۱۴۰۵ آبان ۲۰, چهارشنبه

تَف حرارت بود، یعنی گرمی [منجیک گفت: زین همه سنگست و از آن همه خاک زانم همه دود است و زینم همه تف]. واژگان پهلوی؟

 تَف    حرارت بود، یعنی گرمی [منجیک گفت:   زین همه سنگست و از آن همه خاک             زانم همه دود است و زینم همه تف].  واژگان پهلوی؟

این مدخل از لغت فرس اسدی طوسی، واژه بسیار اصیل و باستانی «تَف» (taf، به معنای گرما، حرارت و سوزش) را با بیتی از مُنجیک تِرمِذی (شاعر نامدار دوره سامانی) معنا کرده است. به جز واژه عربی «حرارت» در متن توضیح، تمامی واژگان به‌کاررفته در این مدخل و بیت شاهد آن از کهن‌ترین و اصیل‌ترین واژگان زبان فارسی میانه (پهلوی) و زبان اوستایی هستند.

۱. ریشه‌شناسی پهلوی و اوستاییِ واژه «تَف»
  • صورت اوستایی و فارسی باستان. ریشه این واژه در زبان هندواروپایی به صورت tep- (گرم بودن و سوزاندن) و در زبان اوستایی و فارسی باستان به صورت tap- (تَپ: گرم شدن و تافتن) ثبت شده است.
  • صورت پهلوی (فارسی میانه). در متون فارسی میانه (پهلوی)، این واژه به صورت اسم و مصدر taf / taftan (تَف / تَفتن، به معنای گرما، حرارت، سوزش و گرم شدن) و نیز صفت taftag (تَفتَگ: تفته و داغ) به کار رفته است.
  • تحول آوایی («پ» به «ف»). در گذر از زبان‌های ایرانی باستان (tap-) به زبان پهلوی و فارسی دری، صامت «پ» (p) در پایان هجا نرم و سایشی شد و به «ف» (f) تبدیل گشت (تَپ ← تَف).
  • هم‌خانواده‌های پهلوی و فارسی. از همین ریشه باستانی، واژگان بسیار پرکاربردی در فارسی ساخته شده‌اند:
    • تَفت و تَفتَه (داغ و سوزان؛ مانند آهن تفته).
    • تافتَن (گرم کردن و درخشیدن؛ در پهلوی: tāftan).
    • آفتاب (در پهلوی: āftāb از āf- [آب/درخشش] + tāb [تابش و گرما]).
    • تَب (در پهلوی: tab، به معنای حرارت و گرمای بیماری که از همان ریشه tap- ساخته شده است).

۲. بررسی واژگان پهلوی در تعریف و بیت منجیک ترمذی
تَف: حرارت بود، یعنی گرمی [منجیک گفت: زین همه سنگ است و از آن همه خاک / زانم همه دود است و زینم همه تف]
تک‌تک واژگانِ فارسیِ این مدخل و بیت منجیک، بازمانده مستقیم زبان پهلوی هستند:
  • گَرمی. از صفت اصیل پهلوی garm (گرم، در اوستایی garəma-) + پسوند اسم‌ساز پهلوی -īh ساخته شده است.
  • سَنگ. در زبان پهلوی دقیقاً به صورت sang (و در فارسی باستان aθanga-) به معنای سنگ و صخره بوده است.
  • خاک. در زبان پهلوی به صورت xāk (خاک، غبار و زمین) به کار می‌رفته و بدون هیچ تغییری وارد فارسی دری شده است.
  • دود. در زبان پهلوی دقیقاً به صورت dūd (و در اوستایی dūta-) به معنای دود و بخارِ آتش بوده است.
  • زین / زان. مخفف کهنِ «از این» و «از آن» هستند. در زبان پهلوی، واژه «این» به صورت ēn و واژه «آن» به صورت ān به کار می‌رفته‌اند.
  • هَمَه (همه). در زبان پهلوی به صورت hamāg (هَماگ: تمام و همگی) بوده که پس از افتادن صامت «گ» پایانی، به شکل «همه» درآمده است.

۳. معنی و تصویرسازی بیت منجیک ترمذی
  • برگردان روان. (در اشاره به دو چیز، دو شخص یا دو وضعیت در برابر هم، مانند دلِ سخت و وجودِ پررنج یا دو هم‌نشینِ ناخوشایند): از این یکی جز سختی و سنگدلی چیزی نمی‌رسد و از آن دیگری جز خواری و خاک؛ به طوری که از آن یکی همیشه دود (آه و اندوه) به من می‌رسد و از این یکی همیشه تَف (سوزش و گرمای آزاردهنده).
آیا مایلید درباره تحول آوایی صامت «پ» باستانی به «ف» پهلوی (مانند تبدیل تپ به تف یا اپ به اف) مثال‌های مستند بیشتری ببینید یا روی مدخل‌های بعدی قافیه «ف» در لغت فرس ادامه دهیم؟