لک و پک تک و پوی بود [رودکی گوید: ای لک ار ناز خوای و نعمت گرد درگاه او کنی لک و پک. واژگان پهلوی؟
بله، ترکیب اتباعیِ «لَک و پَک» (و صورتهای همخانواده آن) ریشههای کهن ایرانی دارد و در زبان پهلوی (فارسی میانه) و گویشهای شرقی ایران کاربرد داشته است. این عبارت نیز دقیقاً از کتاب «لغت فُرس» اثر اسدی طوسی نقل شده است.
ریشهشناسی، ساختار پهلوی و جایگاه ادبی این واژگان در بیت رودکی به شرح زیر است:
۱. ریشه و ساختار پهلویِ «لَک و پَک»
این ترکیب از نوع «اتباع» (همآواسازی دو واژه برای نشان دادن تداوم، تکرار و شدت حرکت) است که یکی از ویژگیهای پرکاربرد زبان پهلوی و فارسی دری بهشمار میرود:
- لَک (Lak):
- در زبان فارسی میانه (پهلوی) و گویشهای ایرانی، ریشه lak- یا lag- به معنای «تند راه رفتن، لنگیدن، دویدن و حرکت پیاپی» وجود داشته است.
- واژه پهلوی «لَک / لَگ» در فارسی دری به صورتهای «لَکلَک زدن» (تند راه رفتن و دویدن) و «تَک و لَک» (تک و پوی) باقی مانده است.
- پَک (Pak):
- در ساختار اتباع پهلوی و فارسی، جزء دوم هم برای تکمیل آهنگ واژه نخست (همقافیه با «لک») و هم با تکیه بر ریشه کهن ایرانی pak- / pag- (به معنای کوبیدن پا بر زمین و گام برداشتن) به کار رفته است.
- این ترکیب در زبان مردم خراسان و فرارود دقیقاً مترادف «تَک و پوی» (دویدن و جستجو کردن به این سو و آن سو) بوده است.
۲. بازی زبانی درخشندهی رودکی با واژه «لَک»
رودکی در این بیت یک جناس تام (استفاده از یک واژه با دو معنای کاملاً متفاوت در پهلوی و دری) به کار برده است:
«ای لَک ار ناز خواهی و نعمت / گِرد درگاه او کنی لَک و پَک»
- «لَک» در مصراع اول: به معنای مردِ نادان، ابله و سبکمغز است. این واژه نیز از ریشههای پهلوی و گویشهای شرقی ایران (همخانواده با «لَکَنته» و «لَنگ») به معنای کسی است که عقل یا رفتارش لنگ میزند و ناقص است.
- «لَک و پَک» در مصراع دوم: به معنای تک و پوی، دویدن و تلاش بسیار است.
- معنای بیت: ای انسانِ نادان (لَک)! اگر خواستار ناز و نعمت هستی، ناچاری که پیرامون درگاهِ او (ممدوح یا معشوق) مدام بدوی و تلاش کنی (لک و پک کنی).
۳. نمونههای مشابه از اتباعهای پهلوی در فارسی امروز
ساختار «لک و پک» (تکرار یک مفهوم با تغییر صامت آغازین) مستقیماً از سنت زبانی پهلوی به فارسی امروز رسیده است، مانند:
- تَک و پوی (پهلوی: تَگ و پوی - tag u pōy)
- جُست و جوی (پهلوی: جُست و جوی - just u jōy)
- شُست و شوی (پهلوی: شُست و شوی - šust u šōy)
- تار و مار (پهلوی: تار و مار - tār u mār)
اگر مایل هستید، میتوانم:
- ساختار «اتباع» در زبان پهلوی و چگونگی شکلگیری ترکیبهایی مانند «تگ و پوی» و «تار و مار» را بررسی کنم.
- مدخلهای دیگرِ لغت فرس اسدی را که در آنها رودکی از جناس با واژگان پهلوی استفاده کرده است معرفی کنم.
ساختار «اِتباع» (همآواسازی دو واژه) یکی از ویژگیهای کهن و ریشهدار زبان پهلوی (فارسی میانه) است که برای نشان دادن تداوم، فراوانی، شدت یا تکرار یک عمل و حالت به کار میرفت و بدون تغییر ساختاری وارد زبان فارسی امروز شده است.
در زبان پهلوی، این ترکیبها بر پایه چهار الگوی دستوری و آوایی مشخص ساخته میشدند:
۱. ترکیب دو بنِ فعلیِ هممعنا (بن گذشته + بن حال)
در زبان پهلوی، یکی از رایجترین روشها برای ساختن اسم مصدرهای مرکب، پیوند دادن ماده ماضی (بن گذشته) و ماده مضارع (بن حال) یک فعل یا دو فعل هممعنا به وسیله حرف ربط «و» (u / ud) بود:
- جُست و جوی: در پهلوی جُست اود جوی (just ud jōy)؛ از بن گذشته و حالِ مصدر «جُستن».
- شُست و شوی: در پهلوی شُست اود شوی (šust ud šōy)؛ از بن گذشته و حالِ مصدر «شُستن».
- گُفت و گوی: در پهلوی گُفت اود گوی (guft ud gōy)؛ از بن گذشته و حالِ مصدر «گُفتن».
- پُخت و پَز: از بن گذشته و حالِ مصدر «پُختن».
۲. ترکیب دو بنِ حال از دو فعلِ همافق (ترادف معنایی)
در این ساختار پهلوی، دو بنِ حال از دو فعل متفاوت که معنای نزدیکی دارند و از نظر آوایی با هم هماهنگ هستند، در کنار هم قرار میگیرند تا معنای «تلاش مداوم و پیاپی» بسازند:
- تَک و پوی (تَگ و پوی): در پهلوی «تَگ اود پوی» (tag ud pōy). تَگ بن حالِ «تاختن» (دویدن) و پوی بن حالِ «پوییدن» (شتافتن) است.
- رَفت و روب: ترکیب بن گذشته و بن حالِ «رفتن» و «رُفتن» (جارو کردن).
- سوز و گُداز: ترکیب بن حالِ «سوختن» و «گداختن».
۳. تکرار یک واژه با تغییر صامت آغازین (اتباعِ قافیهساز)
در این الگو که در زبان محاوره دوره ساسانی و پهلوی بسیار رواج داشت، جزء اول یک واژه معنادار است و جزء دوم برای ایجاد آهنگ، وزن و تعمیم معنا، با تغییر اولین حرف (صامت آغازین) تکرار میشود (دقیقاً مانند «لَک و پَک»):
- تار و مار: در پهلوی «تار اود مار» (tār ud mār)؛ تار به معنای پراکنده و آشفته است و مار برای تاکید و آهنگین کردن به آن افزوده شده است.
- پَرت و پَلا: پَرت به معنای دور و بیربط، و پَلا اتباعِ آن.
- خُرد و خَمیر / خُرد و مُرد: برای بیان شدت خرد شدن.
- هَرج و مَرج: به معنای آشوب فراگیر.
۴. تکرار عین واژه برای نشان دادن تداوم یا فزونی
در زبان پهلوی، تکرار دقیق یک اسم یا صفت با حرف ربط «و» یا «اَندر» (در) نشاندهنده استمرار و کثرت بود که در فارسی امروز نیز زنده است:
- دَم به دَم / دَمادَم: در پهلوی دَم اَندر دَم.
- رَنگارَنگ: در پهلوی رَنگ اود رَنگ یا رَنگ آ رَنگ.
- لَبالَب: در پهلوی لَب اود لَب (پُر تا لبه).
- جُدا جُدا: در پهلوی یوداگ یوداگ (judāg judāg).
جمعبندی کاربردی
زبان پهلوی به دلیل نداشتن پیشوندها و پسوندهای پیچیده برای نشان دادن «استمرار حرکت»، از این ترکیبهای دوگانه استفاده میکرد. واژه «لَک و پَک» در بیت رودکی نمونهای از الگوی سوم است که در آن مفهومِ «دویدن و حرکت تند (لَک)» با همآوای خود «پَک» ترکیب شده تا تکاپوی مداوم و بیوقفه را نشان دهد.
اگر مایل هستید، میتوانم:
- مدخلهای دیگرِ لغت فرس اسدی طوسی را که در آنها رودکی یا شاعران همعصر او از واژگان پهلوی استفاده کردهاند بررسی کنم.
- ساختار فعلها و پیشوندهای فعلی در زبان پهلوی (مانند «فرا»، «فرود»، «بر»، «اندر») و نحوه انتقال آنها به فارسی امروز را توضیح دهم.
- ساختار فعلها و پیشوندهای فعلی در زبان پهلوی (فارسی میانه) بر پایه نظامی بسیار منظم بنا شده بود. این ساختار مستقیماً به فارسی دری منتقل شد و هسته اصلی فعلهای امروزی ما را تشکیل میدهد.مهمترین ویژگیها و اجزای ساختاری فعل در زبان پهلوی به شرح زیر است:۱. پیشوندهای فعلی (Preverbs) در پهلویدر زبان پهلوی، برای تغییر جهت، چگونگی یا آغاز یک عمل، پیشوندهای مشخصی بر سر ریشه فعل میآمد. این پیشوندها امروزه نیز در بسیاری از فعلهای فارسی زنده هستند، اما گاهی با ریشه فعل چنان آمیخته شدهاند که دیگر بهآسانی قابل تشخیص نیستند:
- فَرا (فرآ / frāz): به معنای «جلو، پیش، بالا و به سوی بیرون».
- فرا رسیدن (پهلوی: فراز رَسیدَن - frāz rasīdan).
- فراموش کردن (پهلوی: فراموش - frāmōš، از فرا + موش به معنای رها کردن از ذهن).
- فُرود / فُرو (frōd): به معنای «پایین و به سوی زیر».
- فرود آمدن (پهلوی: فرود آمَدَن - frōd āmadan).
- فروختن (پهلوی: فْروختَن - frōxtan، در اصل به معنای پایین آوردن و به دست مشتری دادن).
- بَر / اَبَر (abar): به معنای «بالا و رو».
- برخاستن (پهلوی: اَبَر خاستَن - abar xāstan).
- برآوردن (پهلوی: اَبَر آوُردَن - abar āwurdan).
- اَندَر / دَر (andar): به معنای «درون و داخل».
- درآمدن (پهلوی: اَندَر آمَدَن - andar āmadan).
- دریافتن (پهلوی: اَندَر یافتَن - andar yāftan).
- اَپ / اَف (ap- / af-): به معنای «به سوی، بر روی و دور کردن». این پیشوند امروزه به صورت «اَ» یا «اَف» در آغاز فعلها چسبیده است:
- اَفکندن (پهلوی: اَپگَندَن - apagandan).
- اَفراشتن (پهلوی: اَپراشتَن - aprāštan).
- اَفروختن (پهلوی: اَپروختَن - aprōxtan).
- پَت / پَذ / پَ (pat- / pad-): به معنای «باز، دوباره و در برابر».
- پَذیرفتن (پهلوی: پَتیرِفتَن - patīriftan).
- پَژمردن (پهلوی: پَتمُردَن - patmurdan، در اصل به معنای رو به مرگ رفتن).
۲. دو بنِ اصلی فعل (ماده ماضی و مضارع)مانند فارسی امروز، هر فعل در زبان پهلوی دارای دو ریشه (بن) بود:- بنِ حال (مضارع): ریشه اصلی فعل که زمان حال و امر از آن ساخته میشد (مانند: رَو از رفتن، کُن از کردن).
- بنِ گذشته (ماضی): با افزودن پسوند «ـت» (-t) یا «ـد» (-d) به بن حال ساخته میشد (مانند: رَفت، کَرد).
۳. نشانههای زمان و نمود در فعل پهلوینحوه ساختن زمانهای مختلف در پهلوی شباهت شگفتانگیزی به فارسی امروز دارد، با چند تفاوت ظریف:زمان / وجه فعل ساختار در زبان پهلوی نمونه پهلوی معادل فارسی امروز حال ساده بن حال + شناسه رَوَم (rawam) میروم (در فارسی کهن: رَوَم) حال استمراری پیشوند هَمِی + بن حال + شناسه هَمِی رَوَم (hamē rawam) میروم (پیشوند «می» امروزی، کوتاهشده همی پهلوی است) گذشته ساده بن گذشته + شناسه (در فعلهای لازم) رَفتَم (raftam) رفتم گذشته نقلی صفت مفعولی (ـَگ) + فعل «استن» رَفتَگ اَم (raftag am) رفتهام آینده فعل کمکی کامِستَن + مصدر کامَم رَفت (kāmam raft) خواهم رفت ۴. ویژگی مهمِ «ساختار ارگاتیو» در گذشته فعلهای متعدییکی از جالبترین تفاوتهای دستوری پهلوی با فارسی امروز، نحوه صرف فعلهای متعدی (مفعولدار) در زمان گذشته بود:- در فارسی امروز برای زمان گذشته میگوییم: «من نامه را نوشتم» (شناسه «ـَم» به فاعل یعنی «من» برمیگردد).
- اما در زبان پهلوی، فعلِ گذشتهِ متعدی حالت مجهول داشت و شناسه به مفعول میچسبید. به جای «من نامه نوشتم»، میگفتند: «مَن نامَگ نِبیشت» (یعنی: به وسیله من، نامه نوشته شد). اگر مفعول «تو» بود، میگفتند: «مَن تو نِبیشت هِی» (به وسیله من، تو نوشته شدی). این ساختار امروزه در زبانهایی مانند کردی و لری همچنان زنده است (مانند: مِه نونِم خوارد = من نان را خوردم).
اگر مایل هستید، میتوانم:- ساختار ضمایر و شناسههای شخصی در زبان پهلوی و تفاوت آنها با فارسی امروز را بررسی کنم.
- بازماندههای دستور زبان پهلوی (مانند ساختار ارگاتیو یا پیشوند همی) را در گویشهای زنده ایران (کردی، لری، تاتی و طالشی) نشان دهم.
- در ادامه، ابتدا ساختار ضمایر و شناسههای شخصی در زبان پهلوی را بررسی میکنیم و سپس بازماندههای دستور زبان پهلوی را در گویشهای زنده امروزی ایران نشان میدهیم.بخش اول: ضمایر و شناسههای شخصی در زبان پهلویضمایر فارسی امروز، ادامه مستقیم ضمایر زبان پهلوی (فارسی میانه) هستند. در زبان پهلوی، ضمایر به دو دسته جدا (منفصل) و پیوسته (متصل) تقسیم میشدند که شباهت بسیار زیادی به فارسی معیار و محاوره دارند.۱. ضمایر شخصی جدا (منفصل)در زبان پهلوی، ضمیر اول شخص مفرد («من») دارای دو صورت فاعلی و غیرفاعلی (مفعولی/اضافی) بود که امروزه تنها صورت غیرفاعلی آن یعنی «مَن» در فارسی باقی مانده است:
شخص و شمار صورت فاعلی در پهلوی صورت غیرفاعلی در پهلوی معادل فارسی امروز اول شخص مفرد اَز (az) مَن (man) من (در گویشها: اَز) دوم شخص مفرد تو (tō) تو (tō) تو سوم شخص مفرد اُوی / او (ōy) اُوی / او (ōy) او اول شخص جمع اَما (amā) اَما (amā) ما دوم شخص جمع اَشما (ašmā) اَشما (ašmā) شما سوم شخص جمع اَویشان / ایشان (ōyšān) اَویشان / ایشان (ōyšān) ایشان / آنها - نکته آوایی. همانطور که میبینید، ضمایر جمع در پهلوی یک «الف» آغازین داشتند (اَما، اَشما، اَویشان) که در فارسی امروز افتاده و به صورت «ما، شما، ایشان» درآمده است.
۲. ضمایر پیوسته (متصل) و شناسههای فعلیضمایر پیوسته پهلوی تقریباً بدون هیچ تغییری به فارسی امروز رسیدهاند و تنها در جمعها حرف «ن» پایانی افزوده شده است:- اول شخص مفرد: ـَم (-am) ← در پهلوی: ـَم (مانند: دَستَم = دستِ من).
- دوم شخص مفرد: ـَت (-at) ← در پهلوی: ـَت (مانند: دَستَت = دستِ تو).
- سوم شخص مفرد: ـَش (-aš) ← در پهلوی: ـَش (مانند: دَستَش = دستِ او).
- اول شخص جمع: ـِمان (-imān) ← در پهلوی: ـِمان یا ـمان.
- دوم شخص جمع: ـِتان (-itān) ← در پهلوی: ـِتان یا ـتان.
- سوم شخص جمع: ـِشان (-išān) ← در پهلوی: ـِشان یا ـشان.
بخش دوم: بازماندههای دستور زبان پهلوی در گویشهای زنده ایرانبسیاری از ویژگیهای دستوری زبان پهلوی که در فارسی معیار (تهرانی) از بین رفتهاند، در زبانها و گویشهای اصیل ایرانی همچنان بهطور زنده به کار میروند:۱. زنده بودن ضمیر فاعلی «اَز» (به جای من)- در فارسی میانه و باستان، برای حالت فاعلی از «اَز» (az) استفاده میشد.
- امروزه در زبانهای کردی (کرمانجی و هورامی)، تاتی، طالشی و بلوچی، همچنان به جای «من»، واژه «اَز» به کار میرود (مانند: اَز چوم در کردی به معنای «من رفتم»).
۲. حفظ ساختار «ارگاتیو» (فعلِ گذشتهِ مفعولمحور)همانطور که پیشتر اشاره شد، در پهلوی در زمان گذشتهِ فعلهای متعدی، شناسه به مفعول میچسبید و ضمیر فاعلی به صورت پیوسته میآمد. این ساختار دقیقاً در گویشهای زیر زنده است:- زبان لری و بختیاری: به جای «من نان را خوردم»، میگویند: «مِه نونِم خوارد» (یعنی: من، نانَم خورده شد؛ که در آن «ـِم» ضمیر پیوسته فاعلی است و فعل «خوارد» بدون شناسه و مفرد آمده است).
- زبان کردی (سورانی و کلهری): میگویند: «مِن نانَم خوارد» که دقیقاً با دستور زبان پهلویِ «مَن نان خوَرد» (man nān xward) مطابقت دارد.
- گویشهای مرکزی ایران (مانند نائینی، خوانساری و ابیانهای): این ساختار کاملاً محفوظ مانده است (مانند: مِه اِموات = من گفتم، که در آن «اِم» همان ضمیر پیوسته پهلوی است).
۳. حفظ پیشوند استمراری «هَمِی / اِی / می»- در پهلوی برای ساختن زمان حال استمراری، پیشوند «هَمِی» (hamē) پیش از فعل میآمد (هَمِی رَوَم).
- در ادبیات کلاسیک فارسی این پیشوند به دو صورت «همیروم» و «میروم» به کار رفت. امروزه در گویشهای لری و بختیاری، حرف «م» آن افتاده و به صورت «اِی» (ē) باقی مانده است (مانند: اِی رَوُم = میروم) که بازمانده مستقیم همان هَمِی پهلوی است.
۴. حفظ حرف اضافه پهلوی «اَز / وَز» و «اَبَر / وَر»- حرف اضافه پهلوی «اَبَر» (abar) به معنای «بر، بالا و کنار» در فارسی معیار به صورت «بَر» درآمد، اما در گویشهای لری، بختیاری و دشتی به صورت «وَر» (war) (مانند: وَرِ دلم = بر دلم، یا وَرخیز = برخیز) کاملاً زنده مانده است.
- فَرا (فرآ / frāz): به معنای «جلو، پیش، بالا و به سوی بیرون».
