۱۴۰۵ آبان ۲۴, یکشنبه

مُلک دانه ای است چون ماش و بعضی کلول خوانند، چ مُلک دانه ایست چون ماش و از عدس مه باشد گروهی کلولش خوانند. واژگان پهلوی؟

 مُلک دانه ای است چون ماش و بعضی کلول خوانند، چ مُلک دانه ایست چون ماش و از عدس مه باشد گروهی کلولش خوانند.  واژگان پهلوی؟

واژگان «مُلک» (mulk / mulg) و «کُلول» (kulūl) هر دو از نام‌های کهنِ ایرانی (پهلوی / پارسی میانه) برای گیاه و دانهٔ «خُلَر / ماشِ وحشی» هستند.
این مدخل برگرفته از فرهنگ‌های کهن فارسی (مانند لغت فرس اسدی و فرهنگ جهانگیری) است و به دانه‌ای خوراکی از تیرهٔ حبوبات (بزرگ‌تر از عدس و شبیه ماش) اشاره دارد که در گویش‌های ایرانی با دو نامِ پهلویِ مُلک / مُلگ و کُلول شناخته می‌شده است.

۱. ریشه‌شناسی و صورت پهلوی «مُلک» و «کُلول»
  • مُلک (mulk / mulg): این واژه در زبان‌های ایرانی میانه و گویش‌های کهنِ خراسان و فرارود به صورت مُلک / مُلگ (mulk / mulg) به معنای «خلر، گاورسِ درشت یا دانه‌ای شبیه ماش» به کار رفته است. پسوند ـک (-k) یا ـگ (-g) در پایان آن بازماندهٔ پسوند اسم‌ساز پهلوی است (هم‌ساخت با نام گیاهانی چون مَرجومَک و بادامَک).
  • کُلول (kulūl): واژه‌ای اصیل در پهلوی و گویش‌های کهن ایرانی به معنای «دانهٔ گِرد، غلتان و حبهٔ گیاهی» (هم‌ریشه با گلوله و کلوخ در فارسی) است که به سبب شکلِ گِرد و دانه‌ایِ این گیاه، بر آن نهاده شده است.

۲. صورت پهلوی واژگان موجود در متن تعریف
در متن شرح و تعریفی که نقل کردید، تمام واژگان اصیل ایرانی زیر ریشه در زبان پهلوی (پارسی میانه) دارند:
واژه در متنصورت پهلوی (پارسی میانه)ریشه‌شناسی و معنای پهلوی
مُلکمُلک / مُلگ (mulk / mulg)نام کهن ایرانی برای دانهٔ خُلَر یا ماشِ درشت.
کُلولکُلول (kulūl)به معنای دانهٔ گِرد و حبه؛ نام دیگرِ خُلَر و مُلک.
دانهدانَگ (dānag)تخم گیاه، بذر و حبه در پارسی میانه.
چونچون (čōn)حرف اضافه و ربط در پهلوی به معنای «مانند، هم‌چون».
ماشماش (māš)یکی از حبوبات شناخته‌شده در متون گیاه‌شناسی پهلوی (مانند بُندهِش).
خوانَندخواندَن / خوان- (xwāndan / xwān-)ستاک مضارعِ فعل پهلوی خواندَن به معنای «نامیدن و صدا زدن».
مِهمَهِست / مِه (mahist / meh)صفت تفضیلی در پهلوی به معنای «بزرگ‌تر» (در برابرِ کِه / keh به معنای کوچک‌تر).
باشَدبَوَد (bawēd)از ریشهٔ فعل پهلوی بودَن (būdan) (ستاک مضارع: baw-).
گُروهگُروه (grōh)در پهلوی گُروه (grōh) به معنای «دسته، جماعت و انبوه مردم».
(توضیح واژگان عربی در متن: تنها دو واژهٔ بَعضی و عَدَس در این متن عربی هستند؛ معادل اصیل پهلویِ «عدس» در متون پارسی میانه مَرجومَک (marjūmag) یا نِسک (nisk) است.)
اگر مایل هستید، می‌توانم در موارد زیر اطلاعات بیشتری ارائه دهم:
  • بررسی پسوندهای پهلویِ اسم‌سازِ گیاهان و جانوران (مانند ـَک / ـَگ در مُلک، مَرجومَک و کُنجِد).
  • مقایسهٔ واژگان مترادف برای حبوبات و غلات در متون کهن فارسی و پهلوی (مانند نِسک، کُرَسنه، گاورس و اَرزَن).
  • ادامهٔ تحلیل مدخل‌های گیاه‌شناسی در فرهنگ‌های کهن به انتخاب شما.