در مقدمه پل هورن (Paul Horn) بر کتاب لغت فرس اسدی طوسی، واژه upariy به ریشهشناسی باستانی واژه «بر» (به معنای رویِ، بالایِ) اشاره دارد که در تحلیل تحول زبانهای ایرانی اهمیت ویژهای دارد.
در واقع، هورن در این مقدمه تلاش میکند پیوند میان فارسی باستان، پهلوی و فارسی دری (که اسدی طوسی در لغتنامهاش به آن پرداخته) را تبیین کند.
تحلیل واژه upariy در متن هورن
ریشه زبانشناختی: واژه upariy در زبان فارسی باستان (Old Persian) به کار میرفته است. این واژه از ریشه هندواروپایی مشتق شده و با واژه upari در سانسکریت و over در انگلیسی همریشه است.
سیر تطور: هورن توضیح میدهد که چگونه این واژه در فرآیند فرسایش زبانی به شکل زیر تغییر یافته است:
فارسی باستان: upariy
پهلوی (فارسی میانه): abar
فارسی دری: بر (Bar)
چرا هورن به این واژه اشاره کرده است؟
هورن در مقدمه خود بر لغت فرس، به دنبال اثبات این نکته بود که بسیاری از کلمات موجود در شعر شاعران متقدم (که اسدی آنها را جمعآوری کرده)، ریشههای عمیقی در زبانهای پیش از اسلام دارند.
او از کلماتی مانند upariy استفاده میکند تا نشان دهد که:
تغییرات آوایی: چگونه واج «پ» (p) در میان دو مصوت به «ب» (b) تبدیل شده و مصوتهای پایانی حذف شدهاند.
ارتباط با لغت فرس: بسیاری از لغاتی که اسدی طوسی به عنوان لغات "فُرس" (فارسی اصیل در برابر عربی) آورده است، در واقع بازماندگان مستقیم همین ریشههای باستانی هستند.
جایگاه در مباحث "لغت فر"
اصطلاح «لغت فر» یا همان زبان پارسی، در دیدگاه شرقشناسانی مثل هورن و بعدها لازار، به معنای مطالعه تطبیقی است. هورن با ذکر این نمونهها میخواهد بگوید که فرهنگ اسدی طوسی صرفاً یک لیست کلمات نیست، بلکه سندی است که پیوستگی زبان ایرانی را از دوران هخامنشی تا دوران اسلامی نشان میدهد.
به طور خلاصه، upariy در آن متن، شاهدی برای نمایش قوانین تغییر صدا در گذار از فارسی باستان به فارسی دری است که زیربنای علمی لغتشناسی اسدی طوسی را تقویت میکند.
