بوصیر، یا ابوصیر، نام چندین محل در مصر. این نام در قبطی «بوسیر»، در آشوری «پوسیریس» و در یونانی و رومی «بوسیریس» خوانده میشد، و به معنای محل اقامت اُزیریس ــ یكی از خدایان مصر باستان ــ است (رمزی، ۲ /۶۹). در محلهایی كه بوصیر خوانده شدهاند، اهرام كوچك و بزرگ بسیاری دیده میشود كه برخی از آنها ازگِل، و برخی دیگر از سنگ ساخته شدهاند (مقریزی، ۲ /۱۱۱-۱۱۲، ۱۴۶؛ بغدادی، ۲۶) كه نشان از تقدس این مكانها در مصر باستان دارد. این نام در غالب منابع اسلامی به صورت بوصیر آمده است (نک : خلیفه، ۲ /۶۱۲، ۶۲۳؛ ابن فقیه، ۷۳؛ ابن خردادبه، ۸۱، ۲۴۷؛ طبری، ۷ /۴۳۸، جم؛ قدامه، ۱۷۸، ۳۳۹؛ مسعودی، مروج... ، ۳ /۲۶۱، جم ، التنبیه... ، ۳۲۸، ۳۳۱). اما در حدودالعالم از آن با نام توصیر یاد شده كه ظاهراً تصحیف همان بوصیر است (ص ۱۳۸، ۴۵۱).
در دورۀ عثمانی، به ابتدای نام محلهایی كه بوصیر خوانده میشدند، یك «الف» افزوده شد و از آن پس، همۀ آنها به ابوصیر تغییر نام دادند (رمزی، همانجا).
۱. بوصیر قوریدس
(كوریدس)، این شهر در مصر میانه واقع بوده، و از اعمال فَیوم به شمار میرفته، و از سدۀ ۱۱ق، بوصیر الملق (ملك) خوانده شده است (ابن عبدالمنعم، ۱۱۷؛ یاقوت، المشترك، ۷۰؛ ابن خلكان، ۶ /۶۸؛ ابوالفدا، ۱۰۷؛ EI2). كتان این شهر معروف بوده، و به دیگر جایها صادر میشده است (مقدسی، ۲۰۳؛ ابن ظهیره، ۵۶).
به احتمال بسیار، مروان (حمار)، آخرین خلیفۀ اموی در ۱۳۲ق / ۷۵۰م در همین شهر بوصیر كشته شده است (نک : ابن اثیر، ۵ /۴۲۴؛ ابن خلكان، ۳ /۱۵۱، ۲۲۹؛ ابوالفدا، همانجا؛ یاقوت، بلدان، ۱ /۷۶۰؛ ابن ظهیره، ۶۱؛ قس: ابن تغری بردی، ۱ /۳۱۷؛ یعقوبی، تاریخ، ۲ /۳۴۶؛ مسعودی، همان، ۳۳۱). ابوعبدالله شرفالدین محمد بن سعید بوصیری، صاحب قصیدۀ مشهور «برده» و از شعرای نامدار عرب، منسوب به این مكان است (كیلانی، ۵؛ سامی، ۱۳۸۹؛ آربری، 353؛ نیز نک : ه د، بوصیری).
۲. بوصیر بنا
از شهرهای باستانی مصر كه بر ساحل غربی رود دمیاط، از شاخههای رود نیل و در استان مدیریۀ غربی امروزی واقع بوده است. این شهر از مراكز اداری به شمار میرفت و اسقفنشین بوده است (EI2) به سبب آنكه در مجاورت شهر «بنا» واقع بوده، به بوصیر بنا شهرت یافته است (رمزی، همانجا). یعقوبی این محل را از ناحیۀ بطن الریف دانسته، و در بزرگی، آن را به شهر بنا تشبیه كرده است ( البلدان، ۹۶). ابن دقماق مساحت آن را ۸۰۵‘۳ فدان آورده است (۲ /۱۱۵).
۳. بوصیر سدر
كه آن را بوصیر رجب نیز خواندهاند (ابن مماتی، ۱۱۷)، شهركی است در كورۀ جیزه (یاقوت، بلدان، همانجا؛ ابن خلكان، ۶ /۶۸؛ ابوالفدا، همانجا)، واقع در جنوب قاهره و نزدیكی ممفیس كه اهرام معروف مصر در آن قرار دارد (نک : «اطلس.[۱]..»، .(۱۹۴ گفته شده است كه زندان حضرت یوسف(ع) و مسجد حضرت یعقوب(ع) در همین مكان واقع بوده است (نک : ابن ایاس، ۱(۱) /۳۵).
۴. بوصیر اشمونین
كه در ساحل شرقی رود نیل در فاصلۀ ۱۸۰ كیلومتری از جنوب بوصیر الملق واقع بوده است (EI2) ادریسی آن را شهركی آباد با باغهای میوه و نخلستانهای بسیار وصف كرده است. به گفتۀ او جادوگران فرعون كه به مقابلۀ موسی آمدند، از مردم این شهر بودند (۱ /۱۲۴) و حتى در روزگار ادریسی این محل به سحر و ساحری شهرت داشته است.
امروزه این شهر وجود ندارد و در منابع، میان آن و بوصیر قفط كه هیچ ارتباطی با آن ندارد، خلط شده است (رمزی، ۱ /۱۸۰).
۵. بوصیر قفط
بنابر برخی شواهد، بوصیر قفط با كوم الكفار امروزی واقع در ۵۰۰‘۱ متری جنوب شهر قفط از توابع شیخیه به مركزیت قوص در استان قنا مطابقت دارد (همو، ۱ /۱۸۱؛ «اطلس»، همانجا).
۶. بوصیر دفدنو
به گفتۀ یاقوت این بوصیر در كورۀ فیوم واقع بوده است (نک : بلدان، همانجا)، اما دیگر منابع تاریخی و جغرافیایی از این محل اطلاع چندانی به دست ندادهاند.
مآخذ
ابن اثیر، الكامل؛ ابن ایاس، محمد، بدائع الزهور، به كوشش محمد مصطفى، قاهره، ۱۴۰۲ق /۱۹۸۲م؛ ابن تغری بردی، النجوم؛ ابن خردادبه، عبیدالله، المسالك و الممالك، به كوشش دخویه، لیدن، ۱۳۰۶ق /۱۸۸۹م؛ ابن خلكان، وفیات؛ ابن دقماق، ابراهیم، الانتصار، بیروت، ۱۳۱۰ق /۱۸۹۳م؛ ابن ظهیره، الفضائل الباهرة، به كوشش مصطفى سقا و كامل مهندس، قاهره، ۱۹۶۹م؛ ابن عبدالمنعم حمیری، محمد، الروض المعطار، به كوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۷۵م؛ ابن فقیه، احمد، مختصر كتابالبلدان، به كوشش دخویه، لیدن، ۱۳۰۲ق /۱۸۸۵م؛ ابن مماتی، اسعد، قوانین الدواوین، به كوشش عزیز سوریال عطیه، قاهره، ۱۴۱۱ق /۱۹۹۱م؛ ابوالفدا، تقویم البلدان، به كوشش رنو و دوسلان، پاریس، ۱۸۴۰م؛ ادریسی، محمد، نزهة المشتاق، بیروت، ۱۴۰۹ق /۱۹۸۹م؛ بغدادی، عبداللطیف، الافادة و الاعتبار (نک : مل ، بغدادی)؛ حدودالعالم، به كوشش مریم میراحمدی و غلامرضا ورهرام، تهران، ۱۳۷۲ش؛ خلیفۀ بن خیاط، تاریخ، به كوشش سهیل زكار، دمشق، ۱۹۶۸م؛ رمزی، محمد، القاموس الجغرافی للبلاد المصریة، قاهره، ۱۹۵۴- ۱۹۵۸م؛ سامی، شمسالدین، قاموس الاعلام، استانبول، ۱۳۰۶ق /۱۸۸۹م؛ طبری، تاریخ؛ قدامۀ بن جعفر، الخراج، به كوشش محمدحسین زبیدی، بغداد، ۱۹۷۹م؛ كیلانی، محمد، مقدمه و حاشیه بر دیوان بوصیری، قاهره، ۱۳۹۳ق /۱۹۷۳م؛ مسعودی، علی، التنبیه و الاشراف، به كوشش دخویه، لیدن، ۱۸۹۳م؛ همو، مروج الذهب، به كوشش محمد محییالدین عبدالحمید، قاهره، ۱۳۸۷ق /۱۹۶۷م؛ مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به كوشش دخویه، لیدن، ۱۹۰۶م؛ مقریزی، احمد، الخطط، به كوشش گاستون ویت، قاهره، ۱۹۱۳-۱۹۲۳م؛ یاقوت، بلدان؛ همو، المشترك، به كوشش ووستنفلد، گوتینگن، ۱۸۱۶م؛ یعقوبی، بلدان، بیروت، ۱۴۰۸ق /۱۹۸۸م؛ همو، تاریخ، بیروت، ۱۳۷۹ق /۱۹۶۰م؛ نیز:
Arberry, A.J., «The Contribution to Islam» , The Legacy of Egypt, ed. S. R. K. Glanville, Oxford, 1953; Atlas of World, New York, 1997; Baghdādi, A., Al- I fādah wa ’l-Iªtibār (The Eastern Key), ed. and tr. K.H. Zand et al., London, 1965; EI2.
محمدحسین اشرف
