پُوشَک بزبان ماوراء النهر گربه بود [شهید گوید: چند بردارد این هریوه خروش نشود باده بر سماعش نوش راست گویی که در گلوش کسی پوشکی را همی بمالد گوش]. واژگان پهلوی؟
واژهی پُوشَک (یا پُشَک و پِشَک) یک واژهی اصیل و کهن ایرانی است، اما مستقیماً از پارسی میانه (پهلوی ساسانی) نیامده است و ریشه در زبانهای ایرانی شرقی (بهویژه سُغدی و باختری) در منطقهی خراسان بزرگ و ماوراءالنهر دارد. [1]
جایگاه واژه در پهلوی و زبانهای ایرانی باستان
- واژه گربه در پهلوی (پارسی میانه): در زبان پهلویِ جنوب غربی (زبان رسمی دربار ساسانی)، به گربه گوربَگ (gurbag) میگفتند که واژهی «گربه» در فارسی امروز بازماندهی مستقیم آن است. [1]
- خاستگاه «پوشک» (ایرانی شرقی): همانطور که لغت فرس به درستی اشاره کرده، «پوشک» واژهی مردم ماوراءالنهر بوده است. این واژه از زبان سُغدی و گویشهای ایرانی شرقی وارد زبان فارسی دری شده است. [1, 2, 3]
- ریشهشناسی آوایی: ریشهی اصلی آن از ریشهی هندواروپایی و ایرانی کهن puš- یا آواواژهی صدا زدن گربه (مشابه «پیس» و «پیشی» در فارسی امروز) ساخته شده و با پسوند تصغیر و تحبیب ایرانی «ـَک» ترکیب شده است. [1, 2]
بازماندگان این واژه در زبانهای امروز
این واژهی کهنِ ایرانی چنان ریشهدار بوده که نهتنها در فارسی شرقی ماندگار شده، بلکه به زبانهای همسایه نیز راه یافته است:
- فارسی افغانستان و تاجیکستان: امروزه در فارسی دریِ افغانستان و تاجیکستان، واژهی معیار و رایج برای گربه همچنان پِشَک (Pishak) و پُشَک است. [1]
- زبانهای ترکیتبار: واژهی پیشیک (Pişik) در زبان ترکی آذربایجانی، استانبولی باستان و ازبکی، وامواژهای است که از همین ریشهی ایرانی شرقی (سغدی و ماوراءالنهری) وارد زبانهای ترکی شده است. [1, 2]
- فارسی معیار ایران: واژهی پیشی در زبان محاوره و کودکانه امروز ایران، صورت دگرگونشدهی همین واژهی کهن است. [1]
نگاهی به بیت شهید بلخی
- هَریوه: منسوب به هرات (آوازخوان اهل هرات).
- مفهوم بیت: شهید بلخی آوازخوانی بدصدا را هجو میکند و میگوید آواز او چنان گوشخراش است که انگار کسی در گلوی او نشسته و گوش یک گربه را میمالد تا گربه از درد و ناراحتی فریاد بکشد. [1]
آیا مایلید درباره تفاوت واژگان سغدی و پهلوی در شعر شاعران عصر سامانی (مانند رودکی و شهید بلخی) بیشتر گفتوگو کنیم؟
از کتاب: زبان د آری
کسانی پشک را واژۀ زبان گفتار وگربه را ادبی ونگارشی می پندارند.راستی اصل زبان همان زبان گفتاراست .
پشک وپوشک وپیشک درکنار گربه درشماری گویشهای زبان فارسی بوده و هست و درادبیات هم به کار می رفته است .
درگویش کابل کسی گربه نمی گوید . پشک می گویند وپشک می نویسند . چه خوب است که هردو واژه را نگهداریم وبه کار بریم . نه گربه را برنجانیم ونه پشک را! دربخارای قدیم پوشک می گفته اند .
شاکربخارایی ، شاعر سدۀ چهارم پوشک را در سروده یی بکار برده است :
چند بردارد این هریوه خروش
نشود باده بر سرودش نوش
راست گویی که در گلوش کسی
پوشکی را همی بمالد گوش
