۱۴۰۵ آبان ۲۷, چهارشنبه

نارَنَگ نارنج بود [فرخی گوید: همیشه تا ز درخت سمن نروید گل برون نیاید از شاخ نارون نارَنگ] واژگان پهلوی؟

 نارَنَگ   نارنج بود [فرخی گوید:    همیشه تا ز درخت سمن نروید گل           برون نیاید از شاخ نارون نارَنگ]  واژگان پهلوی؟

واژهٔ نارَنگ (Nārang) در پارسی میانه (پهلوی) به صورت نارَنگ (nārang) به کار می‌رفته است. این واژه در اصل از زبان سانسکریت (nāraṅga به معنای درخت نارنج) وارد زبان پهلوی و سپس فارسی دری شد و پس از ورود به زبان عربی، به دلیل نبودن حرف «گ» به صورت نارَنج معرب گردید. [1, 2, 3]
ریشه‌شناسی و سفر جهانی واژه «نارنگ»
  • ورود به پهلوی: میوه نارنج از جنوب آسیا و هند به ایران ساسانی راه یافت و نام سانسکریت آن در پارسی میانه به شکل نارنگ (nārang) تثبیت شد. [1, 2]
  • معرب شدن در فارسی: پس از دوره اسلامی، این واژه در کنار صورت اصیل خود (نارنگ)، با تبدیل «گ» به «ج» به صورت نارنج در فارسی رواج یافت. همچنین نام میوه نارنگی نیز از همین واژه ساخته شده است. [1, 2, 3]
  • ریشه واژه Orange در اروپا: همین واژه پهلوی/فارسی نارنگ از طریق زبان عربی (نارنج) و اسپانیایی (naranja) به زبان فرانسوی کهن (orenge) و انگلیسی (orange) راه یافت و هم نام میوه و هم نام رنگ «نارنجی» در زبان‌های اروپایی شد. [1, 2]
واژگان پهلوی در بیت فرخی سیستانی و متن
در عبارت نقل‌شده از کتاب لغت فرس اثر اسدی طوسی و بیت شاهد از فرخی سیستانی، چند واژه اصیل ایرانی با ریشه پهلوی به کار رفته است:
  • دِرَخت (Draxt): در پهلوی به صورت draxt (از ریشه drang- به معنای استوار بودن و ریشه دواندن) ضبط شده است.
  • سَمَن (Saman): در پهلوی به صورت yāsaman (یاس و سمن) به کار می‌رفته که گل ویژه امشاسپند «بهمن» در کتاب بُندَهِش است.
  • گُل (Gul): در پهلوی به صورت gul (در فارسی باستان vrda-) به کار می‌رفته و در متون پهلوی به ویژه به «گل سرخ» اطلاق می‌شده است.
  • شاخ (Šāx): در پهلوی به صورت šāx (به معنای شاخه درخت و شاخ جانوران) ثبت شده است.
  • ناروَن (Nārwān / Dār-wan): نام درختی استوار و سایه‌دار (درخت نارون) که بخش دوم آن وَن (wan) در زبان پهلوی به معنای «درخت» است. فرخی در این بیت برای بیان محال بودن کاری می‌گوید: تا زمانی که از درخت یاسمن، گل سرخ نروید و از شاخه درخت نارون، میوه نارنج بیرون نیاید.... [1, 2]
اگر مایل باشید، می‌توانم:
  • ریشه‌شناسی نام سایر مرکبات در زبان پهلوی (مانند بادرَنگ، تُرُنج و لیمو) را بررسی کنم.
  • یا واژه دیگری از لغت فرس اسدی طوسی را که مد نظر دارید ریشه‌یابی کنم.