خاکشو. (اِ) تخمی است سیاهرنگ و ریزه که آن را با کافور در چشم کشند و به عربی بزرالخُمخُم خوانند. (برهان قاطع). تخمی است داروئی که سرخ میگون بود. بغایت ریزه باشد و طبیعت آن گرم و تر است و آن را خورده گلان و شفترک نیز گویند و به عربی بزرالخمخم و بترکی مراشوه و به هندی خوبگلان و خاکشیر نامند. (فرهنگ جهانگیری ) (انجمن آرای ناصری ) (آنندراج ). دانه ای است که با کافور سایند و در چشم کشند. (فرهنگ اوبهی ) :
نوک خارش خاکشو باد ای دریده چشم و کون.
- امثال :
خاکشی نبات بحلقم نکرده ای ؛ یعنی لطف و محبتی که چنان باید نکرده ای .
فلان خاکشی مزاج است ؛ یعنی سازگار و سازنده با هر جریانی است .
- خرد و خاکشی ؛ ریزریز. بسیار خرد.
- خاکشی یخ مال ؛ خاکشی که بایخ سایند تا سخت سرد شود و بیمار را دهند در بیماری اسهال . رجوع به خاکشو و خاکژی و خاکشیر شود.
|| (اِ) حیوانهای ریز برنگ سرخ و مایل بتدویر که غالباً در حوضها که آب مانده دارند پیدا آید.
خاکشی (نام عمومی: Flixweed / نام علمی: Descurainia sophia)، که با نام خاکشیر نیز شناخته میشود، گیاهی یکساله یا دو ساله و از تیره شببویان است.
خاکشی در دشت و کوهستان میروید و بلندی ساقه آن تا یک متر نیز میرسد. گل ها ریز و زردرنگ هستند و گل آذین به صورت خوشه است.
پایین گیاه کرکدار و بالای آن بدون کرک است.
بذر این گیاه همان خاکشیر است، که ریز و کمی دراز است، و معمولاً به دو رنگ قرمز با طعم کمی تلخ و قرمز تیره در داخل غلاف (خورجین) قرار گرفته است.
ترکیبات شیمیایی
خاکشی دارای تعدادی اسید چرب، مانند اسید لینوئیک، اسید لینولنیک، اسید اولئیک، اسید پالمتیک و اسید استئاریک است. همچنین که در آن اسانس روغن فرّاری وجود دارد که دارای مواد بنزیل و ایزوسیانات است.
علف هرز یا محصول صادراتی
در صورتی که خاکشی در باغها به صورت خودرو سبز شده باشد، علف هرز محسوب شده و ریشهکن میشود. ضمن اینکه دام هم علاقهای به این گیاه ندارد، و این یعنی خاکشی از علوفه دامی به حساب نمیآید.
صادرات خاکشیر ایران در سال ۲۰۱۸، حدود ۴٫۵ میلیون دلار و به مقاصد عمده شامل کشورهای پاکستان، امارات متحده عربی، عراق، آلمان، هند، اتریش و فرانسه بودهاست.
نگارخانه
چند بوته خاکشی
خاکشی (عکس از بالا)
نمای نزدیک (Macro) از خاکشیر
دانههای خاکشیر زیر میکروسکوپ
دانه خاکشیر، زیر میکروسکوپ
جستارهای وابسته
منابع
- دانشنامهٔ رشد
- مشارکتکنندگان ویکیپدیا. «Sisymbrium irio». در دانشنامهٔ ویکیپدیای انگلیسی، بازبینیشده در ۱۶ مارس ۲۰۱۲.
- http://jamejamonline.ir/online/1939744481612596682
