مواق . [ ] (اِ) بیکار باشد. (لغت فرس اسدی چ اقبال ص 249).
واژههای «مَواق» و «مَوق» هیچیک ریشهٔ پهلوی (پارسی میانه) ندارند؛ «مَوق» (و صورت مبالغهٔ آن «مَوّاق») واژهای اصیل در زبان عربی است.
این دو مدخل در فرهنگهای لغت در کنار یکدیگر آورده شدهاند تا نشان دهند که واژهٔ «مواق» در لغت فرس اسدی نیز به احتمال بسیار زیاد برگرفته از همین ریشهٔ عربیِ «مَوق» (یا «مَوّاق» به معنای بسیار نادان و بیکار) است.
۱. پیوند «مَواق» با «مَوق» در زبان عربی
با کنار هم قرار دادن این دو مدخل در لغتنامه دهخدا، ریشهٔ واژهٔ نخست روشنتر میشود:
- مَوق (عربی): مصدر و اسم مصدر به معنای نادانی، گولی، کندذهنی و سستی است.
- مَوّاق (عربی): صیغهٔ مبالغه از ریشهٔ موق است و به کسی گفته میشود که بسیار نادان، سست، بیعرضه و در نتیجه بیکار و عاطل باشد.
- ورود به فارسی: شاعران و گویندگان سدههای نخستین هجری، این واژه را بدون تشدید (به صورت مَواق) به معنای «بیکار و بیعار» در شعر و نثر خود به کار بردند و اسدی طوسی آن را در لغت فرس ثبت کرد.
۲. معادلهای اصیل پهلوی برای تمام معانیِ «مَوق»
از آنجا که هر دو واژه عربی هستند، در زبان پهلوی (پارسی میانه) پیشینهای ندارند. با این حال، واژگان اصیل پهلوی که دقیقاً معادلِ معانی ذکرشده در متن شما (گولی، احمقی، بیهوشی، کندذهنی و مردن) بودهاند، عبارتاند از:
- گولی و احمقی: در زبان پهلوی با واژگان گول (gōl)، اَبِهخِرَد (abē-xrad - بیخرد)، دُشدانَگ (duš-dānag - نادان) و وَردَگ / کَودَن (kōdan) بیان میشد. (واژهٔ «گول» در متن شما مستقیماً از پهلویِ گول / gōl گرفته شده است).
- کندیِ ذهن: در پهلوی با واژهٔ کُند (kund) (به معنای کند، غیرتیز و کندذهن) و دیرفَهم (dēr-fahm) بیان میشده است.
- بیهوشی: در زبان پهلوی به صورت اَبِههوش (abē-hōš) یا بیهوش (bē-hōš) (ساختهشده از پیشوند نفی و واژهٔ پهلوی هوش / hōš به معنای ادراک و آگاهی) به کار میرفته است.
- مُردن: در زبان پهلوی دقیقاً به صورت مُردَن (murdan) (بن مضارع: میر / mīr) ثبت شده است.
اگر مایل هستید، میتوانم در موارد زیر اطلاعات بیشتری ارائه دهم:
- بررسی ریشهشناسی واژهٔ پهلوی «گول» و کاربرد آن در متون کهن فارسی.
- معرفی واژگان عربیِ راه یافته به لغت فرس اسدی که فرهنگنویسان قدیم آنها را فارسی پنداشتهاند.
- ادامهٔ بررسی مدخلهای بعدیِ فرهنگ لغت مورد مطالعهٔ شما.
