کُوف کوچ بود و آن جنسی هست از مرغان کوجک در آذربایجان باشد، کنکی [ظ- کُنگُر] خوانند [فرخی گفت: چون در او عصیان و خذلان تو ای شه راه یافت کاخها شد جای کوف و باغها شد جای خاد. واژگان پهلوی؟
این مدخل از لغت فرس اسدی طوسی، واژه بسیار اصیل و پهلویِ «کُوف» (kōf، به معنای جُغد و بوف) را با مترادف گویشی آن («کوچ» / کوج) و توضیحی درباره گونههای آن در آذربایجان معرفی کرده و بیتی زیبا از فرخی سیستانی (شاعر دوره غزنوی) را به عنوان شاهد آورده است. در این مدخل و بیت شاهد، چندین واژه کلیدی و اصیل از زبان فارسی میانه (پهلوی) دیده میشوند.
۱. ریشهشناسی پهلوی و اوستاییِ واژه «کُوف» و «کوچ»
- کُوف (kōf). در زبان فارسی میانه (پهلوی) و گویشهای شرقی ایران، نام پرنده جغد به صورت kōf (کوف) و būf (بوف) به کار میرفته است. هر دو واژه از ریشه نامآواییِ باستانی (kū- / bū-) ساخته شدهاند که بازتاب صدای شبانه این پرنده در ویرانههاست.
- کوچ (kōč) / کوج. در گویشهای غربی ایران و آذربایجان (پهلویِ اشکانی و آذری کهن)، همین واژه به صورت «کوچ» یا «کوج» تلفظ میشده است.
- کُنکی / کُنگُر (در توضیح مدخل). علامت
[ظ- کُنگُر]نشان میدهد که مصحح لغت فرس واژه ناخوانای نسخه خطی (کنکی) را به صورت «کُنگُر» (نوعی جغد بزرگ یا پرنده شکاری که در گویشهای شمالغرب ایران به آن کونگور یا بوف میگفتند) بازخوانی کرده است.
۲. بررسی واژگان پهلوی در تعریف و بیت فرخی سیستانی
کُوف: کوچ بود و آن جنسی هست از مرغان کوچک در آذربایجان باشد، کنکی [ظ- کُنگُر] خوانند [فرخی گفت: چون در او عصیان و خذلانِ تو ای شه راه یافت / کاخها شد جای کوف و باغها شد جای خاد]
به جز چند واژه عربی (جنس، عصیان، خذلان)، واژگان اصلی این متن بازمانده مستقیم زبان پهلوی هستند:
- مُرغان. واژه «مُرغ» در زبان پهلوی به صورت murw (مُرو) به معنای «پرنده» است.
- کوچَک. در زبان پهلوی به صورت kōčak (کوچَک: خُرد و ریز، در برابر بزرگ) به کار میرفته و بدون هیچ تغییری وارد فارسی دری شده است.
- آذَربایجان. صورت عربیشده نام باستانی و پهلویِ Ādurbādagān (آدُربادَگان: جایگاه نگهبانانِ آتش) است که نام خود را از «آتروپات» (سردار ایرانی دوره هخامنشی و اشکانی) و ایزد آتش (آدُر / آذر) گرفته است.
- خوانَند. از مصدر پهلوی xwāndan (خواندن، نامیدن و صدا زدن) گرفته شده است.
- شَه (شاه). در زبان پهلوی به صورت šāh (و در فارسی باستان xšāyaθiya-) به معنای پادشاه است.
- راه. در زبان پهلوی دقیقاً به صورت rāh (مسیر، جاده و روش) به کار میرفته است.
- کاخ (در «کاخها»). در زبان پهلوی به صورت kāx (عمارت بلند، قصر و ایوان) بوده است.
- جای. در زبان پهلوی به صورت gyāg (گْیاگ: مکان و جایگاه) بوده که در گذر به فارسی دری به شکل «جای» درآمده است.
- باغ (در «باغها»). در زبان پهلوی به صورت bāg (باغ و بوستان) به کار میرفته است.
- خاد. واژه قافیه این بیت، یک واژه بسیار اصیل و کهن در زبان پهلوی و سغدی به صورت xād به معنای موشگیر / زَغَن (نوعی پرنده شکاری از تیره باز و شاهین که در ویرانهها و دشتها به شکار موش و جانوران کوچک میپردازد) است.
۳. معنی و تصویرسازی بیت فرخی سیستانی
- برگردان روان. ای پادشاه! از آن زمان که در آن سرزمین (سرزمین دشمن) سرکشی و نافرمانیِ تو راه یافت (و خشم تو بر آن فرود آمد)، کاخهای آباد آن ویران شد و به لانه جغدها (کوف) تبدیل گشت، و باغهای سرسبز آن خشک شد و به شکارگاه زغنها (خاد) درآمد.
آیا مایلید درباره نام پرندگان شبزی و شکاری در زبان پهلوی (مانند کوف، بوف، خاد، زغن و شاهین) بیشتر بدانید یا روی مدخلهای بعدی قافیه «ف» در لغت فرس ادامه دهیم؟
