ریشه نام زاهدان داستانی جالب و دوگانه دارد که ترکیبی از ویژگیهای جغرافیایی منطقه و تصمیمات سیاسی دوران پهلوی اول است.
در ادامه، جزئیات ریشهشناسی این نام را بررسی میکنیم:
۱. نام کهن: دزآپ (Duzzap)
پیش از سال ۱۳۰۸ خورشیدی، این شهر به نام دزآپ (در فارسی: دزدآب) شناخته میشد. واژه «دزآپ» در زبان بلوچی از دو بخش تشکیل شده است:
دز (Doz): به معنی دزد یا پنهان.
آپ (Ap): به معنی آب.
دلیل این نامگذاری: در این منطقه، آبهای جاری پس از بارندگی به سرعت در زمینهای شنی و ماسهای فرو میرفتند و گویی توسط زمین «دزدیده» میشدند. همچنین برخی معتقدند به دلیل وجود چشمههایی که ناگهان ظاهر و سپس در زمین پنهان میشدند، این نام را بر آن نهاده بودند.
۲. تغییر نام به زاهدان
در سال ۱۳۰۸ خورشیدی، در جریان سفر رضاشاه به این منطقه، نام شهر از دزدآب به زاهدان تغییر یافت. برای این تغییر نام دو روایت اصلی وجود دارد:
روایت مذهبی و قومی: گفته میشود زمانی که رضاشاه به این منطقه آمد، افرادی را (احتمالاً پیروان آیین سیک یا زاهدان محلی) با لباسهای سفید و چهرههایی زاهدانه دید. به همین دلیل پیشنهاد شد که نام شهر به «زاهدان» (جمع زاهد، به معنی پرهیزگاران) تغییر یابد تا هم بار معنایی منفی «دزد» از نام شهر حذف شود و هم به دینداری مردم اشاره شود.
ارتباط با زاهدانِ کهنه: برخی مورخان معتقدند این نام از زاهدانِ کهنه (منطقهای تاریخی در نزدیکی زابل فعلی) وام گرفته شده است تا شکوه تاریخی منطقه احیا شود.
۳. یک نگاه زبانشناختی متفاوت
برخی پژوهشگران ریشه متفاوتی را برای «زاهدان» مطرح میکنند که کمتر به کلمه «زاهد» (پرهیزگار) برمیگردد:
آنها معتقدند واژه اصلی ممکن است «زِهدان» باشد.
زِه: به معنی آب زهکشی شده یا آبی که از قنات و زمین بیرون میزند.
دان: پسوند مکان. در این دیدگاه، زاهدان در واقع همان مفهوم «محل آبهای زهکشی شده» را دارد که با تغییر تلفظ در دوران اسلامی به شکل «زاهدان» درآمده است.
خلاصه: نام فعلی شهر (زاهدان) به معنای «شهر پرهیزگاران» است که در سال ۱۳۰۸ جایگزین نام بلوچی «دزآپ» (به معنی آبی که در زمین فرو میرود) شد.
