محییالدین پیری رئیس
ذخیره مقاله با فرمت پی دی افپیریْ رَئیس، محییالدین، دریانورد و نقشهنگار معروف ترک میباشد.
دربارۀ تاریخ تولد او اتفاقنظر وجود ندارد. برخی او را زادۀ ۸۶۹ق/۱۴۶۵م، و عدهای دیگر ۸۸۰ق/۱۴۷۵م دانستهاند. بیشتر مورخان محل تولد او را گلیبولو۲ آوردهاند، به همین سبب، برخی از محققان غربی سعی کردهاند تا او را مسیحی و یونانی بشناسانند؛ اما با توجه به اینکه نام کامل او را احمد بن حاج محمد قرامانی لارندهای دانستهاند، میتوان پی برد که پدرش ترک و از اهالی لارنده بوده است. اوایل زندگی پیری رئیس به کار دریانوردی نزد عمویش کمال رئیس سپری شد. کمال رئیس پیش از آنکه در خدمت نیروی دریایی عثمانیان درآید، در دریای مدیترانه به راهزنی میپرداخت.
دورۀ دیگر زندگی پیریرئیس هنگامی آغاز شد که بایزید دوم (حک ۸۸۶- ۹۱۸ق/۱۴۸۱-۱۵۱۲م) در ۹۰۰ق/۱۴۹۵م کمال رئیس، عمویش را به خدمت در نیروی دریایی عثمانی فراخواند. نام پیری رئیس نخستینبار در جنگهای دریایی سالهای ۹۰۴- ۹۰۸ق که میان عثمانیها و ونیزیان درگرفته بود، آمده است. در این سالها، پیری رئیس فرمانده یک کشتی از ناوگان جنگی عثمانیان بود و در کنار عمویش که در این جنگها حضور داشت، به نبرد با ونیزیان میپرداخت.
با غرق شدن عمویش در ۹۱۷ق/۱۵۱۱م، در طوفان دریایی، دورۀ دیگری از زندگی پیری رئیس آغاز شد. پیری رئیس با مرگ عمویش از یک پشتیبان و حامی بزرگ محروم شد، ولی تجربههایی که در اثر همکاری با کمال رئیس به دست آورده بود، او را در منزلتی توأم با شهرت قرار داده بود. پیری رئیس پس از آن مدتی از دریانوردی کناره گرفت و در گلیبولو، نخستین اثرش، یعنی نقشۀ جهان را آماده کرد؛ در عین حال یادداشتهایی را که برای تألیف کتاب بحریه آماده کرده بود، منظم نمود.
در فاصلۀ سالهای ۱۵۱۶-۱۵۱۷م در سفر جنگی ناوگان عثمانی که رهسپار مصر بود، مقام فرماندهی بخشی از کشتیها به پیری رئیس داده شد. این ناوگان به فرماندهی جعفربیگ، اسکندریه را تسخیر کرد. پیری رئیس با یک ناو از راه نیل به قاهره رفت و نقشهای تهیه کرد و دربارۀ آن سرزمین اطلاعات تاریخی و جغرافیایی مهمی به دست داد.
هنگامی که در ۱۵۱۷م، مصر به حاکمیت عثمانی درآمد، پیریرئیس فرصت پیدا کرد که با سلطان سلیم اول که از اسکندریه راهی قاهره بود، دیدار کند و آن بخش از نقشۀ جغرافیایی را که پیشتر آماده کرده بود (بخش نقشۀ آمریکا که امروزه در دست است)، به سلطان سلیم تقدیم نماید.
پس از فتح مصر، پیری رئیس دوباره مدتی در گلیبولو بر روی یادداشتهایی که برای نوشتن اثرش (کتاب بحریه) گرد آورده بود، کار کرد در ۱۵۲۴م هنگامی که ابراهیم پاشا، صدراعظم سلطان سلیمان قانونی برای بازرسی مصر میرفت، پیری رئیس راهنمایی همان کشتی را که صدراعظم بر آن سوار بود، برعهده داشت. صدراعظم در دوران اقامت طولانی خود در مصر، پیری رئیس را مشاور خود قرار داد. ابراهیم پاشا که از هوش و دانش پیری رئیس شگفتزده شده بود، پس از بازگشت به استانبول از تواناییها و مهارت وی نزد سلطان سلیمان قانونی صحبت کرد. پیری رئیس بعدها کتاب بحریه، اثر معروف خود را که در ۹۳۲ق/۱۵۲۶م به اتمام رساند، توسط ابراهیم پاشا به سلطان سلیمان قانونی اهدا کرد. پیری رئیس پس از تقدیم کتابش و پذیرفته شدن آن توسط سلطان سلیمان، نقشۀ جغرافیایی دیگری ترسیم کرد که آن را نیز توسط ابراهیم پاشا به حضور سلطان عثمانی فرستاد. بخشی از این نقشه امروزه در کتابخانۀ موزۀ توپکاپیسرای محفوظ است.
پس از استیلای عثمانیان بر مصر، آبراه سوئز به عنوان یک پایگاه دریایی عثمانی برای تسلط بر اقیانوس هند، در جنگهای دریایی نقش مهمی ایفا کرد. کارگاههای کشتیسازی موجود در سوئز از مملوکان مصر برای دولت عثمانی باقیمانده بود. در این کارگاهها، کشتیهایی از نوع آنچه در مدیترانه بود، ساخته میشد. با این همه، نمیتوان گفت که کارگاههای کشتیسازی سوئز به صورتی منظم و مداوم فعالیت داشتند؛ زیرا سیاست امپراتوریعثمانی در آبهای جنوبی خلیج فارس و اقیانوس هند، به صورتی استقرار یافته نبود. کشتیهای موجود در سوئز ناوگان بحر احمر نامیده میشد که از سدۀ ۱۰ق/۱۶م به بعد نام آن به ناوگان هند تغییر یافت و این امر، توجه و علاقۀ دولت عثمانی را به آبهای جنوبی نشان میداد. همانگونه که حوادث بعدی نشان داد، مجادله با پرتغالیها در اقیانوس هند برای امپراتوری عثمانی نقطۀ عطفی در تاریخ پدید آورد.
حضور پرتغالیها در تنگۀ هرمز و خلیج فارس بهطور مؤثر مالکیت عثمانیان بر بغداد و بندر بصره را به مخاطره میانداخت. پرتغالیها پیش از ۱۵۵۰م، در خلیج فارس فعالیت بسیاری داشتند. آنان حتیٰ به بحرین که عثمانیان در آن طمع کرده بودند، رخنه کردند و قلعۀ قطیف واقع در احساء را نیز تصرف نمودند؛ علاوه بر آن، در جزایر که منطقهای باتلاقی در ایالت بصره بود، فعالیت داشتند. پرتغالیها در عین حال برای تحریک به عصیان مردم این منطقه بر ضد عثمانیان فعالیت میکردند. همۀ این تلاشها و فعالیتهای آنان سبب گردید که عثمانیان برای اخراج پرتغالیها از آن منطقه تصمیمگیری کنند و این تصمیم بیدرنگ از قوه به فعل درآمد و پیری رئیس در ۹۵۴ق/۱۵۴۷م به فرماندهی ناوگان مصر و هند منصوب شد. این انتصاب بدان سبب بود که عدن به تصرف پرتغالیها درآمده بود. پیری رئیس در ۱۵۴۸م عدن را از پرتغالیها بازپس گرفت. به دنبال این موفقیت حقوق سالانۀ وی از طرف دیوان همایون به ۱۰۰ هزار آقچه افزایش یافت.
پیری رئیس در ۱۵۵۱م با ناوگان خود وارد آبهای دریای هند شد و به جده رسید و پس از ۳ روز اقامت در آنجا، از ساحل عمان گذشت و مسقط را که در جنوب شرقی شبه جزیرۀ عربستان قرار داشت، تصرف کرد و پس از غلبه بر ۷۰ کشتی پرتغالی، دشمن را واداشت که به جانب قلعۀ هرمز فرار کند، اما موفق به تسخیر قلعه نشد و شهر را به بهانۀ کمک به اروپاییان، غارت کرد. پیری رئیس که از تصرف قلعه نومید شده بود، نخواست که بیشتر از آن در آنجا بماند، از اینرو، از محاصره دست کشید. این امر سبب شد که بعدها دشمنانش، او را متهم به گرفتن رشوه و مالی فراوان از پرتغالیها کردند که پچوی این مسئله را محال میداند. پچوی احتمال میدهد که پیری رئیس این پول و اموال را به عنوان خراج از پرتغالیهای حاضر در هرمز گرفته است. شاید نیز به سبب اوضاع نظامی هرمز بود که پیری رئیس چندان اصراری به ماندن در آنجا نکرد، زیرا ترکها از تنگۀ هرمز نمیتوانستند همانند بابالمندب به عنوان یک معبر استفاده کنند و یا حاکمیت خود را در آنجا تثبیت نمایند؛ چون آن سوی تنگه جزو فرمانروایی صفوی بود، و بدون تصرف ایالات مکران، لارستان، فارس و خوزستان که از آنِ ایران بود، تصرف آن تنگه امکانپذیر نبود. حتی درصورت تسلط بر تنگۀ هرمز، نمیتوانستند بر خلیج فارس مسلط شوند، یعنی همان کاری که دربارۀ دریای سرخ کرده بودند. از اینرو، پیری رئیس پس از ترک آنجا، وارد بصره شد و قطر، جزایر بحرین و سواحل احساء را به قلمرو عثمانیان در آورد.
پیری رئیس پس از ورود به بصره از قباد پاشا، والی شهر درخواست کمک کرد که پذیرفته نشد. او سربازان و دیگر کشتیها را در بصره رها کرد و خود با ۳ فروند کشتی حامل غنایمی که از پرتغالیها گرفته بود، راهی سوئز شد که یکی از آنها نیز در راه غرق شد و با دو کشتی به مصر بازگشت. این کار بهانهای به دست رقبایش داد تا او را متهم به خیانت و سازش با پرتغالیها کنند.
قباد پاشا والی بصره و نیز محمدپاشا والی مصر مراتب را به استانبول گزارش کردند و اعلام داشتند که وی از بیم پرتغالیها، ناوگانش را در آبهای بصره رها کرده است. این گزارشها سبب صدور فرمانی از طرف سلطان عثمانی مبنی بر اعدام پیری رئیس شد و وی در ۹۶۱ یا ۹۶۲ق/۱۵۵۴ یا ۱۵۵۵م، در قاهره اعدام شد. و به قول پچوی در دیوان مصر با تیغ سیاست سر از تنش جدا کردند و غنایم به دست آمده توسط پیری رئیس را به استانبول فرستادند.
پیری رئیس یکی از شخصیتهای علمی در سدۀ ۱۰ق/۱۶م بود. وی نخستین نقشهنگار عثمانی است و به نظر میرسد که به چند زبان اروپایی آشنایی داشته، و در آثارش از منابع غربی استفاده میکرده است؛ در ۹۲۳ق/۱۵۱۷م نقشۀ جهانی را که ترسیم کرده بود، به همراه نسخهای از نقشۀ آمریکا که کریستف کلمب در ۹۰۳ق/ ۱۴۹۸م تهیه دیده بود، به سلطان سلیم اول تقدیم داشت.
او هنگامی که در گلیبولو به سر میبرد، اوقاتش را صرف بررسی جنبههای نظری کار نقشهکشی دریایی و علوم دریانوردی میکرد. وی توانست نقشۀ جهان را تهیه کند که امروزه قسمتی از آن (احتمالاً یک سوم) باقیمانده است. ایننقشه دو ویژگی داشت: نخست راهنمای کشتیرانی و نمودار بنادر مدیترانه، و دوم نقشۀ جهان در عصر اکتشافات بزرگ بود در ضمن، این نقشه را میتوان یک اثر هنری نیز به شمار آورد، زیرا رنگآمیزی متنوع و شکل هنری گیرای آن شایان توجه است، و نیز حکایاتی راجع به رویدادهایی از قبیل کشف آمریکا با وصف عجایب آن را داراست که نشان میدهد هدف از ترسیم این نقشه، گذشته از استفادۀ کاربردی برای دریانوردان، تأثیرگذاری بر مخاطبان بوده است. از نظر فن نقشهکشی، این نقشه کاملترین نمونه در سدههای میانه به شمار میرود.
اثر دیگر پیری رئیس کتاب بحریه است، کتابی استثنایی و بدیع که بیشباهت به نقشۀ یاد شده نیست. این اثر یک کتاب جغرافیایی ابتکاری، و از نظر دانش نقشهنگاری نیز نمونۀ یک پیشرفت مهم به حساب میآمد. متخصصان اروپایی بر این عقیدهاند که کاملترین نقشۀ موجود در آن زمان بوده است. پیری رئیس در این اثر از نبوغ خود سود جسته، و اثری مشتمل بر متون و نقشههایی فراهم آورده که از قالبهای اروپایی همزمانش نیز فراتر رفته است. کتاب وصف کاملی از کشورهای حوزۀ مدیترانه است که به فصولی منقسم شده، و هر فصلی همراه با نقشه است. کتاب در اصل مشتمل بر مسائلی به نظم و نثر است. پیری رئیس سبب نگارش کتاب را فراهم آوردن راهنمایی برای همقطاران خود و هدیهای برای سلطان سلیمان قانونی به مناسبت جلوسش بر تخت سلطنت بیان میکند. این کتاب در واقع اطلس جغرافیای دریایی کاملی است و مؤلف در آن به تحقیقات بسیاری دربارۀ دریای مدیترانه و دریای سرخ، و نیز خلیجها، اسکلهها و لنگرگاههای مربوط به آن دو دریا پرداخته که مجموعهای از اطلاعات گوناگون است؛ از جمله اطلاعاتی دربارۀ دریانوردان و مؤلفان اسلامی است که طی ۸ سدۀ گذشته کسب شده بود.
اثر دیگر پیری رئیس، نقشۀ دیگری از جهان است که قسمتی از آن باقی مانده، و در موزۀ توپکاپیسرای محفوظ است. این نقشه در ۱۳۰۸ش/۱۹۲۹م توسط خلیل ادهم مدیر موزههای ملی ترکیه یافت شده است. این نقشه قسمت شمال غربی اقیانوس اطلس، قارۀ افریقا، ونزوئلا و نیز جنوبیترین نقطۀ گروئنلند را نشان میدهد که از لحاظ هنری و اسناد بسیار ارزشمند است. توجه و نگاهی به این نقشه، نشان میدهد که پیری رئیس تا چه اندازه در ترسیم این نقشهها، اصول علمی را رعایت کرده است.
(۱) پچوی، ابراهیم، تاریخ، استانبول، ۱۹۸۰م.
(۲) راس، کین، قرون عثمانی (ظهور و سقوط امپراتوری عثمانی)، ترجمۀ پروانۀ ستاری، تهران، ۱۳۷۳ش.
(۳) سام، شمسالدین، قاموس الاعلام، استانبول، ۱۳۰۶ق.
(۴) شاو، ا. ج و. ا. ک. شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ترجمۀ محمود رمضانزاده، مشهد، ۱۳۷۰ش.
(۵) لویس، برنارد، نخستین مسلمانان در اروپا، ترجمۀ م قائد، تهران، ۱۳۷۴ش.
(۶) Afetinan, A, Pirî Reis'in hayatı ve eserleri, Ankara, ۱۹۷۴.
(۷) Akçura, Y, Piri Reis haritası, Istanbul, ۱۹۶۶.
(۸) Alpagut, H and F Kurtoğlu, introd Piri Reis Kitabı Bahriye, Istanbul, ۱۹۳۵.
(۹) Danishmend, İH, İzahlı osmanlı tarihi kronolojisi , Istanbul , ۱۹۷۱.
(۱۰) EI۱.
(۱۱) EI۲.
(۱۲) IA.
(۱۳) Orhunlu , C, Hint kaptanlığı ve Pîrî Reis، Belleten, Ankara، ۱۹۷۰، volXXXIV، no۱۳۴.
(۱۴) Selen, S, Piri Reisin Ԫimali Amerika haritası, Belleten, Ankara, ۱۹۳۷, vol Iy.
(۱۵) Türk ansiklopedisi, Ankara, ۱۹۷۸.
(۱۶) Uzunçarԫılı, İ H, Osmanlı tarihi, Ankara, ۱۹۸۳.
(۱۷) Yücel, Y and A Sevim, Osmanlı Klâsik döneminin üç hükümdarı Fatih-Yavuz-Kanuni, Ankara, ۱۹۸۳.
| ۱. | ↑ IA، ج۹، ص۵۶۱. |
| ۲. | ↑ Türk ansiklopedisi, Ankara, ۱۹۷۸، ج۲۷، ص۳۰. |
| ۳. | ↑ Danishmend, İH, İzahlı osmanlı tarihi kronolojisi , Istanbul , ۱۹۷۱، ج۲، ص۲۷۱. |
| ۴. | ↑ EI۱. |
| ۵. | ↑ Alpagut, H and F Kurtoğlu, introd Piri Reis Kitabı Bahriye, Istanbul, ۱۹۳۵، ج۱، ص۱-۲. |
| ۶. | ↑ EI۲. |
| ۷. | ↑ Alpagut, H and F Kurtoğlu, introd Piri Reis Kitabı Bahriye, Istanbul, ۱۹۳۵، ج۱، ص۶. |
| ۸. | ↑ EI۲. |
| ۹. | ↑ Alpagut, H and F Kurtoğlu, introd Piri Reis Kitabı Bahriye, Istanbul, ۱۹۳۵، ج۱، ص۷. |
| ۱۰. | ↑ Alpagut, H and F Kurtoğlu, introd Piri Reis Kitabı Bahriye, Istanbul, ۱۹۳۵، ج۱، ص۹. |
| ۱۱. | ↑ Afetinan, A, Pirî Reis'in hayatı ve eserleri, Ankara, ۱۹۷۴، ج۱، ص۱۳. |
| ۱۲. | ↑ Afetinan, A, Pirî Reis'in hayatı ve eserleri, Ankara, ۱۹۷۴، ج۱، ص۱۳. |
| ۱۳. | ↑ Afetinan, A, Pirî Reis'in hayatı ve eserleri, Ankara, ۱۹۷۴، ج۱، ص۱۳-۱۴. |
| ۱۴. | ↑ Türk ansiklopedisi, Ankara, ۱۹۷۸، ج۲۷، ص۳۱. |
| ۱۵. | ↑ Türk ansiklopedisi, Ankara, ۱۹۷۸، ج۲۷، ص۳۱. |
| ۱۶. | ↑ IA، ج۹، ص۵۹۳. |
| ۱۷. | ↑ Alpagut, H and F Kurtoğlu, introd Piri Reis Kitabı Bahriye, Istanbul, ۱۹۳۵، ج۱، ص۱۱. |
| ۱۸. | ↑ Orhunlu , C, Hint kaptanlığı ve Pîrî Reis، Belleten, Ankara، ج۱، ص۲۳۵، ۱۹۷۰، volXXXIV، no۱۳۴. |
| ۱۹. | ↑ راس، کین، قرون عثمانی (ظهور و سقوط امپراتوری عثمانی)، ج۱، ص۲۵۱، ترجمۀ پروانۀ ستاری، تهران، ۱۳۷۳ش. |
| ۲۰. | ↑ Orhunlu , C, Hint kaptanlığı ve Pîrî Reis، Belleten, Ankara، ج۱، ص۲۳۹، ۱۹۷۰، volXXXIV، no۱۳۴. |
| ۲۱. | ↑ شاو، ا. ج و. ا. ک. شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ج۱، ص۱۹۴، ترجمۀ محمود رمضانزاده، مشهد، ۱۳۷۰ش. |
| ۲۲. | ↑ Türk ansiklopedisi, Ankara, ۱۹۷۸، ج۲۷، ص۳۱. |
| ۲۳. | ↑ Orhunlu , C, Hint kaptanlığı ve Pîrî Reis، Belleten, Ankara، ج۱، ص۲۳۷-۲۳۸، ۱۹۷۰، volXXXIV، no۱۳۴. |
| ۲۴. | ↑ پچوی، ابراهیم، تاریخ، ج۲، ص۳۹۷، استانبول، ۱۹۸۰م. |
| ۲۵. | ↑ پچوی، ابراهیم، تاریخ، ج۱، ص۳۵۰-۳۵۲، استانبول، ۱۹۸۰م. |
| ۲۶. | ↑ پچوی، ابراهیم، تاریخ، ج۱، ص۳۵۰-۳۵۲، استانبول، ۱۹۸۰م. |
| ۲۷. | ↑ Türk ansiklopedisi, Ankara, ۱۹۷۸، ج۲۷، ص۳۱. |
| ۲۸. | ↑ Yücel, Y and A Sevim, Osmanlı Klâsik döneminin üç hükümdarı Fatih،Yavuz،Kanuni, Ankara, ۱۹۸۳، ج۱، ص۲۰۰. |
| ۲۹. | ↑ Yücel, Y and A Sevim, Osmanlı Klâsik döneminin üç hükümdarı Fatih،Yavuz،Kanuni, Ankara, ۱۹۸۳، ج۱، ص۲۰۱. |
| ۳۰. | ↑ سام، شمسالدین، قاموس الاعلام، ج۲، ص۱۵۸۶، استانبول، ۱۳۰۶ق. |
| ۳۱. | ↑ IA، ج۹، ص۵۶۳. |
| ۳۲. | ↑ Türk ansiklopedisi, Ankara, ۱۹۷۸، ج۲۷، ص۳۱-۳۲. |
| ۳۳. | ↑ Alpagut, H and F Kurtoğlu, introd Piri Reis Kitabı Bahriye, Istanbul, ۱۹۳۵، ج۱، ص۱۵-۱۶. |
| ۳۴. | ↑ پچوی، ابراهیم، تاریخ، ج۱، ص۳۵۲، استانبول، ۱۹۸۰م. |
| ۳۵. | ↑ سام، شمسالدین، قاموس الاعلام، ج۲، ص۱۵۸۶، استانبول، ۱۳۰۶ق. |
| ۳۶. | ↑ لویس، برنارد، نخستین مسلمانان در اروپا، ج۱، ص۲۰۷، ترجمۀ م قائد، تهران، ۱۳۷۴ش. |
| ۳۷. | ↑ EI۲. |
| ۳۸. | ↑ Selen, S, Piri Reisin Ԫimali Amerika haritası, Belleten, Ankara, ۱۹۳۷, vol Iy، ج۱، ص۵۱۷. |
| ۳۹. | ↑ پچوی، ابراهیم، تاریخ، ج۲، ص۶۰۵-۶۰۵، استانبول، ۱۹۸۰م. |
| ۴۰. | ↑ EI۲. |
| ۴۱. | ↑ شاو، ا. ج و. ا. ک. شاو، تاریخ امپراتوری عثمانی و ترکیۀ جدید، ج۱، ص۲۵۷، ترجمۀ محمود رمضانزاده، مشهد، ۱۳۷۰ش. |
| ۴۲. | ↑ Akçura, Y, Piri Reis haritası, Istanbul, ۱۹۶۶، ج۱، ص۱. |
| ۴۳. | ↑ Selen, S, Piri Reisin Ԫimali Amerika haritası, Belleten, Ankara, ۱۹۳۷, vol Iy، ج۱، ص۵۱۸. |
ردههای این صفحه : مقالات دانشنامه بزرگ اسلامی
