از آب بگیری، تازه است.

ترانه‌گونه‌ها

اَگِر دانی که در دادن ثِوابَه، خودِت مُخْری که بِغدادِت خُرابَه! (ager dâni ke dar dâdan sevâba xodet moxri ke beqdâdet xorâba): به کسی که قول مساعدت می‌دهد و می‌دانند که عمل نخواهد کرد.

دستِ بچَه شِگِستَه/ از زِنگیچَه شِگِستَه/ دستِ بِچَه‌ر دُرُس کِنِن/ نَنِه‌یْ بِچَه‌ر عَرُس کِنِن (daste beča šegesta az zengiča šegesta daste bečar doros kenen naney bečar aros kenen): برای بازی با بچّه‌ی کوچک، مادران و دختران دست او را خم و راست می‌کنند و به شوخی می‌خوانند.

دیوَْنَه نیَه، اَلَنگ مِلَنگَه/ دِ کارِ خودِش خِیلِ زرنگَه (divāna niya alang melanga de kâre xodeš xeyle zeranga): در عین دیوانگی نفع و ضرر خود را تشخیص می‌دهد. نظیرِ دیوانه به کار خویشتن هشیار است یا کوردر کار خود بیناست.

شِرَق شِرَقِّ دِستَه/ یَگ نخ دِ تِـْغ نِمِستَه (šeraq šeraqqe desta yag nax de tēq nemesta): شرق شرق دسته‌ی فرت به جلو کار بلند است [اما] یک نخ در تیغ نمی‌ایستد (=نمی‌ماند، بند نمی‌آورد) و همه کنده می‌شود. بیشتر در طعنه به دخترانی گفته می‌شود که پشت فرت (=دستگاه پارچه‌بافی) می‌نشینند که اگرچه درست کار را بلد نیستند، خود را از تک و تا نمی‌اندازند. و یا وقتی دو سه تا نخ با فاصله‌ی زمانی اندک پاره می‌شوند، به خنده به شوخی خطاب به خود می‌گوید.

کور و کِچَلِ به هم مِخَـْنَن غِزَلِ (kuro kečale be ham mexānan qezale): کور و کچلی با هم غزل می‌خوانند. دو آدم بیکاره، در امری با هم متّحد و متّفق شده‌اند.

مرا در روزِ محنت یار مایَه/ اَگِر نِه روزِ شادی یارْ بسیار (marâ dar ruze mehnat yâr mâya ager ne ruze šâdi yâr besyâr): در روزهای سخت آدم به دوست احتیاج دارد وگرنه در روز شادی که دوست بسیار است.

هرچه دَْرُم دِ سَر دَْرُم/ دِ بَر دَْرُم/ دِ بُخچَه دَستِ خر دَْرُم (har če dārom de sar dārom de bar dārom de boxča daste xar dārom): ظاهر و باطن هر چه دارم همین است. چیزی ذخیره ندارم.

هِندِوَْنَه به دِندونُم رِسی/ شاشَه به تُمبونُم رِسی (hendevāna be dendunom resi šâša be tombunom resi): تا هندوانه به دهان گذاشتم ادرار فشار آورد. هندوانه مدرّ است و پس از خوردن آن آدم باید زود دست به آب برود.

اعتقادات، باورها، عادات، آداب و رسوم

سیخی لای دندان‌ها: وقتی شخصی لباس بر تن دارد و باید روی آن خیاطی‌ای کوچک انجام بگیرد مثلاً دکمه‌ی افتاده‌ای دوخته شود، باید حتماً یک سیخ –حتّی چوب کبریت- لای دندان‌هایش نگه دارد تا کار دوزندگی تمام شود، وگرنه ممکن است چشم‌زخمی متوجّه او شود.

کلپاسه: وقتی کسی کلپاسه (=نوعی سوسمار کوچک) می‌بیند، باید دهانش را کاملاً ببندد وگرنه کلپاسه دندان‌هایش را می‌شمارد و این عمل باعث مرگ شخص می‌شود.

کشتن گزنده: هنگامی که حشره یا خزنده‌ای گزنده را می‌کشند، باید بگویند «خِدِی جفتِش» یعنی جفت او را هم کُشتم و الّا جفتِ او برای گرفتن انتقام می‌آید و ضارب یا کشنده را می‌گزد.

موی گربه: موی گربه آزارمِراق می‌آورد یعنی موی گربه باعث می‌شود شخص به عفونت ریه یا ذات‌الرّیه دچار شود.

گاز گرفتنِ خرچنگ: خرچنگ اگر به جایی بچسبد تا خر مصری عرعر نکند، چنگش را باز نمی‌کند و آن‌جا را رها نمی‌کند. خر مصری در ایران به خر بندری معروف است.

گربه‌ی نر سه‌رنگ: گربه‌ی نر سه رنگ نمی‌شود، سه رنگ از کار درنمی‌آید. معمولاً گربه‌های نر دورنگه‌اند. یزدی‌ها معتقدند این گربه خوش‌یمن است و می‌گویند: گربه‌ی سه رنگ گر نر گردد/ خانه‌ات پُر از زر گردد.[3]

اوسنه گفتن در روز: هر که روز اوسنه بگوید، ماتحتش دندان درمی‌آورد و به همین دلیل تنها در شب اوسنه می‌گویند.

موی روی سینه‌ی مردان: مردی که روی سینه‌اش مو نداشته باشد، مِهر علی ع در دلش نیست!

در نجس و پاکی: وقتی که می‌خواهند به چیزی که احتیاطی هست یعنی شک دارند که نجس است یا نه، دست بزنند و کسی به آن‌ها هشدار می‌دهد، در جواب می‌گویند: «خوشک ور خوشک نِمِگیرَه» یعنی چون هر دو خشک است کاری نمی‌شود، مشکلی پیش نمی‌آید.

حکایت‌گونه‌ها، مطایبات

مردی ساده‌لوح می‌گفته است پنبه خیلی سبک است، اگر صد من آن را هم بار خر کنی، می‌برد!

«چِرخَه» و «کُرَّه» رفتند پیش «تِلخَه» و گفتند: «وَرگُ کُدّوکَّما تِلخ‌تَرِم؟» تلخه خود از هر دو تلخ‌تر است گفت: «دِ بینِ دو عزیز، مُو چی وَرگُم» چرخه تا سبز است، تلخ است. کرّه نیز شاید چنین باشد. البته چرخه به کار سوختن می‌آید، ولی کرّه استفاده‌ای ندارد.

مردی ساده‌لوح در پایان روضه‌ی امام حسین ع می‌گریسته و می‌گفته: «اِی امام حسین جان! اِی آقاجان! تو که زور نِدیشتی بِرِی‌چی مِرَفتی به مِیدون؟!»

یک کلاغ و چل کلاغ: مردی می‌خواست زن بگیرد. مادرش به او گفت در شب عروسی سرّی به همسرت بگو، اگر رازداری کرد، شایسته‌ی توست و الّا طلاقش بده. مرد داماد شد و شب به زن گفت: ای زن! دیشب از ک..ن من کلاغی جَست. زن خندید و گفت خیلی مسخره است. صبح پیش زن همسایه رفت و گفت: از ک...ن شوهر من کلاغی پریده است! زن همسایه هم به دیگری گفت و ضمناً به مقدار کلاغ‌ها هم افزوده می‌شد تا یک کلاغ به چل کلاغ رسید. مرد زن را طلاق داد و همسری دیگر گرفت و شب زفاف همان داستان را به زن گفت. زن جواب داد که: ای مرد! این حرف را مزن. اگر مردم بشنوند تو را مسخره خواهند کرد. مرد گفت: من این حرف را برای امتحان تو زدم و به زندگی با او ادامه داد.

برچسب‌ها: یک کلام به صد کلام, محمد قهرمان, فرهنگ گویشی تربت, تحقیق بهمن صباغ زاده

+ نوشته شده در یکشنبه ۶ خرداد ۱۳۹۷ساعت 19:15 توسط بهمن صباغ‌ زاده | آرشیو نظرات

واژگانی که هنوز نفس می‌کشند؛ بررسی چند واژه‌ی مصطلح در فرهنگ گویشی تربت حیدریه در لغت فُرس اسدی؛ بهم

واژگانی که هنوز نفس می‌کشند؛ بررسی چند واژه‌ی مصطلح در فرهنگ گویشی تربت حیدریه در لغت فُرس اسدی؛ بهمن صباغ زاده

در یادداشت‌های استاد قهرمان به واژه‌هایی برمی‌خوریم که در دیگر متون و اشعار قدما آمده است و امروزه دیگر کاربرد چندانی ندارد امّا هنوز در گویش تربتی و شاید دیگر گویش‌ها به کار می‌روند. برخی از این واژه‌ها در لغت فُرس اسدی نیز آمده است.

لغت فُرس اسدی کتابی است که شاعر نامدار قرن پنجم اسدی طوسی نگاشته است و در آن سعی کرده است به پاره‌ای از لغات فارسی بپردازد تا مردمان غرب ایران را با فارسی دَری آشنا کند. این فرهنگ را می‌توان اوّلین فرهنگ لغت در زبان فارسی به حساب آورد. بعدها دیگران بر لغت فرس اسدی بسیار افزوده‌اند که این افزوده‌ها کار را کمی مشکل کرده از این رو که نمی‌توان به روشنی دریافت کدام لغت را اسدی طوسی نوشته و کدام لغت در قرون بعد اضافه شده است.

لغت فرس اسدی بر اساس حروف آخر کلمات مرتّب شده است تا شاعران قافیه‌پرداز بهتر بتوانند از آن استفاده کنند. اسدی طوسی که خود شاعری نامور بود و «گرشاسپ‌نامه» اثر وی از شهرتی برخوردار است در این فرهنگ برای هر واژه، بیتی از شاعران و بخصوص شاعران خراسانی ذکر کرده است. از جمله‌ی شاعرانی که در این فرهنگ به شعرشان استشهاد شده است می‌توان به بزرگانی چون رودکی، شهید، دقیقی، فردوسی، عنصری، عسجدی، فرخی، کسایی اشاره کرد.

در لغت فرس اسدی آمده است: «لَفچ: لب سطبر را گویند. چنان‌که فردوسی[1] گفته است: خروشان ز کابل همی‌رفت زال/ فروهشته‌لفچ و برآورده‌یال»

در گویش تربتی «لَفچ» (lafč) به معنی لب و لوچِه یا همان لب بزرگ است. به کسی که لب‌های کلفت دارد «لِفچوک» (lefčuk) گویند. در گویش تربتی پسوند «ـوک» برای ساختن صفت فاعلی به کار می‌رود. مثل «خِلّوک» و «مُنّوک» و «غُرّوک» و نظایر آن‌ها. ذکر این نکته هم بی‌فایده نیست که پسوند «ـوک» در گویش تربتی سازنده‌ی صفت فاعلی ساده نیست و مبالغه را هم می‌رساند مانند «فَعّال» در عربی که با «فاعل» تفاوت دارد و بیانگر تاکید و مبالغه است.

در لغت فرس اسدی آمده است: «خوچ: آن پاره گوشت سرخ بود که بر سر خروس رُسته [و] بر سر تَرک‌ها بندند [از] حریر سرخ و از مقنعه و از شَعر[2] و بر نیزها[3] بندند. فردوسی[4] گفت: سپاهی به کردار کوچ و بلوچ[5]/ سگالیده جنگ و برآورده خوچ»

در تربت تاجِ خروس را «خول» (xul) گویند. به پیمانه‌ی سرپُر که محتویات آن از سرِ کیل یا پیمانه بالازده باشد نیز «سِر وِر خول» (ser ver xul) گفته می‌شود، در مقابل «سِرخَـْلی» یعنی سرخالی.

در لغت فرس اسدی آمده است: «کوچ: جغد بود و کوف نیز گویند. عنصری[6] گفت: اندران ناحیت به معدن کوچ/ دردگه داشتند کوچ و بلوچ[7]»

کوف (kuf) در گویش مردمان تربت همان بوم یا جغد است. معتقدند بدشگون است و دیدنش را خوش ندارند. می‌گویند جغد بر خانه‌ای که بنشیند آن خانه را ویران خواهد کرد. استاد محمّد قهرمان در غزلی تربتی گفته است: «دل گفت کیَه مِهمو هر شُوْ دِ بَرُم؟ غم گفت/ مو کوف و نِشیمَندُم ای گوشِه‌یِ وِیْرَ ْنَه»

در لغت فرس اسدی آمده است: «دوخ: گیاهی باشد که در مسجدها افکنند. چنان‌که شاکر بخاری[8] گفت: روی مرا کرد زرد، زردتر از زر/ گردن من عشق کرد، نرم‌تر از دوخ »

در گویش تربتی «لوخ» (lux) تلفّظ می‌شود و نوعی گیاه بلند که در «تَلخ»‌ها می‌روید. این گیاه تا سبز باشد خوراک گاو و خر است. از میان آن تیرچه‌ای می‌روید که چون خشک شد «گِدیچَه» گفته می‌شود و با آن حصیر می‌بافند. در سر این ساقه‌ی میانی یک برآمدگی قهوه‌ای‌رنگ وجود دارد که تخم لوخ در آن است و چون خشک شد، نرم می‌شود و می‌ریزد، شبیه به قاصدک است امّا بسیار ریزتر. به آن «گوش‌کِرّی» می‌گویند و معتقدند اگر در گوش برود، شخص را کر می‌کند. در قدیم این قسمت گدیچه را داخل ساروج می‌زده‌اند و باعث استحکام بیشتر آن می‌شده است. در شعر تربتی محمّد قهرمان آمده: «تو نِهالَکِ لُوِْ جو که دِ خاکَه ریشِه‌ی تو/ مُو دِ مونِ تَلخ، لوخِ که اسیرِ لای و لوشَه»

در لغت فرس اسدی آمده است: «سِند و سنده و کوی‌یافت: حرام‌زاده را خوانند: منجیک[9] گفت: ای سند چو استر چه نشینی تو بر استر؟/ چون خویشتنی را نکند مرد مسخّر»

در گویش تربتی «سِند» (send) یا «سیند» (sind) به معنی حرام‌زاده است و به عنوان دشنام هم به زبان می‌آید.

در لغت فرس اسدی آمده است: «سَفچ: خربزه‌ی نارسیده بود. بوالمثل[10] گفت: نقل ما خوشه‌ی انگور بود، ساغر سفچ/ بلبل و صُلصُل[11] رامشگر و بر دست عصیر[12]»

در گویش تربتی خربزه‌ی نارس و کال را «سِفچَه» (sefča) می‌گویند. گاه از باب تحقیر به اشخاص هم اطلاق می‌شود، مثلاً: «ای سِفچَه چی مَـْیَه این‌جِه؟»

در لغت فرس اسدی آمده است: «کنجار، کنجاره، کنجال: ثفل هر مغزی که از روغن جدا کرده باشند آن را کنجال و کنجاره گویند: ابوالعباس[13] گفت: بس پند پذیرفتم و این شعر بگفتم/ از من بدلِ خرما بس باشد کنجال»

در گویش تربتی‌ها کنجاره و کنجاله را «کُنجَـْرَه» (konjāra) می‌گویند. تفاله‌های دانه‌های روغنی پس از کشیدن روغن آن‌ها. در روستا معمولاً روغن «مِندُوْ» می‌کشیدند که به آن «روغن‌چِراغ» می‌گفتند و در چراغ موشی یا چراغ‌های ساده‌تر می‌سوزاندند. کنجره‌ی منداب را اغلب به ماده‌گاوها می‌خوراندند که به آن‌ها قوّت می‌بخشید ولی شیرشان را اندکی بدطعم می‌کرد.

در شعر محمّد قهرمان در قصیده‌ی بهار آمده است: «پوز پوز مِنَه مینِ سُوْزِه‌ها گُوْبَند/ نَعلَت مِنَه وِر تِریت و کُنجَـْلَه!»

در لغت فرس اسدی آمده است: «پوژ: زفر باشد. منجیک[14] گفت: امروز باز پوژت ایدون بتافته‌ست/ گویی همی به دندان خواهی گرفت گوش»

در گویش تربت مجموعه‌ی لب و دهان را گاه به استخفاف «پوز» می‌گویند. مثلاً‌ به آدم متکبّر گویند «پوز وِر هوا» یا «پوز تُوْ دایَن» به معنی تمسخر و ریشخند کردن. نشانه‌ی نارضایتی و عدم قبول است. با کج کردن دهان به یک سو، استنکاف از چیزی و عدم پذیرش آن را بیان داشتن. و موارد متعدّد دیگر. در مورد حیوانات هم گفته می‌شود مثلاً در این بیت از محمّد قهرمان: « پوز پوز مِنَه مینِ سُوْزِه‌ها گُوْبَند/ نَعلَت مِنَه وِر تِریت و کُنجَـْلَه!»

در لغت فرس اسدی آمده: «ناژ و نوژ و نشک: هر سه یک درخت باشد. لبیبی[15] گفت: ایا ز بیم زبانم نژند[16] گشته و هاژ[17]/ کجا شد آن هم دعوی و لاف و آن‌همه ژاژ[18]/ تو را شناسد دانا مرا شناسد نیز/ من از قیاس چو نارم تو از قیاس چو ناژ»

در گویش تربتی درخت ناجو و کاج را «نَـْجو» (nāju) تلفّظ می‌کنند. قهرمان در شعر گویشی گفته است:‌«وِر شَـْخِه‌ی نَـْجو پیچیَه بادِ زِمِستو/ او دُزد که اُستا نِبَـْشَه مِزنه به کادو»

در لغت فرس اسدی آمده: «خراس: آسیا بود که به چهارپایان گردانند. کسایی[19] گفت: خراس و آخُر[20] و خُنبه[21] ببردند/ نبود از چنگ‌شان بس چیز پنهان»

در گویش تربتی هم «خُراس» (xorâs) یعنی عصّاری. دستگاه عصّاری که با گاو یا شتر یا الاغ می‌گردد و اکثراً با آن «روغنِ مِندُوْ» می‌گرفتند. اصل لغت «خرآس» بوده یعنی آسیایی که با خر می‌گردد. چوبی که در وسط خراس می‌چرخد و دانه‌ها را با فشار خود خُرد می‌کند را نیز «تیرِ خُراس» (tire xorâs) گویند. در شعر گویشی محمّد قهرمان آمده: «فِلَک دِ گَردَه و مِشگینَه اَستِغون هَمَه‌ر/ دِزی خُراسِ اَدِم‌خور، به غیرِ مرگ نیَه»

در لغت فرس اسدی آمده: «خوش: مادرزن باشد، و خشو نیز گویند. لبیبی[22] گفت: آن سبلت و ریشش به ک...ن خوش/ دو پای خوش او به ک...ن صِهر[23]»

در گویش تربتی مادرزن را «خوش» (xuš) یا خُش (xoš) و پدرزن را «خُسور» (xosur) می‌گویند. علی‌اکبر عباسی در منظومه‌ی سمندرخان سالار آورده است: «گُلُوْ رَف نَـْگِمو بیمار و نَـْخوش/ هَمو شُوْ نِه خُسورِش بو و نِه خوش»

در لغت فرس اسدی آمده: «دخش: ابتدا کردن بود. گویند دخش به توست یعنی نخستین معامله با توست. فرالاوی[24] گفت: من عاملم و تو معاملی/ این کار مرا با تو بود دخش»

در گویش تربتی به صورت «دَشت» به کار می‌رود و «دشت کردن» یعنی نخستین معامله را انجام دادن یا نخستین پول را دست کسی ستاندن. شنیده‌ام که مثلاً سائلی به در دکانی رفته است و دکان‌دار گفته: «هَنو دَشت نِکِردُم» یعنی هنوز کاسبی نکرده‌ام.

در لغت فرس اسدی آمده: «سماروغ: گیاهی باشد که در دوغ کنند. عنصری[25] گفت: ناید زور هزبر[26] و پیل ز پشه/ ناید بوی عبیر و گل ز سماروغ»

در گویش تربتي خراسان قارچ را «سِمَـْرُغ» (semāroq) می‌گویند و معتقدند که وقتی رعد و برق می‌شود قارچ‌ها از زمین می‌رویند. کودکان در تربت از همین رو گاه قارچ را «پَـْیِه‌قُرقُر» (pāyeqorqor) می‌خواندند. استاد محمّد قهرمان در شعری که برای استاد محمود فرّخ سروده است خطاب به کوه می‌گوید: «بلکُم شِگاف خُورد زِمی از کُلُنگ بَرق/ حُکمِ سِمَـْرُغِ تو به در جَستی از میو»

در لغت فرس اسدی آمده: «ملک: دانه‌ای‌ست چون ماش و از عدس مه باشد، گروهی کلولش خوانند. بوالمؤید[27] گفت: بسا کسا که ندیم حریره[28] و بره‌ست/ و بس کس است که سیری نیابد ]از[ ملکی»

در گویش تربتی نیز «مُلک» گفته می‌شود و مُلکِ پخته یعنی خوراکی را که با «مُلک» می‌پزند و شبیه به عدسی است مُلمُلی (molmoli) ‌می‌گویند.

در لغت فرس اسدی آمده: «کرک: مرغ باشد بر سر خایه. بو العبّاس[29] گوید: من به خانه در و آن عیسی عطّار شما/ هر دو در یک‌جا نشستستیم چون دو مرغ کرک»

در گویش تربت «کُروک» (koruk) گفته می‌شود و دو معنا دارد یکی همان مرغِ کُرچ یعنی مرغی که می‌خواهد روی تخم بخوابد و جوجه دربیاورد. و دیگر غلاف پنبه یعنی غلافی که پنبه در آن است و پس از خشک شدن پنبه را از آن بیرون می‌کشند.

در لغت فرس اسدی آمده: «داهل. داهول: علامت‌هاست که بر زمین فروزنند و از بر او دام بگسترند تا نخجیر از داهل نترسد[30] و به دام آهنگ کند و در دام افتد. بوشکور[31] گفت: جسته نیافتستم که چو بینم/ گویی ز دام و داهل جستستم»

در گویش تربتی مترسک و لولوی سرخرمن را «داهول» (dâhul) می‌گویند.

در لغت فرس اسدی آمده: «نخجل: شکنج باشد و گویند ناخن برگرفتن باشد. آغاجی[32] گفت: نشان نخجل دارم ز دوست بر بازو/ رواست باری، گر دل ببرد مونس داد»

در گویش تربتی نیز به معنی نیشگون است و نَـْخون‌جَل (nāxunjal) یا نَخُن‌جَل گفته می‌شود. علی اکبر عباسی در منظومه‌ی سمندرخان گفته است: «گَهِْ جِغ مِـْكِشي حُگمِ سيَـْگوش/ نَخُن‌جَل رِفتَه بو گِردن و تَـْروش»

در لغت فرس اسدی آمده: «پخچ: پهن گشته باشد از زخمی یا از زور چیزی. عنصری[33] گفت: اگر بر سر مرد زد در نبرد/ سر و تنش را با زمین پخچ کرد»

در گویش تربتی هم پَخچ (paxč) به معنی پَهن و سرکوفته است. مثلاً «پخچِ زِمی رَفت» یعنی پخشِ زمین شد، نقش زمین شد. یا: اگر ماشین از روی کاسه‌ی آلومنیومی رد شود آن را «پَخچ» می‌کند. همچنین آن‌چه دارای صفت پَخچی و حالت فرورفتگی باشد یعنی مچاله و پَهن شده باشد را پِخچول (pexčul) گویند یعنی کوفته و «پَخچ» شده. اصطلاح «پخچول»، از پَخچ و پخش که واژه‌ی ادبی است، گرفته شده. به طنز به شخصی که دارای بینیِ «پَخچ» باشد «پِخچول‌بینی» می‌گویند.

در لغت فرس اسدی آمده: «نزم: بخاری باشد به زمین نزدیک. به تازی ضباب خوانند. عنصری[34] گفت: ز میغ و نزم که بد روز روشن از مهِ تیر/ چنان نمود که تاری‌شب از مه آبان»

در گویش تربتی هم نِزم (nezm) به معنی مِه است.[35] در قصیده‌ی ناجو اثر استاد محمّد قهرمان این بیت آمده است: «دلگیرَه هوا، نِزمَه و گاهِ مِدِرزمَه/ ابرَه که هَمی‌ساخت مِرَه تا به سرِ کو!» یا این بیت از قصیده‌ی کوه از همان شاعر: «ابر تُنُک دُوی پِشِه‌بندِ بِرِیْ تو بافت/ نِزم اَمَه و کِشی شِمَدِ موریِت[36] به رو»

در لغت فرس اسدی آمده: «ریخ، ریخن: شکم نرم شده باشد یعنی رینده. رودکی[37] گفت: یکی آلوده کس باشد که شهری را بیالاید/ چو از گاوان یکی باشد که گاوان را کند ریخن»

در گویش تربتی «ریخ» همان است که در زبان معیار ریق گفته می‌شود یعنی مدفوع آبکی، آن‌چه در حال اسهال از آدم دفع می‌شود. در مورد حیوانات و به استهزا در مورد انسان مبتلا به آن می‌گویند «ریخ‌کونک». «ریخوک» هم یعنی کسی که بسیار به آن مبتلا می‌شود.

در لغت فرس اسدی آمده است: «لژن، لجن: آغشته بود به گِل. عسجدی[38] گفت: کردم تهی دو دیده برو من چنانک رسم/ تا شد ز اشک آن زمی[39] خشک چون لژن»

در گویش تربتی هم لجن در همین معنی به کسر حرف اول «لِجَن» (lejan) تلفّظ می‌شود.

در لغت فرس اسدی آمده است: «پرو: پروین باشد. کسایی[40] گفت: سزد که بارد دو چشم من شب و روز/ کنون کزین دو شب من شعاع برزد پرو»

در گویش تربت هم خوشه‌ی پروین[41] یا ثریّا را «پَرم» (parm) یا «پِرمی» (permi) می‌گویند. قهرمان در قصیده‌ی «شو» یعنی شب آورده است: وَختِ که خُب سیَـْهیِ شُوْ عالَمِر گِریفت/ پِرمی ز کوه سر زَ و ماه از پیِ سرِش»

در لغت فرس اسدی آمده است: «کلاژه: کلاغ پیسه بود. معروفی[42] گفت: چو کلاژه همه دزدند و ربایند چو خاد[43]/ همه چون بوم بدآغال و چو دمنه[44] محتال[45]»

در گویش تربتی تا به امروز این پرنده را «کِلَـْجَک» (kalājak) می‌خوانند که نوعی پرنده‌ی سیاه و سفید است با دُم بلند، و کوچک‌تر از کلاغ.

در لغت فرس اسدی آمده است: «مسکه: روغن ناگداخته بود. تازیش زَبَد بود. منجیک[46] گفت: بالا چو سرو و نورسیده بهاری/ کوهی لرزان میان ساق و میان بر/ صبر نماندم چون آن بدیدم گفتم/ خه[47] که جز از مسکه خور[48] ندادت مادر»

در گویش تربتی به کره، مسکه می‌گویند. در شعر محمّد قهرمان آمده است: «بی‌بی‌کُلونِ خُبُم مُر صُحب مِسکَه مِدا/ از ظهر و شُوْ که مپرس، اُوْگوشتِ چرب و پُلُوْ!» و علی اکبر عباسی در منظومه‌ی سمندرخان از قول سمندر به سکینه می‌گوید: «تِغارِ مِسكَه رِ يَگ روزَه خُوردي/ بِرِيْ مُو يَگ قَشُق روغَن نَوُردي»

در لغت فرس اسدی آمده است: «فله: شیری بود ستبر که وقت زادن از آبستن جدا شود و بعضی آن را گورماست خوانند. منوچهری[49] گفت: نوآیین مطربان داریم و بربط‌های گوینده/ مساعد ساقیان داریم و ساعدهای چون فله»

در گویش تربتی فِلَه (fela) خوراکی است که از آمیختن «جِیک» با شیر درست می‌کنند. شیری که مقداری جِیک به آن آمیخته باشند. و «جِیک» اولین شیری است که پس از زاییدن در پستانِ گاو و گوسفند و دیگر احشام به هم می‌رسد یعنی شیری است که از پستانِ گوسفند و گاو تازه زاییده درمی‌آید. «جِیک» غلیظ و ثقیل است و برای رقیق کردندش باید به آن شیر بیافزایند. در شعر گویشی در قصیده‌ی «از جونی و پیری»ِ محمّد قهرمان آمده: «چَپّو به کوه و به دشت مِشکولَه‌شِر مُبُرَه/ گُرماس و دوغ و فِلَه نُخریشِ اویَه و اُوْ»

در لغت فرس اسدی آمده است: «غرنبه: تشنیع[50] و بانک کردن بود به خشم. لبیبی[51] گفت: دو چیزش برکن و دو بشکن/ مندیش ز غلغل و غرنبه/ دندانش به گاز و دیده بانگشت/ پهلو به دبوس[52] و سر به چنبه[53]»

در گویش تربتی به صدای غرّش رَعد و برق علاوه بر پایه[54]، «آسِموغُرُمبَه» (âsemuqoromba) می‌گویند.

در لغت فرس اسدی آمده است: «بالوایه: مرغی‌ست چند گنجشکی[55] سیاه و سپید بر زمین نشیند و برنتواند خاستن کوتاه پای بر درخت نشیند و یا بر دیوار که پایهایش پهن بود. عنصری[56] گوید: آب و آتش بهم نیامیزد/ بالوایه ز خاک بگریزد»

در گویش تربت پرستو را «بُلوَْیَه» (bolvāya) می‌گوینددر شعر محمّد قهرمان آمده است: «بلویه سفر کرد و خلی منده آغالش/ قمری مزنه ور رد او بلویه کو کو» و علی اکبر عباسی در منظومه‌ی سمندرخان آورده است: «هَمو وَختِ که بُلْوَ ْیا دِ آسْمو/ بـه خَـْنَه‌شا مِرَفتَن زِْرِ اِیْوو/ هَنو نِنْشِستَه روز دَ ْمِ نِماشُـْم/ میَـْـمَه دلـبـرِ او بَـم لُــوِْ بُـْـم» گمان می‌کنم «بُلوَ ْیَه» برگرفته شده از «بال‌وایَک» یا «بال‌بازَک» باشد به این اعتبار که این پرنده‌ها موقع پرواز بال‌هایشان را باز نگه می‌دارند

در لغت فرس اسدی آمده است: «پاغنده: پنبه‌ی بر هم چیده بود که زنان بریسند. بوشعیب[57] گفت: جهان شده فرتوت چو پاغنده‌ی سدکیس[58]/ کنون گشته سیه‌موی و بدیده شده جمّاش[59]»

در گویش تربتی غُندَه (qonda) یعنی تکّه و بیشتر در مورد پنبه به کار می‌رود. توده‌ی پنبه به قدر چند مُشت که زده شده است و برای «پِلیتَه» کردن و پس از آن رشتن آماده است را «غُندَه» می‌گویند. مجازاً برف درشت را هم «غُندَه» می‌گویند. در ترانه‌ای گفته می‌شود: «برف مِنَه غُندَه غُندَه/ (نام شخص) دِ راه مُندَه» در شعر محمد قهرمان آمده است. «دِ لرزُم ازی باد و برفِ زِمِستو/ ز سِرما نیَه دِست و پایُم دِ فِرمو/ مِگی نَهلیِ کُهنِه‌ی آسِمونِر/ گُلُندَن، که پُمبَه مِبَـْره دِ میدو/ نگا کُ ازی پُمبِه‌یِ غُندِه غُندَه/ سِفِدپوش رِفتَه زِمی تا سرِ کو»

در لغت فرس اسدی آمده است: «چنبه: چوبی باشد که زنان بدان جامه شویند و از پس در نهند استواری را. لبیبی[60] گفت: دو چیزش برکن و دو بشکن/ مندیش ز غلغل و غرنبه/ دندانش به گاز و دیده بانگشت/ پهلو به دبوس[61] و سر به چنبه»

در گویش تربتی نیز چُمبَه[62] (čomba) در سه معنی کاربرد است:

1- چوبی راست به قطر حدود پنج، شش سانتی‌متر و طول حدوداً نیم متر. زنان رخت‌های را که در آب شغار جوشان انداخته بودند بیرون می‌آوردند و بر روی تخته‌سنگی مسطح می‌گذاشتند. آن‌گاه با چوب بر آن‌ها می‌کوبیدند تا چرک‌شان دربیاید. مرادفِ «جَمِه‌کُوْ»

2- «چُمبَه» می‌تواند به هر ابزار سنگینی که بتوان با آن بر چیزی کوفت و ضربه زد، اطلاق شود. چنان که در مَثَل می‌گویند: «اَهَنِ سرد چُمبَه وِرنِمِدَْرَه» یعنی آهن سرد چمبه پذیر نیست، ضربه پذیر نیست و نمی‌توان با کوبیدن پُتک و یا وسیله‌ی دیگر بر آن، تغییر شکلش داد.

3- در بازی «لُوْچُمبَه» یعنی الَک دولَک «چُمبَه» نام چوب بزرگ یعنی دولک است.

غیر از مورد دوّم در گویش تربت ضرب‌المثلی دیگر هم داریم که واژه‌ی «چُمبَه» در آن آمده است. گاه به صورت استفهام انکاری می‌پرسند: «عشقِ به زور و مِهر به چُمبَه؟» و مرادشان آن است که عشق و مِهر به جبر و زور ممکن نیست یا به تعبیر امروزی «عشق زوری نمی‌شود» این معنی در شعر استاد محمّد قهرمان در این قصیده‌ی «از قُوْلِ کُفتِرای پیر» به این صورت آمده است: «ما عاشقِ شما و شما دشمِنای ما/ عشقِ به زور و مِهر به چُمبَه‌ر نِگا کِنِن». و باز همین هر دو ضرب‌المثل در منظومه‌ی سمندرخان سالارِ علی اکبر عباسی در دو بیت پشت سر هم این‌گونه آمده: «چی وَرگُم مُو به تو؟ فِیْدَه نِدَ ْرَه/ اَهَنِ سَرد چُمبَه وِرمِدَْرَه؟/ نِمَـْیی مُور، مکُ بارُم قُلُمبَه/ مِگَن عشقِ به زور، مِهرِ به چُمبَه»

در لغت فرس اسدی آمده است: «لنبه: مردم فربه‌تن بزرگ باشد. عمّاره[63] گفت: چرا که خواجه بخیل و زنش جوانمرد است/ زنی چگونه زنی سیم‌ساعد و لنبه»

در گویش تربتی «لُمبَه» (lomba) تلفّظ می‌شود. تبدیل نون به میم در گویش تربتی بسیار نُمود دارد، مانند دُمبَه به جای دنبه، قُمبَر به جای قنبر.

لُمبَه در گویش تربتی به دو معنی به کار می رود. یکی به معنی قطور و ضخیم. مثلاً: «نونِ لُمبَه» یعنی نانی که قطور باشد. در مورد پارچه و نخ نیز به کار می‌رود. در معنای دوم به همراه چاق صفت برای اشخاص چاق و شکم‌گُنده می‌شود: «چاق لُمبَه» مثلاً «فِلَـْنِه‌کَس چاق لُمبَه‌یَه» یعنی چاق و فربه است.

در لغت فرس اسدی آمده است: «لنجه: خرامیدن و تنعّم[64] باشد، و لنجه در هجو گویند و خرامیدن در مدح. لبیبی[65] گفت: کفش و صندوق و مهبل و ...س زنش/ این دو گردند و آن دو ناهموار/ هیچ کس را گناه نیست درین/ کو برد جمله را همی از کار/ این یکی را به خنجه‌ای خفتن/ وان یکی را به لنجه‌ای رفتار»

در گویش تربتی مصدر «لُنجَه کِردَن» (lonja kerdan) را داریم به دو معنی مشابه که در کاربرد کمی با هم تفاوت دارند.

1- ایرادِ بیجا گرفتن و بر سر حرف نابجای خود پا فشردن. تقریباً مرادفِ دبّه درآوردن و بدقلقی کردن، زیر قول و قرار خود زدن. مثلاً جنسی را قول داده ده تومان بفروشد بعد «لُنجه» می‌کند که ضرر می‌کنم، باید پنج تومان دیگر هم بدهی اگر نه معامله بی معامله.

2- بهانه‌جویی کردن و لجبازی کودکان و قهر و لب‌ورچیدن آن‌ها. مثلاً بچّه‌ی «لُنجَه» یعنی بچّه‌ای که زود قهر می‌کند.

در لغت فرس اسدی آمده است: «کروه: دندان تهی و فرسوده بود. رودکی[66] گفت: باز چون برگرفت پرده ز روی/ کروه دندان و پشت چوگان است»

در گویش تربتی کِروَه (kerva) یعنی کسی که دندان‌هایش ریخته باشد. این تعبیر توسع بیشتری دارد و در موارد مشابه هم کاربرد دارد. مثلا در بیتی از تیمور قهرمان به عنوان صفت چاه آمده است و «چاهِ کِروَه» یعنی گاهی که فروریخته باشد. تیمور قهرمان در مثنوی جنّت‌آباد می‌گوید: «آخ چه کَـْرِزِ! به اَ ْبَـْدی به نوم/ حالا چاهاش کِرْوَه، بالاش مُهرِموم»

در لغت فرس اسدی آمده است: «داسگاله: دهره‌ی[67] کوچک بود که تره و گیاه درودن [را] بکار آید. ابوالقاسم مهرانی[68] گفت: ای تن ار تو کارد باشی گوشت فربه بُر همه/ چون شوی چون داسگاله خود نبرّی جز پیاز»

در گویش تربتی به داس کوچک «دِسکَـْلَه» (deskāla) می‌گویند در مقابل داس بزرگ که «مِنگال» خوانده می‌شود. «مِنگال» (mengâl) داسی بزرگ است که بیشتر برای درویدنِ گندم از آن استفاده می‌شود. «دِسکَـْلَه» یا داسکاله یا داسغاله یعنی داسی که به درد کار در باغچه بخورد. «کَـْلَه» یا کاله در گویش تربتی یعنی باغچه. داسی کوچک که با آن علف و سبزی و یونجه و نظایر آن را درو می‌کنند.

در لغت فرس اسدی آمده است: «زله: پرنده‌ییست به گرمای صعب بانگ دارد، بانگی تیز، و او چند ناخنی[69] باشد و چزد نیز خوانندش. رودکی[70] گوید: بانگ زلّه کر خواهد کرد گوش/ وایچ ناساید به گرما از خروش/ بر زند آواز دونانک بدست/ بانگ دونانکش سه چند آوای هست»

در گویش تربتی نیز چَز (čaz) گفته می‌شود که معادل چَزد در زبان ادبی است. حشره‌ای قرمزرنگ به اندازه‌ی زنبور گاوی که در فصل گندم‌درو پیدایش می‌شود. به خوشه‌های گندم، بوته‌های «سِپَنج» یا شاخه‌های درختان می‌چسبد و صدایی شبیه به زنجره از خودش درمی‌آورد. می‌گویند چهل روز عمر می‌کند و فقط هوا می‌خورد. در مَثَل گفته می‌شود: «ما چَز نیِم که باد بُخُورِم و کف برینِم!» کودکان چَزها را می‌گرفتند و پس از کندن پرهایشان آن‌ها در تابه‌ای که بر روی آتش گذاشته بودند تفت می‌دادند و می‌خوردند. ظاهراً نام این حشره از صدایش مأخوذ است. در بندر گز این حشره سبزرنگ است و «چِرچِرانی» گفته می‌شود که آن هم ظاهراً مأخوذ از صدای اوست. کسایی مروزی گفته است: وان بانگِ چزد بشنو در باغ، نیمروز/ همچون سفال نو که به آبش فرو برند.

در لغت فرس اسدی آمده است: «ناوه: تشتی باشد چوبین. خجسته[71] گفت: بر گیر کلند[72] و تبر و تیشه و ناوه/ تا ناوه کشی خار زنی گرد بیابان»

در گویش تربتی «نَـْوَه» یا ناوه (nāva) مجرایی‌ست برای عبور آب از چوب یا فلز که بر روی زمین گودی تعبیه کنند.

در لغت فرس اسدی آمده است: «غوشای: خوشه‌ی جو و گندم بود و گویند سرگین چهارپایان بود که از صحرا برچینند. طیان[73] گفت: ز راه همی زرّ برندارم و سیم/ یکی ز دشت بهیمه[74] همی چند غوشای»

در گویش تربتی سرگینِ اسب و خر و استر. مدفوع الاغ را غُشاد (qošâd) گویند. در گذشته برای مردم فقیر به عنوان سوخت هم کاربرد داشته است. قهرمان در قصیده‌ی بهار می‌گوید: «کرسی دِ کُنارِ افتی و طی رفت/ تَعفونِ غُشاد و تَپّی و جِلّه»

در لغت فرس اسدی آمده است: «وسنی: مردی که دو زن دارد آن زنان یکدیگر را وسنی و بنانج خوانند. عسجدی[75] گفت: دوستانم همه ماننده‌ی وسنی شده‌اند/ همه زآنست که با من نه درم ماند و نه زر»

در گویش تربتی هوو را وسنی یا اسنی می‌گویند یعنی دو زن که همسر یک مرد باشند. علی اکبر عباسی در منظومه‌ی سمندرخان از قول سکینه خطاب به سمندرخان می‌گوید: «مِدَْنیستُم که چِشم و رو نِدَْری/ مَـْیی وِر سَرِ مُو اُسنی بیَـْری»

در لغت فرس اسدی آمده است: «فتال: یعنی که از جای اندرآهخت و از جای بکند. عماره[76] گفت: باغ برآمد به شاخ سیب شکفته/ بر سر میخواره برگ بفتالید»

در گویش تربتی «پِتال» (petâl) به معنی ریخته و پاشیده، آشفته و درهم و برهم است. «پتال رفتن» نیز به معنی آشفته شدن است و در مثلا در مورد بر هم خوردن نظم و نسق کاری گفته می‌شود کارم پتال رفت. محمّد قهرمان دز قطعه‌ای خطاب به دکتر رجایی گفته است: «تو مِدَْنی که نِبَـْشی تو، پِتالَه کارا/ بیتَرِ از تو دِ مینِ هَمَه وِر سَر نمیَه»

از دیگر واژه‌های به کار رفته در لغت اسدی طوسی که هنوز در تربت کاربرد دارد می‌توان به این موارد اشاره کرد: انگاره، رژه، چینه، موری، اند (در مورد گمان)، کوکنار، نَسَر، خُسُر، غُر، خنجیر، پوده، پشک، کوار، داش، لاش، شوغا، آغل.

همچنین در اشعار و متون قدیمی از جلمه دوره‌ی سبک خراسانی به بسیاری از واژه‌ها برمی‌خوریم که هنوز در گویش تربت به کار می‌رود. این لغات غالباً تا دوره‌ی سبک هندی هم در اشعار به کار رفته است که نمونه‌هایش زیاد است و در وقت دیگری باید بررسی شود.

بهمن صباغ زاده

[1] 329 تا 416 ه.ق

[2]- موی.

[3]- نیزه‌ها.

[4] 329 تا 416 ه.ق

[5]- کوچ و بلوچ طایفه‌ای از دزدان بوده‌اند در کوه‌های ناحیه‌ی کرمان.

[6]-350 تا 431 ه.ق

[7]- کوچ و بلوچ طایفه‌ای از دزدان بوده‌اند در کوه‌های ناحیه‌ی کرمان.

[8]- در اوایل قرن چهارم در ماوراءالنهر می‌زیست.

[9]- منجیک ترمذی شاعر نیمه‌ی دوّم سده‌ی چهارم هجری است. شعرهایش بیشتر جنبۀ هزل و هجو دارند. منجیک شاعر دربار چغانیان بوده و برخی از امیران چغانی را مدح گفته است.

[10]- شاعر ایرانی روزگار سامانیان است. منوچهری از او در شمار استادان پیشگام شعر فارسی یاد کرده‌است.

2- فاخته

[12] - عصاره‌ی انگور. شراب.

[13] ابوالعباس فضل پسر عباس ربنجنی از شاعران ایرانی سدهٔ چهارم هجری است. وی از مردم ربنجنِ سمرقند و هم‌روزگار با نصر بن احمد سامانی (۳۰۱-۳۳۱ ق) و نوح بن نصر سامانی (۳۳۱-۳۴۳ ق) بوده‌است.

[14] منجیک ترمذی شاعر نیمه‌ی دوّم سده‌ی چهارم هجری است. شعرهایش بیشتر جنبۀ هزل و هجو دارند. منجیک شاعر دربار چغانیان بوده و برخی از امیران چغانی را مدح گفته است.

[15] لَبیبی شاعر ایرانی نیمه نخست سده پنجم هجری است. لبیبی از استادان مسلم زبان پارسی بوده ولی امروز از اشعار او جز از اندکی در دست نیست. وی ظاهراً از مردم خراسان و از دوستان فرّخی سیستانی بوده است.

[16]- اندوهگین.

[17]- ملول و حیران.

[18]- خار. در این‌جا سخنان بیهوده.

[19] مجدالدین ابوالحسن کسایی مروزی (زادهٔ ۳۴۱ ه‍. ق در مرو)، شاعر ایرانی در نیمه‌ی دوّم سده‌ی چهارم هجری و (شاید) آغاز سده‌ی پنجم هجری است. چنان‌که از نامش برمی‌آید و خود وی نیز به این امر اشاره دارد اهل مرو بود. کسایی در اواخر دوره‌ی سامانیان و اوایل دوره‌ی غزنویان می‌زیسته‌است.

[20]- آخور.

[21]- خُم بزرگ. نوعی انبار غلّه.

[22]- لَبیبی شاعر ایرانی نیمه نخست سده پنجم هجری است. لبیبی از استادان مسلم زبان پارسی بوده ولی امروز از اشعار او جز از اندکی در دست نیست. وی ظاهراً از مردم خراسان و از دوستان فرّخی سیستانی بوده است.

[23]- داماد.

[24]- ابوعبدالله محمد بن موسی شناخته شده به فَرالاوی شاعر ایرانی همدوره با شهید بلخی است.

[25]- 350 تا 431 ه.ق

[26]- شیرِ بیشه.

[27]- ابوالمؤید بلخی شاعر و نویسندهٔ ایرانی‌تبار سدهٔ ۴ ق در بلخ و دوران سامانیان است. اثر اصلی او شاهنامه بزرگ مؤیدی است (به نثر) که شاهنامهٔ بزرگ، شاهنامهٔ مؤیدی و شاهنامهٔ بوالمؤید نیز خوانده می‌شود. تقریباً تمام آثار وی از میان رفته‌است و اطلاع چندانی پیرامون زندگی وی در دست نیست.

[28]- نوعی خوراک.

[29]- ابوالعباس فضل پسر عباس ربنجنی از شاعران ایرانی سدهٔ چهارم هجری است. وی از مردم ربنجنِ سمرقند و هم‌روزگار با نصر بن احمد سامانی (۳۰۱-۳۳۱ ق) و نوح بن نصر سامانی (۳۳۱-۳۴۳ ق) بوده‌است.

[30]- بترسد.

[31]- بوشکور بلخی (زاده‌ی نزدیک به ۳۰۰ هجری در بلخ) از شعرای نام‌آور سده چهارم هجری است که به زبان‌های فارسی و عربی شعر گفته‌است. درباره‌ی زندگی و شعرهای او آگاهی چندانی به‌جای نمانده‌است. او در روزگار سامانیان می‌زیسته‌است و مورد توجه و عنایت خاص نوح سامانی شاه وقت بود.

[32]- امیر ابوالحسن علی پسر الیاس آغاجی یا آغاجی بخارایی شاعر و از بزرگان دربار سامانی و همروزگار با نوح بن منصور سامانی (۳۶۶-۳۸۷ هجری قمری) و دقیقی بود. نام وی را آغجی و آغاچی نیز آورده‌اند.

[33]- 350 تا 431 ه.ق

[34]- 350 تا 431 ه.ق

[35] در مشهد بارانِ نرم را گویند.

[36]- muriyet

[37]-ابوعبدالله جعفر بن محمد متخلص به رودکی و مشهور به استاد شاعران. زاده‌ی ۴ دی ۲۴۴ در رودک و درگذشتهٔ ۳۲۹، پنجکنت.

[38]- عبدالعزیز پسر منصور مشهور به عَسجَدی مروزی شاعر ایرانی است که در اواخر سده‌ی چهارم و اوایل سده‌ی پنجم هجری می‌زیست. وی از شاعران دربار سلطان محمود غزنوی بود.

[39]- زمین.

[40]- مجدالدین ابوالحسن کسایی مروزی (زادهٔ ۳۴۱ ه‍. ق در مرو)، شاعر ایرانی در نیمه‌ی دوّم سده‌ی چهارم هجری و (شاید) آغاز سده‌ی پنجم هجری است. چنان‌که از نامش برمی‌آید و خود وی نیز به این امر اشاره دارد اهل مرو بود. کسایی در اواخر دوره‌ی سامانیان و اوایل دوره‌ی غزنویان می‌زیسته‌است.

[41]- مجموعه‌ای از ستارگان هستند که به هفت خواهران هم شهرت دارند.

[42]- ابوعبدالله محمد پسر حسن مشهور به معروفی بلخی شاعر ایرانی است که در بلخ زاده شد و هم‌دوره با رودکی و شهید بلخی بوده است. وی از مدّاحان عبدالملک بن نوح سامانی (343 تا 350 هجری قمری) بوده است. ظاهراً جناب معروفی از گمنام‌ترین شاعران سبک خراسانی بوده‌اند و اطّلاعات چندانی راجع به زندگی ایشان نیافتم.

[43]- زغن.

[44]- نام شغالی که قصّه‌ی او در کتاب کلیله و دمنه مشهور است.

[45]- حیله‌گر.

[46]- منجیک ترمذی شاعر نیمه‌ی دوّم سده‌ی چهارم هجری است. شعرهایش بیشتر جنبۀ هزل و هجو دارند. منجیک شاعر دربار چغانیان بوده و برخی از امیران چغانی را مدح گفته است.

[47]- در تحسین گویند مانند: خوشا! آفرین! مرحبا!

[48]- خوراک

[49]- اَبوالنَّجم احمَدبن قوص‌بن احمد (درگذشته به سال ۴۳۲ هجری) معروف به منوچهری دامغانی شاعر ایرانی سده‌ی پنجم هجری. وی تخلص خود را از نام نخستین ممدوح خود فلک المعالی منوچهر بن قاموس وشمگیر پنجمین حکمران زیاری گرفته است.

[50]- سخن زشت گفتن به کسی.

[51]- لَبیبی شاعر ایرانی نیمه نخست سده‌ی پنجم هجری است. لبیبی از استادان مسلّم زبان پارسی بوده ولی امروز از اشعار او جز از اندکی در دست نیست. وی ظاهراً از مردم خراسان و از دوستان فرّخی سیستانی بوده است.

[52]- گرز آهنین.

[53]- چوب. چماق.

[54]- در تربت پَـْیَه (pāya) تلفظ می‌شود

[55]- چندِ گنجشک یعنی به اندازه‌ی گنجشک، هم قد و قواره‌ی آن.

[56]- 350 تا 431 ه.ق

[57]- ابوشعیب صالح بن محمد معروف به ابوشُعَیبِ هَرَوی از شاعران خراسانی دوره‌ی سامانی بود. وی از شعراء قدیم دوره‌ی سامانی و از سده‌ی سوّم هجری قمری بود. چنان‌چه در تذکره‌ها آمده است، وی اواخر زمان رودکی را دریافته است.

[58]- قوس و قزح. رنگین کمان.

[59]- جمّاش.

[60]- لَبیبی شاعر ایرانی نیمه نخست سده‌ی پنجم هجری است. لبیبی از استادان مسلّم زبان پارسی بوده ولی امروز از اشعار او جز از اندکی در دست نیست. وی ظاهراً از مردم خراسان و از دوستان فرّخی سیستانی بوده است.

[61]- گرز آهنین.

[62]- در لغتِ فُرس اسدی سه معنی برای آن ذکر شده است: چوبی که مسافران چون سلاح در دست دارند. چوبی باشد که زنان بدان جامه شویند. و از پس در نیز نهند استواری را.

[63]- ابومنصور عُماره پسر محمد مروزی معروف به عُماره‌ی مروزی شاعر ایرانی است که در سده‌ی چهارم هجری و پایان فرمان‌روایی سامانیان می‌زیست.

[64]- به ناز و نعمت پرورش یافتن.

[65]- لَبیبی شاعر ایرانی نیمه نخست سده پنجم هجری است. لبیبی از استادان مسلم زبان پارسی بوده ولی امروز از اشعار او جز از اندکی در دست نیست. وی ظاهراً از مردم خراسان و از دوستان فرّخی سیستانی بوده است.

[66]- ابوعبدالله جعفر بن محمد متخلص به رودکی و مشهور به استاد شاعران. زاده‌ی ۴ دی ۲۴۴ در رودک و درگذشتهٔ ۳۲۹، پنجکنت.

[67]- وسیله‌ای همچون داس.

[68]- در مورد این شاعر اطّلاعی در دست نیست.

[69]- چندِ ناخن یعنی به اندازه‌ی ناخن دست.

[70]- ابوعبدالله جعفر بن محمد متخلص به رودکی و مشهور به استاد شاعران. زاده‌ی ۴ دی ۲۴۴ در رودک و درگذشتهٔ ۳۲۹، پنجکنت.

[71]- خجسته سرخسی از شاعران شاعران قرن چهارم و دوره‌ی سامانیان بوده و از اهالی سرخس است.

[72]- کلنگ. (معانی دیگر هم دارد)

[73]- شیخی مروزی ملقّب به طَیّانِ ژاژخای شاعر ایرانی نیمه‌ی دوّم سده‌ی چهارم هجری است. شعرهایش بیشتر در قالب هزل بود. حتی تخلّص او گواه بر این گرایش اوست. او اهل روستای شیخ بود و دیوانش در مرو شهرت داشت.

[74]- چارپا.

[75]- عبدالعزیز پسر منصور مشهور به عَسجَدی مروزی شاعر ایرانی است که در اواخر سده‌ی چهارم و اوایل سده‌ی پنجم هجری می‌زیست. وی از شاعران دربار سلطان محمود غزنوی بود.

[76]- ابومنصور عُماره پسر محمد مروزی معروف به عُماره‌ی مروزی شاعر ایرانی است که در سده‌ی چهارم هجری و پایان فرمان‌روایی سامانیان می‌زیست.

برچسب‌ها: لغت فرس اسدی, گویش تربت, تحقیق بهمن صباغ زاده, واژگانی که هنوز نفس می‌کشند

+ نوشته شده در پنجشنبه ۶ اردیبهشت ۱۳۹۷ساعت 9:38 توسط بهمن صباغ‌ زاده | آرشیو نظرات

واژگانی که هنوز نفس می‌کشند؛ بررسی چند واژه‌ی مصطلح در فرهنگ گویشی تربت حیدریه در لغت فُرس اسدی

درود دوستان عزیز. در یادداشت‌های استاد قهرمان به واژه‌هایی برمی‌خوریم که در دیگر متون و اشعار قدما آمده است و امروزه دیگر کاربرد چندانی ندارد اما هنوز در گویش تربتی و شاید دیگر گویش‌ها به کار می‌روند. برخی از این واژه‌ها در لغت فُرس اسدی نیز آمده است.

لغت فُرس اسدی کتابی است که شاعر نامدار قرن پنجم اسدی طوسی نگاشته است و در آن سعی کرده است به پاره‌ای از لغات فارسی بپردازد تا مردمان غرب ایران را با فارسی دری آشنا کند. این فرهنگ را می‌توان اوّلین فرهنگ لغت در زبان فارسی به حساب آورد. بعدها دیگران بر لغت فرس اسدی بسیار افزوده‌اند که این افزوده‌ها کار را کمی مشکل کرده از این رو که نمی‌توان به روشنی دریافت کدام لغت را اسدی طوسی نوشته و کدام لغت در قرون بعد اضافه شده است.

خوچ: آن پاره گوشت سرخ بود که بر سر خروس رُسته [و] بر سر تَرک‌ها بندند [از] حریر سرخ و از مقنعه و از شَعر[1] و بر نیزها[2] بندند. فردوسی گفت: سپاهی به کردار کوچ و بلوچ[3]/ سگالیده جنگ و برآورده خوچ.

فردوسی (329 تا 416 ه.ق)

[1]- موی.

[2]- نیزه‌ها.

[3]- کوچ و بلوچ طایفه‌ای از دزدان بوده‌اند در کوه‌های ناحیه‌ی کرمان.

برچسب‌ها: لغت فرس اسدی, گویش تربت, تحقیق بهمن صباغ زاده, واژگانی که هنوز نفس می‌کشند

+ نوشته شده در شنبه ۱۸ فروردین ۱۳۹۷ساعت 17:7 توسط بهمن صباغ‌ زاده | آرشیو نظرات

واژگانی که هنوز نفس می‌کشند؛ بررسی چند واژه‌ی مصطلح در فرهنگ گویشی تربت حیدریه در لغت فُرس اسدی؛ بهم

لَفچ: لب سطبر را گویند. چنان‌که فردوسی گفته است: خروشان ز کابل همی‌رفت زال/ فروهشته‌لفچ و برآورده‌یال.

فردوسی (329 تا 416 ه.ق)

بهمن صباغ زاده

برچسب‌ها: لغت فرس اسدی, گویش تربت, تحقیق بهمن صباغ زاده, واژگانی که هنوز نفس می‌کشند

+ نوشته شده در چهارشنبه ۱۵ فروردین ۱۳۹۷ساعت 17:28 توسط بهمن صباغ‌ زاده | آرشیو نظرات

نکاتی چند راجع به فرهنگ قهرمان

نکاتی چند راجع به فرهنگ قهرمان؛ بهمن صباغ زاده

استاد جاودان‌یاد محمّد قهرمان از کودکی به ادبیات شفاهی تربت علاقه‌مند می‌شود و ماجرای یادداشت‌های ایشان در دوران کودکی و نوجوانی نقل همیشگی اهالی روستای امیرآباد است. اساس کار فرهنگ قهرمان بر یادداشت‌هایی است که این استاد عزیز از سال‌های نوجوانی تا اواخر عمر از فرهنگ گویشی تربت برمی‌داشته‌اند. هر جا کسی نکته‌ای، واژه‌ای، اصطلاحی، تعبیری ، مَثَلی، کنایه‌ای از فرهنگ تربت بر زبان می‌آورده محمد قهرمان دست به قلم می‌شده و آن را در دفترچه‌ای کوچک که همیشه همراه داشته یادداشت می‌کرده است. حتی استاد همیشه دفترچه‌ای مخصوص به فرهنگ گویشی تربت همراه داشتند و این نکات را مجزّا یادداشت می‌کرده‌اند. این یادداشت‌ها را به تفاریق به فیش‌هایی با ابعاد 10.5 cm در 7.5 cm منتقل شده که اساس فرهنگ حاضر است.

در منطقه‌ی تربت حیدریه نیز مانند دیگر سرزمین‌ها تفاوت گویش بسیار است و گاه دو روستای هم‌جوار در نحوه‌ي‌ تلفّظ عبارتی واحد اختلاف دارند. همچنین گویش‌ها در طول زمان تغییر می‌کنند و چه بسا امروز واژگان در تربت به نحوی متفاوت با یک چند دهه‌ی قبل تلفّظ می‌شوند. تأکید بر این نکته لازم است که این فرهنگ هم با تمام گستردگی‌اش محدوده‌ی زمانی و مکانی مشخّصی دارد که محور زمانی آن دوران نوجوانی و جوانی استاد قهرمان یعنی دهه‌ی بیست و سی قرن چهاردهم هجری شمسی است و محور مکانی آن هم روستای امیرآباد واقع در 7 کیلومتری جنوب تربت حیدریه.

فیش‌ها در زمان‌های مختلفی نوشته شده است و در پاره‌ای از موارد اطلاعات مؤلف در طول زمان تکمیل شده است و از این رو در یک موضوع واحد فیش‌های متفاوتی موجود بود که در این موارد سعی شد بهترین و کامل‌ترین توضیحات آورده شود.

در کنار برخی فیش‌ها استاد قهرمان علامت سوال یا ضربدر درج کرده یا در ذیل فیش تردیدشان را نوشته‌اند و اضافه کرده‌اند که سؤال شود. در این موارد به پیران اهل لهجه مراجعه کردم.

مواردی هست که احساس کردم نیاز به توضیح بیشتری است، مثلاً استاد قهرمان در توضیح واژه‌ای از عباراتی استفاده کرده‌اند که برای مخاطب امروزی تا حدّی ناآشناست. این موارد را در پاورقی اضافه کردم.

گاه یک واژه در فیش‌های مختلف با توضیحات مختلف نوشته شده که تقریباً هم‌معنا هستند. در این موارد هم معمولاً مجموعی از رساترین توضیحات را انتخاب می‌کردم.

در اندک مواردی توضیحات متناقضی راجع به یک واژه آمده بود که در این موارد هم از اهل لهجه تحقیق شد.

ندرتاً عبارتی با تلفّظ‌هایی متفاوت ضبط شده بود که با رجوع به اهل لهجه در موارد اجماع ایشان صورت صحیح تلفّظ و در مواردی تلفّظ‌های مختلف در فرهنگ آورده شد.

فیش‌های واژه‌نامه‌ی کتاب «خِدی خُدای خُودُم» نیز در بین فیش‌ها بود که در بسیاری موارد به توضیحات کمک می‌کرد و مواردی نیز اختصاص به متن کتاب داشت و به کار فرهنگ‌نویسی نمی‌آمد از جمله شکل‌های مختلفی از صرف یک فعل، که در این موارد به آوردن مصدر فعل قناعت کردم.

برخی ارجاع‌ها به بیرون از متن به مدد حافظه‌ی مؤلف نگاشته شده بود و یا ابیاتی از حافظه ذکر شده بود که در مواردی اشکال‌هایی داشت . خوشبختانه با توجه به وفور فایل PDF کتاب‌های مرجع و سایت‌ها و کمک گرفتن از تکنولوژی اصلاح آن‌ها کار دشواری نبود.

ترجمه‌های تحت‌الفظی را که به دریافت بهتر معنی کمک می‌کرده را در آکولاد یا دوابرو {} آورده‌ام. مثلاً: نابِـْز {نابیخته}

الفبای فونتیک یا لاتین را بعد از واژه و احیاناً ترجمه‌ی تحت‌الفظی در پرانتز () آورده‌ام که با دو نقطه از توضیح اصلی جدا شده است. مثلا: اَروَْنَه (arvāna):

در توضیحات هرجا به گویش تربتی رسیده‌ام از گیومه «» استفاده کرده‌ام. حتی در برخی موارد برای راحت‌تر شدن توضیح برخی از قسمت‌های جمله به زبان ادبی و برخی قسمت‌ها به گویش تربتی است. مثلاً: هر چه از فلان‌کس می‌دانست «تِ به تِ وَرداد» یعنی از سیر تا پیاز برشمرد و شرح داد.

موارد ارجاع را با (رک) مشخص کرده‌ام و در توضیحاتی که بیش از یک ارجاع وجود داشته ترتیب الفبایی را در نظر گرفته‌ام. مثلاً: رک. تِلخُوْ. لوخ.

و نکاتی به منظور بهتر خواندنِ این فرهنگ

صامت‌ها:

ا (a)، ب (b)، پ (p)، ت (t)، ث (s)، ج (j)، چ (č)، ح (h)، خ (x)، د (d)، ذ (z)، ر (r)، ز (z)، ژ (ž)، س (s)، ش (š)، ص (s)، ض (z)، ط (t)، ظ (z)، ع (‘)، غ (q)، ف (f)، ق (q)، ک (k)، گ (g)، ل (l)، م (m)، ن (n)، و (v)، ه (h)، ی (y).

مصوّت‌ها:

مصوّت‌های کوتاه: ـَ (a)، ـِ (e)، ـُ (o). مصوّت‌های بلند: ـا (â)، ـی (i)، ـو (u). مصوت‌های کوتاهی که کشیده تلفظ می‌شوند: ـَـْ (ā)، ـِـْ (ē)، ـُـْ (ō).

سه علامت آخر در نشان دادن واژه‌های تربتی و شکل صحیح تلفّظ آن بسیار کمک می‌کند. علامت فتحه به علاوه‌ی ساکن ـَـْ نشانه‌ی فتحه‌ي کشیده است که جانشین «ـا» شده است مانند «خَـْنَه» یعنی خانه و «مَـْدَر» یعنی مادر. علامت کسره به علاوه‌ی ساکن ـِـْ نشانه‌ی کسره‌ی کشیده است که جانشین «ـی» شده است مانند «زِْرِ» یعنی زیرِ و «سِْب» یعنی سیب. علامت ضمّه به علاوه‌ی ساکن ـُـْ نشانه‌ی ضمّه‌ی کشیده است که جانشین «ـو» شده است مانند «کُمُـْر» و «خُـْب» که البته موارد استفاده‌اش بسیار کم است.

همچنین علامتِ ضمّه به علاوه‌ی واوِ ساکن «ـُوْ» نشانه‌ی مصوّت مرکّبِ (ow) است مانند «اُوْ» یعنی آب و «تُوْ» یعنی تب؛ که این موارد در گویش تربتی بسیار پُرکاربرد است. علامت ضمّه به علاوه‌ی واوِ ساکن و کسره «ـُوِْ» نشانه‌ی مصوّت مرکّب در حالت اضافه است مـانند «اُوِْ» (owe) یعنی یعنی آبِ و «چُـوِْر» (čower) یـعنی چوب را.

نکته‌ی قابل توجه دیگر این‌که اگر علامت ساکن با (ـو) همراه نباشد صدای «ـو» خواهد داشت به عنوان مثال در گویش تربتی روغَن به صورت (ruqan) تلفظ می‌شود. دیگر این که مراقب باشید مصوت مرکب «ـُوْ» (ow) را با ضمّه و واوِ ساکن «ـُوْ» (ov) اشتباه نگیرید مثلا در کلمه‌ی جُوْ (jow) که یکی از غلات است (ow) نشانه‌ی مصوّت مرکّب است، اما در کلمه‌ی «نُمُوْ» (nomov) به معنی رشد (ov) نشانه‌ی ضمّه و واوِ ساکن است. تفاوت این دو در الفبای لاتین مشهود است که یکی با (w) و دیگری با (v) نمایش داده می‌شود.

بهمن صباغ زاده

برچسب‌ها: یک کلام به صد کلام, محمد قهرمان, فرهنگ گویشی تربت, تحقیق بهمن صباغ زاده

+ نوشته شده در شنبه ۲۳ دی ۱۳۹۶ساعت 16:55 توسط بهمن صباغ‌ زاده | آرشیو نظرات

یک کلام به صد کلام؛ یادداشت‌های استاد محمد قهرمان؛ قسمت هشتاد و سوّم؛ بهمن صباغ زاده

یک کلام به صد کلام؛ یادداشت‌های استاد محمد قهرمان؛ قسمت هشتاد و سوّم؛ بهمن صباغ زاده

درود دوستان عزیز. بهار 1395 بود که جناب خسروی تماس گرفتند و بعد از ایشان همسر مرحوم قهرمان و ماجرای این فیش‌ها را برایم توضیح دادند. من برای قبول کردن این کار حتی نیاز به فکر کردن هم نداشتم. همشهری دانشمند جناب محمدرضا خسروی فیش‌ها را برایم ارسال کردند و همسر استاد قهرمان هم دفترچه‌هایی را که مربوط به یادداشت‌های تربتی استاد بود در اختیارم قرار دادند. کار را با شور و شوق فراوان شروع کردم و مدّتی که گذشت با توجّه به سرعت روند کار حدس زدم که این کار بین سه تا چهار سال طول خواهد کشید امّا خوشبختانه یا متاسفانه امسال از مهرماه وقت برنامه‌ی تدریسم بسیار خلوت‌تر شد و من زمان بیشتری را با این فیش‌ها گذراندم. از روزی سه چهار ساعت تا روزی هفت یا هشت ساعت زمان گذاشتم و کم‌کم از حجم انبوه کار کاسته شد. سرعت گرفتن روند کار خود انگیزه‌ای برای بیشتر وقت گذاشتن می‌شد. در نهایت پنجشنبه 21/10/1396 آخرین فیش از آخرین حرف از حروف الفبا تایپ شد و کار نوشتن لااقل تمام شد. از این پس باید به دفترچه‌ها مراجعه کنم و مطالبی که تبدیل به فیش نشده را پیدا کنم. همچنین بازنگری‌ای از ابتدا تا انتها داشته باشم. خیلی خوشحالم کاری که بر عهده گرفتم را تا این‌جا انجام دادم و از خدا می‌خواهم در ادامه هم مرا در این راه ثابت‌قدم کند.

از شما دوستان خواننده خواهش می‌کنم اشکالات متن را تذکر دهید تا انشاالله در آینده که قرار است این مطالب به صورت کتابی در فرهنگ شفاهی تربت منتشر شود کامل‌تر و جامع‌تر باشد. برای انتقال نظرات و مطالب خود می‌توانید از روش‌های زیر پیام‌تان را به من برسانید یا دیگر مطالبم را بخوانید.

وبلاگ سیاه‌مست www.bahmansabaghzade.blogfa.com

وبلاگ سیاه‌مشق www.bahmansabaghzade2.blogfa.com

Khollan Vafa : اخوان صفا

۱۴۰۴ اسفند ۱۸, دوشنبه

جسته نیافتستم که چو بینم/ گویی ز دام و داهل جُستستم. بوشکور بلخی.

سیاه‌مشــــــــــــــــــــــــــــــــق

امثال و کنایات

خطاب‌ها، سؤال و جواب‌ها

ترانه‌گونه‌ها

اعتقادات، باورها، عادات، آداب و رسوم

حکایت‌گونه‌ها، مطایبات

دنبال کننده ها

بايگانی وبلاگ

درباره من