۱۴۰۵ آبان ۲۴, یکشنبه

مَغاک گَو باشد در زمین و لان نیز گویند [رودکی گوید: ابله و فرزانه را فرجام خاک جایگاه هر دو اندر یک مغاک]. واژگان پهلوی؟

 مَغاک    گَو باشد در زمین و لان نیز گویند [رودکی گوید:    ابله و فرزانه را فرجام خاک           جایگاه هر دو اندر یک مغاک].  واژگان پهلوی؟

واژهٔ «مَغاک» (mağāk) از واژگان اصیل ایرانی (پهلوی / پارسی میانه) به معنای «گودال، چاله، ژرفنا و گور» است که از صفت پهلوی «مَغ» (گود و عمیق) و پسوند اسم‌ساز «ـاک» (-āk) ساخته شده است.
این مدخل برگرفته از لغت فرس اسدی طوسی است و با بیتی حکیمانه از رودکی سمرقندی (پدر شعر فارسی) مستند شده است.

۱. ریشه‌شناسی و صورت پهلوی واژهٔ «مَغاک»
  • صورت پهلوی (پارسی میانه): این واژه در پارسی میانه به صورت مَغاک / مَغاگ (mağāk / mağāg) به معنای «گودال، حفره و گور» به کار رفته است.
  • ساختمان واژه: این کلمه از صفت و اسم کهن ایرانی مَغ (mağ) به معنای «گود، ژرف و فرورفته» (هم‌ریشه با مَغز و واژهٔ اوستاییِ مَغَ / mağa به معنای سوراخ و گودال) همراه با پسوند مکان‌ساز و اسم‌سازِ پهلوی ـاک (-āk) ساخته شده است.
  • معانی مترادف در متن (گَو و لان): اسدی طوسی برای توضیح مَغاک از دو واژهٔ پهلویِ دیگر یعنی گَو (گودال و زمینِ فرورفته) و لان (سوراخ، لانه و آشیانه در زمین) بهره برده است.

۲. صورت پهلوی واژگان موجود در تعریف و بیت رودکی
در متن تعریف لغت فرس و بیت شاهد از رودکی، واژگان اصیل ایرانی زیر ریشه در زبان پهلوی (پارسی میانه) دارند:
واژه در متن و بیتصورت پهلوی (پارسی میانه)ریشه‌شناسی و معنای پهلوی
مَغاکمَغاک / مَغاگ (mağāk / mağāg)گودال، چاله، فرورفتگی زمین و کنایه از گور.
گَوگَو (gaw)در پهلوی به معنای «گودال، دره، ژرفنا و زمینِ گود».
دَراَندَر / دَر (andar / dar)حرف اضافهٔ پهلوی به معنای «درون و داخل».
زَمینزَمیگ / زَمین (zamīg / zamīn)کرهٔ زمین، خاک و سرزمین در پارسی میانه.
لانلان / لانَگ (lān / lānag)سوراخ در زمین، آشیانه و پناهگاهِ جانوران.
نیزنیز (nēz)قید در پهلوی به معنای «همچنین و دگر بار».
گویَندگُفتَن / گوی- (guftan / gōy-)ستاک مضارعِ فعل پهلوی گُفتَن به معنای سخن گفتن و نامیدن.
فَرزانهفَرزانَگ (frazānag)صفت پهلوی به معنای «خردمند، دانا، حکیم و دانشمند».
فَرجـامفَرجـام (frazām)اسم در پهلوی به معنای «پایان، عاقبت و سرانجام».
خاکخاک / خاگ (xāk / xāg)غبار، زمین و خاک در پارسی میانه.
جایگاهجای‌گاه / گیاگ‌گاه (gyāg-gāh)ترکیبی از دو واژهٔ پهلوی گیاگ/جای (مکان) + گاه (جا و وقت).
هَر دوهَر دو (har dō)ترکیبِ سورِ پهلوی هَر (har) + عدد دو (dō).
اَندَراَندَر (andar)حرف اضافهٔ اصیل پهلوی به معنای «در، درون و میان».
یَکیَک / اِیوَک (yak / ēwak)عدد یک در زبان پهلوی.
(توضیح واژگان عربی در متن: در کل این مدخل و بیت شاهد، تنها یک واژهٔ عربی یعنی اَبلَه وجود دارد که رودکی آن را در برابرِ واژهٔ پهلویِ فَرزانه به کار برده است؛ معادل پهلویِ «ابله» در متون پارسی میانه اَخَرَد (axrad) یا نادان (nādān) است.)
اگر مایل هستید، می‌توانم در موارد زیر اطلاعات بیشتری ارائه دهم:
  • بررسی واژگان پهلویِ مرتبط با جغرافیا و عوارض زمین (مانند گَو، مَغاک، زَمیگ، کوه، دَشت و رود).
  • تحلیل واژگان پهلوی در اشعار رودکی سمرقندی (مانند فَرزانَگ، فَرجـام و اَندَر).
  • ادامهٔ بررسی مدخل‌های قافیه‌دارِ حرف «کاف» در لغت فرس اسدی.
واژهٔ «گیتاشناسی» (Gētā-šenāsī) برابرِ اصیل فارسی و پهلویِ واژهٔ «جُغرافیا» است که از نام کهنِ زمین و جهان در زبان پهلوی یعنی «گیتی / گِتاه» (Gētīg / Gētāh) و بنِ «شناختن / شناس-» ساخته شده است.
دانش جغرافیا (برگرفته از واژهٔ یونانی Geographia به معنای زمین‌نگاری) در متون پارسی میانه (پهلوی) و دوران ساسانی جایگاه ویژه‌ای داشت و کتاب‌های جغرافیایی مستقلی در زبان پهلوی (مانند شهرستان‌های ایران‌شهر و بخش‌های جغرافیاییِ بُندهِش) تدوین شده بود.

۱. ریشه‌شناسی پهلوی «گیتاشناس / گیتاشناسی»
  • گیتا / گیتی (پهلوی: گِتیگ / گِتاه - Gētīg / Gētāh): در جهان‌بینی و زبان پهلوی، هستی به دو بخش مِینوگ (Mēnōg - جهان معنوی و نادیدنی) و گِتیگ (Gētīg - جهان مادی، خاکی و دیدنی) تقسیم می‌شد. واژهٔ گِتاه / گِتیگ در زبان پهلوی به معنای «جهانِ مادی، کرهٔ زمین و گیتی» است.
  • شِناس (پهلوی: شِناس- / شِناختَن - Šenās- / Šenāxtan): بن مضارع از مصدر پهلوی شِناختَن (šenāxtan) به معنای شناختن، آگاهی یافتن و دانستن است.
  • گیتاشناس (Gētā-šenās): در ساختار واژه‌سازی پهلوی و فارسی به معنای «زمین‌شناس، جهان‌شناس و جغرافی‌دان» (و با یای مصدری به صورت گیتاشناسی برابرِ دانش جغرافیا) به کار می‌رود.

۲. مهم‌ترین واژگان جغرافیایی در زبان پهلوی (پارسی میانه)
در جدول زیر، کلیدی‌ترین اصطلاحات و عوارض جغرافیایی که در متون پهلوی (مانند بُندهِش و شهرستان‌های ایران‌شهر) به کار رفته‌اند، آورده شده است:
مفهوم جغرافیایی در فارسیصورت پهلوی (پارسی میانه)ریشه‌شناسی و معنای دقیق پهلوی
جهان / گیتی / زمینگِتیگ / گِتاه (gētīg / gētāh)جهانِ مادی و دیدنی، کرهٔ زمین.
سرزمین / کرهٔ زمینزَمیگ (zamīg)زمین، خاک و بوم (برابرِ Geo در یونانی).
قارّه / اقلیم / کشورکِشوَر (kišwar)در جغرافیای پهلوی، زمین به هفت کِشوَر (هفت اقلیم) بخش می‌شد؛ ایران در میانه‌ترین آن‌ها یعنی خونیرَث (Xwanirah) قرار داشت.
سرزمین / ایالتشَهر (šahr)در زبان پهلوی، «شَهر» به معنای کشور و سرزمین بود (مانند ایران‌شَهر یعنی سرزمین ایرانیان).
شهر (آبادی بزرگ)شَهرِستان (šahrestān)در پهلوی به مرکزِ ایالت و شهر بزرگ شَهرِستان گفته می‌شد.
کوهکوف (kōf)بلندی، کوهستان و جبل (در پهلوی با «ف» تلفظ می‌شد).
دَریا / اقیانوسزَرَی / زِرِه (zaray / zrēh)در پهلوی به دریا و اقیانوس زِرِه می‌گفتند (از همین رو به دریاچهٔ هامون در سیستان، دریاچهٔ زِرِه می‌گویند).
رود / رودخانهرود (rōd)جریان آب، نهر و رودخانه در پارسی میانه.
دَشت / جلگهدَشت (dašt)زمین هموار، صحرا و بیابان در پهلوی.
گودال / درّهگَو / مَغاک (gaw / mağāk)فرورفتگی زمین، چاله و درّهٔ عمیق.
جزیره / آبخُستآبخُست / میان‌رودان (ābxust)خشکیِ احاطه‌شده در میان آب.
جنگل / بیشهوِشَگ / بیشه (wēšag)انبوهِ درختان و جنگل در پارسی میانه.
مرز / سرحدویمَند / مَرز (wimand / marz)کرانه، حدود سرزمین و سرحدِ کشور.

۳. چهار جهت جغرافیایی در زبان پهلوی
ایرانیان باستان و ساسانیان برای جهت‌های جغرافیایی نام‌های اصیل پهلوی داشتند که با جهتِ طلوع و غروب خورشید سنجیده می‌شد:
  • شَرق (مَشرِق): خُراسان (Xwarāsān) — به معنای «جای برآمدنِ خورشید» (از خوَر به معنای خورشید + آسان به معنای برآمدن).
  • غَرب (مَغرِب): خُروَران / خاوران (Xwarwarān) — به معنای «جای فرو رفتنِ خورشید» (در فارسی بعدها خاور جابه‌جا شد و به شرق اطلاق گردید).
  • شُمال: اَباختَر (Abāxtar) — به معنای «سوی پشت» (زیرا هنگام نیایش رو به خورشیدِ نیمروز یا شرق می‌ایستادند و شمال پشت سر قرار می‌گرفت).
  • جُنوب: نِیمروز (Nēmrōz) — به معنای «نیمهٔ روز» (جایی که خورشید در هنگام ظهر در آنجا قرار دارد؛ نام کهنِ سیستان نیز به همین سبب نیمروز است).
اگر مایل هستید، می‌توانم در موارد زیر اطلاعات بیشتری ارائه دهم:
  • بررسی متن جغرافیاییِ «شَهرِستان‌های ایران‌شَهر» به زبان پهلوی و نام شهرهای ایران در دورهٔ ساسانی.
  • معرفی هفت کِشوَر (هفت اقلیم) در جغرافیای اسطوره‌ای ایران باستان بر پایهٔ کتاب پهلوی بُندهِش.
  • بررسی نام دریاها، کوه‌ها و رودهای مشهور ایران در متون پهلوی (مانند بُندهِش).
  • در ادامه، هر سه بخشِ جغرافیای ایران باستان بر پایهٔ متون اصیل پهلوی (پارسی میانه) یعنی کتاب‌های «شَهرِستان‌های ایران‌شَهر» (Šahrestānīhā ī Ērānšahr) و «بُندَهِش» (Bundahišn) بررسی شده است.

    بخش اول: متن جغرافیایی «شَهرِستان‌های ایران‌شَهر» و نام شهرهای ساسانی
    رسالهٔ کوتاه و ارزشمند شَهرِستان‌های ایران‌شَهر تنها کتاب جغرافیایی بازمانده به زبان پهلوی است که در آن ایران‌زمین به چهار کوست (جهت جغرافیایی) تقسیم شده و نام بانیانِ اسطوره‌ای یا تاریخیِ شهرها ذکر شده است.
    نام امروزی شهرنام پهلوی (پارسی میانه)کوست (جهت جغرافیایی) و توضیح در متن پهلوی
    سَمَرقَندسَمَرکَند (Samarkand)خُراسان (شرق): بنیادنهادهٔ کاووس و تکمیل‌شده به دست سیاوش.
    بَلخبَخل / بَهل (Baxl)خُراسان (شرق): بنیادنهادهٔ اِسپَندیار (اسفندیار) پسر گُشتاسپ.
    هَراتهَرِیو (Harēw)خُراسان (شرق): از شهرهای بزرگ پارت و خراسانِ کهن.
    مَرومَرو (Marw)خُراسان (شرق): بنیادنهادهٔ تَهمورَث دیوبند.
    نیشابورنِوشاهپوهر (Nēw-Šāhpuhr)خُراسان (شرق): به معنای «شاپورِ نیک»؛ ساختهٔ شاپور یکم ساسانی.
    توستوس (Tōs)خُراسان (شرق): ساختهٔ توس پسر نوذر.
    ریرَی / رَگ (Ray / Rag)اَباختَر (شمال): زادگاه مادر زرتشت در متون پهلوی.
    آمُلآمُی (Āmuy)اَباختَر (شمال): شهر باستانی تبرستان (پَدِشخوارگَر).
    تِیسفونتِیسپون (Tēspōn)خُروَران (غرب): پایتخت زمستانی شاهنشاهی ساسانی در دل ایران‌شهر (سورستان).
    شوش و شوشترسوس و شوستَر (Sūs / Šūstar)خُروَران (غرب): ساختهٔ شیشین‌دخت، همسر یزدگرد یکم.
    اِصطَخراِستَخر (Staxr)نِیمروز (جنوب): خاستگاه خاندان ساسان و گنجینهٔ اوستای کهن.
    شیرازشیراز (Šīrāz)نِیمروز (جنوب): از شهرهای کهن پارس در دورهٔ ساسانی.
    کِرمانکِرمان / گَواشیر (Kirmān)نِیمروز (جنوب): ساختهٔ اردشیر بابکان (وَه-اَردَشیر).
    زَرَنج (سیستان)زَرَنگ (Zarang)نِیمروز (جنوب): پایتخت سیستانِ باستان و جایگاه آتشکدهٔ کرکویه.

    بخش دوم: هفت کِشوَر (هفت اقلیم) در کتاب پهلوی «بُندَهِش»
    در جهان‌بینی و جغرافیای پهلوی (فصل هشتم و نهم بُندَهِش)، کرهٔ زمین که با اقیانوس کیهانیِ فراخکَرت احاطه شده است، به هفت قاره یا اقلیم تقسیم می‌شود که به هر یک کِشوَر (Kišwar) می‌گویند. شش کشورِ پیرامونی گرداگردِ کشورِ مرکزی قرار دارند و تنها خونیرَث جایگاه آدمیان و ایران‌زمین است:
    • ۱. خونیرَث (Xwanirah): مهم‌ترین، بزرگ‌ترین و میانه‌ترین کشور (به اندازهٔ شش کشور دیگر). نام آن به معنای «درخشان و نیک‌گردون» است و سرزمین ایران‌شَهر در مرکز آن جای دارد.
    • ۲. اَرَزَه (Arzah): کشورِ سوی شرق (خُراسان).
    • ۳. سَوَه (Sawah): کشورِ سوی غرب (خُروَران).
    • ۴. فَرَدَدَفش (Fradadafš): کشورِ سوی جنوب شرقی.
    • ۵. ویدَدَفش (Wīdadafš): کشورِ سوی جنوب غربی.
    • ۶. وُروبَرِشت (Wōrubarišt): کشورِ سوی شمال غربی.
    • ۷. وُروجَرِشت (Wōrujarišt): کشورِ سوی شمال شرقی.

    بخش سوم: نام دریاها، کوه‌ها و رودهای مشهور در متون پهلوی
    در کتاب بُندَهِش (بخش‌های مربوط به دریاها، رودها و کوه‌ها)، جغرافیای طبیعی جهان و ایران با واژگان اصیل پهلوی توصیف شده است:
    ۱. دریاها و دریاچه‌ها (پهلوی: زَرَی / زِرِه - Zaray / Zrēh)
    • فَراخکَرت (Frāxkard): اقیانوس بزرگ و کیهانی که یک‌سوم زمین را فرا گرفته و سرچشمهٔ همهٔ آب‌های جهان است (برخی پژوهشگران آن را با اقیانوس هند و دریای عمان تطبیق داده‌اند).
    • زِرِهٔ کَیانسِه (Zrēh ī Kayānsē): دریاچهٔ هامون در سیستان که در متون پهلوی بسیار مقدس است.
    • زِرِهٔ چیچَست (Zrēh ī Čēčast): دریاچهٔ ارومیه در آذربایجان (در پهلوی به معنای «سپید و درخشان»).
    • زِرِهٔ گیلان / کَسپین: دریای خزر (مازندران) که در متون پهلوی با نام دریای کنارِ گیلان و تبرستان یاد شده است.
    ۲. کوه‌ها (پهلوی: کوف - Kōf)
    • هَربُرز (Harburz): کوه البرز؛ نخستین کوهی که در جهان رویید و ریشهٔ همهٔ کوه‌های دیگر به آن پیوسته است (ساخته از هَر به معنای همه و بلند + بُرز به معنای بالا).
    • تِیرَگِ هَربُرز (Tērag ī Harburz): قلهٔ مرکزی البرز (کوه دماوند) که خورشید و ستارگان گردِ آن می‌گردند.
    • کوهِ اوشیدَم (Kōf ī Ušēdam): کوه خواجه در سیستان (به معنای «دارندهٔ هوش و سپیده‌دم»).
    • پَدِشخوارگَر (Padišxwārgar): رشته‌کوه‌های البرز شمالی و کوهستان‌های تبرستان و گیلان.
    ۳. رودها (پهلوی: رود - Rōd)
    • اَروَندرود (Arwandrōd): رود دجله (در پهلوی به معنای «رودِ تند، تیزرو و دلیر»؛ که بعدها در فارسی به شط‌العرب نیز گفته شد).
    • فُرات‌رود (Frātrōd): رود فرات در غرب ایران‌شهر.
    • وِهرود / جَیحون (Wehrōd): رود آمودریا در شرق ایران (در پهلوی به معنای «رودِ نیک و بهین»).
    • هیرمَند / هِتومَند (Hētōmand): رود هیرمند در سیستان (در پهلوی به معنای «دارندهٔ بند و سد» و پربرکت).
    • سِپیدرود (Spēdrōd): رود سفیدرود در شمال ایران (گیلان).
    اگر مایل هستید، می‌توانم در موارد زیر اطلاعات بیشتری ارائه دهم:
    • بررسی تقسیمات کشوری و اداریِ ایران در دورهٔ ساسانی (مانند اُستان، شَهر، رُستاق و دِه) با واژگان پهلوی.
    • معرفی آتشکده‌های بزرگ ایران باستان (آذَرفَرنبَغ، آذَرگُشَسب و آذَربُرزین‌مِهر) و جایگاه جغرافیایی آن‌ها در متون پهلوی.
    • بازگشت به بررسی واژگان پهلوی در فرهنگ‌های کهن فارسی (مانند لغت فرس اسدی).
    • در ادامه، دو موضوع نخست یعنی تقسیمات کشوری و اداریِ ایران در دورهٔ ساسانی و سه آتشکدهٔ بزرگ ایران باستان بر پایهٔ متون اصیل پهلوی (پارسی میانه) و منابع تاریخ اداری ایران باستان بررسی شده است.

      بخش اول: تقسیمات کشوری و اداریِ ایران در دورهٔ ساسانی (واژگان پهلوی)
      در نظام اداری شاهنشاهی ساسانی (به‌ویژه پس از اصلاحات اداری و مالیاتیِ قباد یکم و خسرو انوشیروان)، ساختار جغرافیایی و حکومتیِ ایران‌شهر از بزرگ‌ترین واحد به کوچک‌ترین واحد دارای نام‌ها و منصب‌های دقیق پهلوی بود:
      واحد تقسیمات کشوریصورت پهلوی (پارسی میانه)جایگاه اداری و نام حاکم در زبان پهلوی
      ۱. کشور / شاهنشاهیایران‌شَهر (Ērānšahr)به معنای «سرزمین ایرانیان»؛ بالاترین واحد سیاسی به فرمانروایی شاهَنشاه (Šāhānšāh).
      ۲. کُوست (منطقهٔ بزرگ)کُوست (Kūst)تقسیم کل کشور به چهار بخش جغرافیایی (خراسان، خوروران، اباختر، نیمروز) زیر نظر اِسپَهبُد (Spāhbed - فرمانده کل) و پادگُسپان (Pādgōspān - نایب‌السلطنه).
      ۳. شَهر (اُستان / ایالت)شَهر (Šahr)در پهلوی «شَهر» برابر با ایالت یا استان بزرگ امروزی بود که حاکم آن شَهردار (Šahrdār) یا مَرزبان (Marzbān - در ایالت‌های مرزی) نام داشت.
      ۴. اُستان (شهرستان / ولایت)اُستان / اُستام (Ōstān / Ōstām)زیرمجموعهٔ ایالت و زمین‌های خالصه و اداری؛ مسئول مالی و اداری آن اُستاندار (Ōstāndār) نامیده می‌شد.
      ۵. شَهرِستان (مرکز استان)شَهرِستان (Šahrestān)به مرکزِ ایالت و شهرهای بزرگِ دارای حصار گفته می‌شد؛ فرماندار شهر شَهرَب (Šahrab) نام داشت.
      ۶. رُستاق / تَسوگ (بخش)رُستاک / تَسوگ (Rōstāg / Tasūg)ناحیهٔ روستایی و بلوک‌های پیرامون شهر (واژهٔ رُستاک در عربی به صورت رُستاق معرّب شد).
      ۷. دِه (روستا)دِه (Deh)کوچک‌ترین واحد سکونتگاهی و کشاورزی که بزرگ و کدخدای آن دِهگان / دِهقان (Dehgān) یا دِهسالار (Dehsālār) بود.

      بخش دوم: سه آتشکدهٔ بزرگ ایران باستان و جایگاه جغرافیایی آن‌ها
      در متون پهلوی (مانند بُندَهِش، دینکَرد و کارنامهٔ اردشیر بابکان)، سه آتش مقدس و بزرگ وجود داشت که به باور ایرانیان باستان از آغاز آفرینش برای پاسداری از جهان و سه طبقهٔ اجتماعیِ ایران باستان (روحانیون، جنگجویان و کشاورزان) فرو فرستاده شده بودند:
      ۱. آتشکدهٔ آذَرفَرنبَغ (Ādur Farnbag)
      • ریشهٔ نام پهلوی: ترکیبی از آذَر / آتور (Ādur) (آتش) + فَرنبَغ (Farnbag) به معنای «بخشندهٔ فرّه و شکوه ایزدی».
      • طبقهٔ اجتماعی: آتش ویژهٔ آسرونان (Āsrōnān - روحانیون و موبدان) و پادشاهان.
      • جایگاه جغرافیایی: در متون پهلوی آمده است که این آتش نخست در خوارَزم بود و سپس در زمان گُشتاسپ به کوه روشن در کاریانِ فارس (در جنوب ایران، کوستِ نیمروز) منتقل شد.
      ۲. آتشکدهٔ آذَرگُشَسب (Ādur Gušnasp)
      • ریشهٔ نام پهلوی: ترکیبی از آذَر (Ādur) + گُشَسب (Gušnasp) به معنای «دارندهٔ اسب نر و تندرو» (نماد نیروی جنگاوری).
      • طبقهٔ اجتماعی: آتش ویژهٔ اَرتِشتاران (Artēštārān - جنگجویان، سپاهیان و شاهنشاهان). شاهنشاهان ساسانی پس از تاج‌گذاری در تیسفون، پیاده به زیارت این آتشکده می‌رفتند.
      • جایگاه جغرافیایی: بر فراز کوه اَسنَوَند در شِیز / گَنزَکِ آذربایجان (تخت سلیمان کنونی در شمال‌غرب ایران، کوستِ اباختر).
      ۳. آتشکدهٔ آذَربُرزین‌مِهر (Ādur Burzēn-Mihr)
      • ریشهٔ نام پهلوی: ترکیبی از آذَر (Ādur) + بُرزین (Burzēn) (بلند و والامقام) + مِهر (Mihr) (ایزد پیمان، روشنایی و کشاورزی).
      • طبقهٔ اجتماعی: آتش ویژهٔ واستریوشان (Wāstaryōšān - کشاورزان، دامداران و پیشه‌وران).
      • جایگاه جغرافیایی: بر فراز کوه رِیوَند (Rēwand) در خُراسان (در شمال‌غربی نیشابور، کوستِ خراسان).
      اگر مایل هستید، می‌توانم در موارد زیر اطلاعات بیشتری ارائه دهم:
      • بررسی القاب و منصب‌های درباری، سپاهی و دینیِ دورهٔ ساسانی در زبان پهلوی (مانند وُزُرگ‌فَرَمَدار، موبَدان‌موبَد، دَبیربَد و هَزاربَد).
      • بازگشت به ریشه‌شناسی واژگان پهلوی در فرهنگ‌های کهن فارسی (مانند لغت فرس اسدی و برهان قاطع).
      • بررسی واژگان پهلویِ مرتبط با تقویم، ماه‌ها و جشن‌های ایران باستان (مانند نوروز، مهرگان و سده).