پایباف جولاه بود. [بوشکور گوید: کشاورز و آهنگر و پایباف چو بیکار باشد سرایان بکاف]. واژگان پهلوی؟
در این مدخل از لغت فرس اسدی طوسی، که همان بیت پیشین از ابوشکور بلخی را برای توضیح واژه «پایباف» شاهد آورده، علاوه بر «پایباف»، دو واژه بسیار اصیل و مهمِ «جولاه» و «سَرایان» (در ضبط جدید مصراع دوم) دیده میشوند که هر دو ریشهای مستقیم در زبان فارسی میانه (پهلوی) دارند.
۱. ریشهشناسی پهلویِ واژه «پایباف» و «جولاه»
هر دو واژه به پیشه بافندگی اشاره دارند و از اصیلترین واژگان پهلوی هستند:
- پایباف (pāy-wāf). ترکیبی از «پای» (پهلوی: pāy به معنای پا) + «ـباف» (ستاک مضارع از مصدر پهلوی waftan به معنای بافتن) است. در دستگاههای بافندگی سنتی ایران، بافنده با فشار دادن تختهها یا پدالهای زیر پا (پاییها)، تارها را جابهجا میکرد؛ از این رو به بافنده «پایباف» میگفتند.
- جولاه (jūlāh). این واژه نیز کاملاً پهلوی است. در زبان پهلوی به صورت jūlāg (جولاگ: بافنده و نساج) به کار میرفته که از ریشه باستانی gaw- / jū- (تنیدن و بافتن) + پسوند فاعلی پهلوی -āg ساخته شده است.
- تحول آوایی. در گذر از پهلوی به فارسی دریِ خراسانی، صامت پایانی «گ» (g) در جولاگ به «غ» و سپس به «ه» غیرملفوظ یا ملفوظ تبدیل شد و به شکل «جولاه» و «جولاهه» (در فارسی امروز به معنای عنکبوت، یعنی حشرهای که تار میتند) درآمد.
۲. بررسی واژه پهلویِ «سَرایان» (در ضبط جدید بیت)
در این نسخه از بیت، به جای «سرشان بکاف»، عبارت «سرایان بکاف» ضبط شده که از نظر معنایی بسیار دقیقتر و حکیمانهتر است:
- سَرایان (جمعِ سَرای). واژه «سَرای» در زبان پهلوی به صورت srāy (از ریشه باستانی srā- / θrā- به معنای پناه دادن، نگهداری کردن و محافظت کردن) به معنای خانه، کاخ، عمارت و کارگاه بوده است.
- نشانه جمع «ـان». افزودن پسوند جمع پهلوی «ـان» (پهلوی: -ān) به «سرای»، واژه «سَرایان» را به معنای «خانهها و کارگاهها» ساخته است. (در فارسی دریِ کهن، برخلاف فارسی امروز که «ـان» فقط برای جانداران به کار میرود، برای نامهای غیرجاندار و مکانها نیز به کار میرفت؛ مانند درختان و سرایان).
۳. معنی و مفهوم دقیق بیت با ضبط «سَرایان»
کشاورز و آهنگر و پایباف / چو بیکار باشد سرایان بکاف
- برگردان روان. هنگامی که کشاورز، آهنگر و بافنده (یعنی نیروهای مولد جامعه) بیکار شوند، درِ خانهها و کارگاههایشان را بشکاف (یا به تعبیری: خانههایشان را از بنیاد برکن و یا درِ کارگاههای بسته را باز کن تا به کار بازگردند؛ زیرا بیکاری آنان نشانه ویرانی کشور است).
- مقایسه دو ضبط («سرشان» در برابر «سرایان»). در نسخههای خطی، به دلیل شباهت رسمالخطِ قدیم، «سرایان» به «سرشان» تصحیف شده بود؛ در حالی که «سرایان» (خانهها و کارگاهها) با روحِ اندرزنامههای ساسانی و حکمت ابوشکور بلخی همخوانی بسیار بیشتری دارد.
آیا مایلید درباره واژگان پهلویِ مرتبط با معماری و خانه (مانند سَرای، خانه، بام، آستانه و دروازه) بیشتر بدانید یا روی سایر مدخلهای لغت فرس ادامه دهیم؟
