پک چغز بود، نسخه [دیگر] خبوک خوانند [دقیقی گوید: ای همچو پک پلید و چنو دیده ها بروی مانند آن کسی که مر او را کنی خبک. واژگان پهلوی؟
بله، هر سه واژه «پَک»، «چَغز» و «خَبَک / خَبوک» ریشههای کهن ایرانی دارند و در فارسی میانه (پهلوی) و گویشهای شرقی ایران کاربرد داشتهاند. ریشهشناسی و جایگاه آنها در زبان پهلوی به این شرح است:
۱. پَک (Pak)
- ریشه پهلوی: این واژه در زبان فارسی میانه (پهلوی) به صورت «پَک» (pak) به معنای غوک، وزغ و قورباغه وجود داشته است.
- تغییر آوایی: در فارسی دری و بسیاری از گویشهای ایرانی، صامت «پ» به «ب» تبدیل شد و این واژه به صورت «بَک» (bak) (مانند: «بک و چغز» در متون کهن) یا با پسوند تصغیر پهلوی به شکل «بَکک» و «پَکک» نیز به کار رفته است.
- نکته ادبی در بیت دقیقی: در بیت دقیقی («ای همچو پک پلید و چنو دیدهها برون / مانند آن کسی که مر او را کنی خبک»)، شاعر چهره شخص را به وزغ («پک») تشبیه کرده که چشمانش از حدقه بیرون زده است؛ درست شبیه حالت کسی که گلویش را میفشارند («خبک»).
۲. چَغز (Chaghz)
- ریشه کهن ایرانی: «چغز» یکی از نامهای اصیل ایرانی برای قورباغه و وزغ است که ریشه در زبانهای ایرانی میانه (بهویژه در شاخههای شرقی و سغدی) دارد.
- جایگاه در فرهنگهای کهن: این واژه به دلیل همنشینی با «پک» و «بک» در شعر شاعران خراسانی، در کتاب لغت فرس اسدی طوسی (کهنترین فرهنگ لغت فارسی) برای توضیح واژه «پک» آورده شده است. صورت «وَزَغ» امروزی نیز همریشه و دگرگونشده همین خانوادهی واژگانی در زبانهای ایرانی است.
۳. خَبَک (Khabak) و خَبوک (Khabuk)
- ریشه و ساختار پهلوی: واژه «خَبَک» (به معنای خفگی و فشردن گلو) از ریشه کهن ایرانی xap- به معنای «فشردن و بستن راه نفس» گرفته شده است. در فارسی میانه، صفت فاعلی یا اسم مصدر آن به صورت «خَفَگ» (xafag) یا «خَبَگ» (xabag) وجود داشته که در فارسی امروزی به شکل «خفه» درآمده است (تبدیل «گ» پایانی پهلوی به «ـه» غیرملفوظ در فارسی دری، مانند نامَگ ← نامه).
- توضیح «خبوک» در نسخه بدل: صورت «خَبوک» که در حاشیه این مدخل (برگرفته از لغت فرس) آمده، یک تصحیف (خطای نسخهبرداری) رایج در متون کهن است:
- در خط فارسی قدیم، کاتبان گاهی «چغز» یا «غوک» را به اشتباه «خبوک» نقطه گذاری کردهاند، یا واژه «خبک» (در مصراع دوم) را با پسوند «ـوک» پهلوی (-ūg) به صورت «خبوک» ضبط کردهاند.
- از نظر معنایی در خودِ فرهنگهای فارسی مانند لغتنامه دهخدا، «خبوک» به معنای «محکم و استوار» است که ربطی به معنای وزغ ندارد و همان خطای کتابتِ «غوک» یا «خبک» در نسخههای خطی لغت فرس بوده است.
جمعبندی تغییرات پهلوی به فارسی در این واژگان
- پَک (پهلوی: pak): در فارسی به دو صورت پَک و بَک باقی ماند.
- خَبَگ / خَفَگ (پهلوی: xafag): به سه صورت خَبَک، خَپاک و خَفَه (خفه) وارد فارسی دری شد.
