۱۴۰۵ آبان ۲۱, پنجشنبه

طوبی آزموده.





·

13 hours ago
Wednesday, November 11, 2026 at 12:36 PM13h ·

اَبَرزنی که برای زنان زیست ...
بانویی که 111 سال قبل درک کرد که مسیر پیشرفت یک جامعه از مدرسه می‌گذرد. بنیان‌گذار مدارس دخترانه توبا آزموده در سال 1286، زمانی که جامعه‌ی سنتی ایران،
درس خواندن را برای دختران حرام می‌دانست با تمام وجود جنگید و ایستادگی کرد تا اولین دبستان دخترانه را در تهران بنیان نهاد.
این دبستان "ناموس" نام داشت و ابتدا در منزل شخصی‌اش دایر گشت اما بعد از گذشت 8 سال،
او توانست تعداد مدرسه‌های دخترانه را به عدد 6 برساند و 3474 نفر را در آن‌ها ثبت‌نام کند.
توبا آزموده 21 سال بعد، نخستین دبیرستان دخترانه را نیز تاسیس کرد. او علاوه بر این ها، مدارس اکابر را نیز برای جذب زنان مسن راه‌اندازی نمود.
او از پیشگامان جنبش زنان در ایران بود.










//////////////////


آزموده āzmūde، طوبى (۱۲۹۵–۱۳۵۵ هـ.ق/ ۱۲۵۷–۱۳۱۵ هـ. ش) از پیشگامان آموزش دختران در ایران، بنیان‌گذار نخستین مدرسه‌ی دخترانه در تهران با نام پرورش در اوایل دوره مشروطه بود.
او در خانواده‌ای نظامی در تهران به دنیا آمد و با تربیت خانگی، زبان‌های عربی و فرانسه را آموخت.
ازدواج کوتاه‌مدت و بدون فرزند او با عبدالحسین میرپنج، به او فرصت فعالیت مستقل اجتماعی را بخشید.
با وجود مخالفت‌های گسترده، طوبی با تکیه بر تعالیم اسلامی و بهره‌گیری از حمایت چهره‌های فرهنگی زمان، مدرسه‌های دخترانه‌ای چون ناموس و کلاس‌های اکابر برای بانوان را بنیان نهاد.
مدرسه‌ی ناموس به‌سرعت به نهادی تأثیرگذار در آموزش زنان بدل شد و نقش مهمی در پرورش زنان فرهیخته ایفا کرد.
طوبی آزموده در (۱۳۱۵ هـ.ش) در ۵۸سالگی درگذشت.
اداره‌ی مدرسه‌اش به یکی از نزدیکان و فارغ‌التحصیلان آن سپرده شد.



فهرست مندرجات۱ - معرفی طوبی آزموده



۱ - معرفی طوبی آزموده[ویرایش]طوبى (۱۲۹۵-۱۳۵۵ هـ.ق/ ۱۲۵۷-۱۳۱۵ ش) از نخستین بنیان‌گذاران مدرسه دخترانه در تهران بود.
طوبى آزموده در تهران زاده شد.
پدرش میرزا حسن خان سرتیپ، از نظامیان دوره ناصری بود.
طوبى تحصیلات ابتدایی خود را در خانه و زیر نظر آموزگاران سرخانه سپری کرد.
با تشویق‌ها و نظارت پدرش افزون‌بر زبان فارسی، به فراگیری زبان‌های عربی و فرانسوی نیز پرداخت.
او در ۱۴سالگی با عبدالحسین میرپنج که مردی نظامی و از تحصیل‌کردگان زمان خود بود، با اختلاف سنی زیاد ازدواج کرد.
اما این ازدواج دوام چندانی نداشت و به جدایی انجامید.
از این ازدواج فرزندی باقی نمانده است.



۲ - زمینه‌های فعالیت آموزشی و اجتماعی[ویرایش]در دوران مشروطه که فعالیت زنان در امور اجتماعی پررنگ‌تر شد، طوبى آزموده کوشید با تأسیس مدرسه دخترانه، سطح آگاهی زنان را ارتقا بخشد.
به گمان قوی و برپایه منابع موجود، نخستین مدرسه دخترانه به نام «پرورش» در تهران به دست طوبى آزموده در سال (۱۳۲۱ هـ.ق/ ۱۲۸۲ هـ.ش) تأسیس شد.
این مدرسه در ابتدای کار ۱۷ دانش‌آموز داشت، اما پس از چند روز مأموران دولتی با فحاشی و تهدید، مدرسه را بستند.
آزموده که شرایط زمانه خود را به‌خوبی می‌شناخت، تلاش خود را از سر گرفت و پس از تعطیلی مدرسه به گشایش کلاس‌های اکابر برای بانوان همت گماشت.
علوم قرآنی، تعالیم مذهبی و علم احادیث را نیز در دروس مدرسه گنجاند.
طوبى سالی یک‌بار در این مدرسه، مجالس روضه‌خوانی برگزار می‌کرد.



۳ - تأسیس مدرسه ناموس و گسترش آموزش دختران[ویرایش]در سال (۱۳۲۶ هـ.ق) پس از برپایی مدرسه اکابر زنان، به بازگشایی مدرسه «ناموس» همت گماشت.
وی این مدرسه را ابتدا در خانه‌ی شخصی خود واقع در خیابان فرمانفرما (حافظ کنونی) در نزدیکی چهارراه حسن‌آباد برپا کرد.
پس از چندی به خانه‌ای بزرگ‌تر در خیابان شاهپور (وحدت اسلامی کنونی، روبه‌روی ضلع غربی پارک شهر) انتقال داد.
در طول فعالیت‌های آموزشی طوبى، پیداکردن آموزگار زن که توانایی تدریس در مدرسه‌های دختران را داشته باشد، بسیار دشوار می‌نمود.
زیرا انتخاب معلمان مرد نیز به‌دلیل وجود شرایط دشوار در جامعه موجب برانگیختن حساسیت‌های اقشاری از مردم می‌شد.
اما وی توانست با سختی‌های فراوان فعالیت‌های خود را ادامه دهد.



۴ - چالش‌ها و ابتکار عمل در مدیریت[ویرایش]آزموده خود به تعلیم دانش‌آموزان می‌پرداخت و در طول فعالیتش همواره از کمک‌های بی‌دریغ سید جواد خان سرتیپ، میرزا حسن رشدیه، نصیرالدوله و ادیب‌الدوله برخوردار بود.
به پاس قدردانی از زحمات رشدیه، ماده‌ای در نظام‌نامه مدرسه به ثبت رساند که همیشه یکی از دختران میرزا حسن رشدیه معلم مدرسه ناموس باشد.
آزموده با توجه به شرایط حاکم در آن زمان و دشواری‌های موجود، برای جلوگیری از بسته‌شدن مدرسه کوشید تا کار خود را با قوانین و آیین اسلام تطبیق دهد و مانع از این اتفاق شود.
وی با بیان مهم‌ترین هدف مدرسه که همان تحصیل و ارتقای سطح علمی بانوان بود، تابلویی بر سردر مدرسه نصب کرد که در آن به برنامه‌های آموزشی و کلاس‌ها اشاره شده بود.
هرساله در مدرسه در ایام سوگواری، مجلس روضه‌خوانی ترتیب می‌داد و با تفسیر آیه‌های قرآن پایبندی خود را به دین اسلام ابراز می‌کرد.



۵ - دستاوردها و تأثیر فرهنگی[ویرایش]مدرسه ناموس بعدها به یکی از مهم‌ترین و مجهزترین مدرسه‌های دخترانه در تهران بدل شد و توانست زنان بسیاری را در عرصه‌های علمی و فرهنگی تربیت کند.
از فارغ‌التحصیلان این مدرسه می‌توان به توران آزموده، فخرعظمى ارغون، بی‌بی‌خانم استرابادی و مهرتاج رخشان اشاره کرد.
طوبى آزموده در کنار دبستان، دبیرستان دخترانه‌ی ناموس را نیز تأسیس کرد.



۶ - سال‌های پایانی و سرنوشت مدرسه[ویرایش]طوبى آزموده در سال (۱۳۱۵ هـ.ش) در ۵۸سالگی درگذشت.
در مهرماه همان سال امتیاز مدرسه به اسکندر آزموده، برادرزاده‌اش واگذار شد.
طوبى مشکوٰة نفیسی از فارغ‌التحصیلان دبیرستان ناموس که سال‌ها معاونت مدرسه را بر عهده داشت، اداره‌ی آن را نیز بر عهده گرفت.
در سال (۱۳۱۹ هـ.ش) مدرسه ناموس پس از ۳۷ سال فعالیت به‌دلیل مشکلات مالی، با حفظ نام، به وزارت فرهنگ واگذار شد.



۱. ↑ فرخزاد، پوران، دانشنامه زنان فرهنگ‌ساز ایران و جهان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج۱، ص۷۲.
۲. ↑ ساناساریان، الیز، جنبش حقوق زنان در ایران، ترجمه نوشین احمدی خراسانی، تهران، ۱۳۸۴ ش، ص۷۴.
۳. ↑ فرخزاد، پوران کارنمای زنان کارای ایران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۹.
۴. ↑ بامداد، بدرالملوک، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، تهران، ۱۳۴۷ ش، ص۴۲.
۵. ↑ فرخزاد، پوران، کارنمای زنان کارای ایران، تهران، ۱۳۸۱ ش، ص۳۹.
۶. ↑ رشدیه، شمس‌الدین، سوانح عمر، تهران، ۱۳۶۲ ش، ص۱۴۸.
۷. ↑ پیرنیا، منصوره، سالارزنان ایران، واشینگتن، ۱۳۷۴ ش، ص۴۶.
۸. ↑ ساناساریان، الیز، جنبش حقوق زنان در ایران، ترجمه نوشین احمدی خراسانی، تهران، ۱۳۸۴ ش.
۹. ↑ بامداد، بدرالملوک، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، تهران، ۱۳۴۷ ش، ص۴۳.
۱۰. ↑ رشدیه، شمس‌الدین، سوانح عمر، تهران، ۱۳۶۲ ش، ص۱۴۸.
۱۱. ↑ بامداد، بدرالملوک، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، تهران، ۱۳۴۷ ش، ص۴۱-۴۲.
۱۲. ↑ رجبی، محمدحسن، مشاهیر زنان ایرانی و پارسی‌گوی از آغاز تا مشروطه، تهران، ۱۳۷۴ ش، ص۱۴۹.
۱۳. ↑ دژم، عذرا، اولین زنان، تهران، ۱۳۸۴ ش، ص۴۰.
۱۴. ↑ پیرنیا، منصوره، سالارزنان ایران، واشینگتن، ۱۳۷۴ ش، ص۴۶.
۱۵. ↑ بامداد، بدرالملوک، زن ایرانی از انقلاب مشروطیت تا انقلاب سفید، تهران، ۱۳۴۷ ش، ص۴۲..
۱۶. ↑ شیخ‌الاسلامی، پری، زنان روزنامه‌نگار و اندیشمند ایران، بی‌جا، بی‌تا، ص۸۶.
۱۷. ↑ فرخزاد، پوران، دانشنامه زنان فرهنگ‌ساز ایران و جهان، تهران، ۱۳۷۸ ش، ج۱، ص۷۳.
۱۸. ↑ دژم، عذرا، اولین زنان، تهران، ۱۳۸۴ ش، ص۴۰.







رده‌های این صفحه : دانشنامه تهران بزرگ









اشتراک‌گذاریمدرسه فقاهت

جعبه‌ابزار

سیاست و ضوابط: تلاش ویکی‌فقه تدوین دانشنامه‌ایی در حوزه علوم اسلامی است. یکی از سیاست‌های اصلی آن رعایت احترام به صاحبان نظریه است. اتقان و مستند بودن مطالب یکی دیگر از سیاست‌هاست که در نگارش مطالب باید رعایت شود. تدوین مطالب توسط طلاب قم، مشهد، نجف و سایر حوزه‌های علمیه با رعایت اتقان و استناد، انجام می‌شود.

//////////////




طوبی آزموده (زاده ۱۲۵۷ – درگذشته ۱۳۱۵) مؤسس دبستان ناموس و نیز نخستین دبیرستان دخترانه در تهران، از پیشگامان جنبش زنان ایران در ایران بود.[۱]

زندگی‌نامه

طوبی آزموده در ۱۲۵۷ شمسی در خانواده‌ای از طبقه متوسط در تهران به دنیا آمد. پدر وی میرزا حسن خان سرتیپ فردی باسواد و ارتشی بود. وی در خانه نزد آموزگاران سرخانه به تحصیل پرداخت و بعد از ازدواج نیز نزد معلمان خصوصی به آموختن فارسی و فرانسه و عربی ادامه داد. در ۱۴ سالگی به ازدواج مردی نظامی درآمد اما زود جدا شدند. آزموده پس از جدایی چند سال درس خواند و به آموختن علوم مختلف مشغول شد.[۱][۲]

او دبستان ناموس را در ۱۲۸۶ شمسی[۲] در تهران با مشقات فراوان و مخالفت‌های بسیار تأسیس کرد. آزموده این مدرسه را با پشتکار و مبارزه حفظ کرد و در سال ۱۳۰۷ نخستین دبیرستان دخترانه تهران را نیز تأسیس نمود.[۱]

آزموده در سال ۱۳۱۵ در سن ۵۸ سالگی درگذشت.[۱]

فعالیت‌ها

در سال‌های پس از انقلاب مشروطه باسواد شدن زنان و تحصیل علم دختران از مهم‌ترین خواسته‌های جنبش زنان ایران بود و اینچنین بود که تلاش‌ها برای تأسیس مدرسه دخترانه آغاز شد. طوبی آزموده به تأسیس مدرسه و آموزش دختران همت گماشت و مدرسه جدیدی را تحت عنوان دبستان دخترانه ناموس در سال ۱۲۸۶ در خیابان شاهپور (حافظ فعلی) و نزدیک چهار راه حسن‌آباد تأسیس کرد و به این سبب، نام او ماندگار شد. او توانست در مدتی کوتاه تعداد مدارس دخترانه را به شش دستگاه برساند و در سال ۱۲۹۳، یعنی ۸ سال پس از تأسیس اولین مدرسه، ۳۴۷۴ دختر دانش‌آموز را جذب این مدارس کند. آزموده، این مدارس را به صورت یکی از مهم‌ترین و مجهزترین مدارس متوسطه کامل و کانون پرورش دختران متجدد درآورد. به عبارت دیگر اگر میرزا حسن رشدیه بنیانگذار مدارس کنونی پسرانه است، طوبی آزموده را نیز باید بنیانگذار مدارس دخترانهٔ کنونی دانست.[۳][۴][۵]

مدرسه ناموس

اولین مدرسهٔ دخترانه تهران توسط بی‌بی‌خانم استرآبادی (وزیرف) به نام دبستان دوشیزگان در ۱۲۸۵ شمسی (یک سال قبل از مدرسهٔ ناموس) در تهران تأسیس شد. اما به دلیل حملات بسیاری که به آن شد، این مدرسه تنها برای مدت کوتاهی پابرجا بود. در نتیجه طوبی آزموده دست به کار شد و مدرسه‌ای را در منزل شخصی خود تأسیس کرد.[۳][۵] البته دبیرستان دوشیزگان در اصفهان که بعدها بهشت آیین نامیده شد تقریبا یک دهه زودتر توسط میسیونر ها تاسیس شده بود

آزموده در شرایطی زنگ مدرسهٔ ناموس را در خانه خود در خیابان سنگلج، به صدا درمی‌آورد که شیخ فضل‌الله نوری فتوا داده بود که «تأسیس مدارس دختران مخالف با شرع اسلام است».[۴]

مدرسهٔ ناموس چند سال بعد از تأسیس به خیابان فرمانفرما و بعد از آن به محل بزرگتری در خیابان شاهپور (حافظ فعلی) منتقل شد. در این زمان مدرسهٔ ناموس به قدری توسعه یافته بود که به صورت یکی از مهم‌ترین و مجهزترین مدارس متوسطه تهران درآمد و تا پایان دوره دبیرستان آموزش دختران را تأمین می‌کرد، به طوری که در ۱۳۰۷ شمسی اولین گروهِ دیپلمهٔ مدرسهٔ ناموس فارغ‌التحصیل شدند. سری اول فارغ التحصیلان این مدرسه شامل توران آزموده، فخرعظمی ارغنون، بی‌بی‌خانم خلوتی، گیلان خانم، فرخنده خانم و مهرانور سمیعی بودند.[۳][۴][۵]

آزموده علاوه بر دایر کردن مدارس دختران، کلاس‌های اکابر را نیز جهت جذب زنان مسن تر دایر کرد. مردانی که در این فعالیت‌ها به وی کمک می‌کردند، عبارت بودند از: سیدجوادخان سرتیپ، حسن رشدیه، نصیرالدوله و ادیب الدوله. طوبی آزموده همسر برادر حسن رشدیه بود و به پاس جبران کمک‌ها و هدایت‌های رشدیه نسبت به امر تأسیس مدرسه، در نظام‌نامه مدرسه مقرر داشته بود که برای همیشه و تا هر زمان که مدرسهٔ ناموس پابرجاست، یکی از دختران خاندانِ رشدیه می‌تواند در آن تدریس کند.[۳][۴][۵]

طوبی آزموده برای خنثی کردن مخالفت‌ها و تبلیغات سنت‌گرایان امثال شیخ فضل‌الله نوری و عامهٔ مردم، شیوه‌های مختلفی استفاده می‌کرد. او مشخص کرده بود کتاب‌های مذهبی و قرآن را در همهٔ کلاسها تدریس کنند. همین‌طور عبارات و کلمات قصار بزرگان دین با کمک دو تن از شاگردانش بر دیوارهای مدرسه را برای توجه هر چه بیشتر مردم نصب می‌کرد. او با ترتیب دادن مجالس روضه‌خوانی یک یا دو بار در سال تبلیغات مغرضانهٔ مخالفان تحصیل دختران را خنثی می‌کرد. به این شکل مدرسه دخترانهٔ ناموس توانست پابرجا بماند.[۴][۵]

مدرسهٔ ناموس به گفتهٔ آماری که در نشریهٔ شکوفه در سال ۱۳۲۹ شمسی به چاپ رسید، ۱۸۵ دانش آموز داشت که با گرفتن شهریه از خانواده‌های مرفه تعداد ۵۰ نفر بدون شهریه تحصیل می‌کردند.[۴][۵]

درگذشت

طوبی آزموده در اول مهر ۱۳۱۵ شمسی در سن ۵۸ سالگی در تهران درگذشت. بعد از مرگ او، مدرسهٔ ناموس تا سال‌ها توسط طوبا مشکوه نفیسی مدیریت شد و در سال ۱۳۱۹ شمسی به وزارت فرهنگ واگذار شد. نام مدرسهٔ ناموس بعدها به دبیرستان شهناز تغییر کرد.[۴][۵]

پانویس
فرخزاد. پوران، ص. ۳۹
ساناساریان. الیز، ص. ۷۳
«طوبی آزموده». بایگانی‌شده از اصلی در ۲۶ ژوئن ۲۰۱۸. دریافت‌شده در ۳ مه ۲۰۱۷.

منابعساناساریان، الیز (۱۳۸۴)، جنبش حقوق زنان در ایران (طغیان، افول و سرکوب از ۱۲۸۰ تا انقلاب ۱۳۵۷)، تهران: نشر اختران، شابک ۹۶۴-۷۵۱۴-۷۸-۶
فرخ‌زاد، پوران (۱۳۸۱)، کارنمای زنان کارای ایران (از دیروز تا امروز)، تهران: نشر قطره، شابک ۹۶۴-۳۴۱-۱۱۶-۸



گروه‌ها
پیشگامان
نشریه‌ها
رویدادها
دیگر

این صفحه آخرین‌بار در ۲۸ فوریهٔ ۲۰۲۵ ساعت ۰۰:۵۱ ویرایش شده است.
این صفحه با استفاده از پارسوید رندر شده است.