۱۴۰۵ آبان ۲۱, پنجشنبه

منجوق: آلت بود و درخت‌راست را نیز گویند که خانه پاک کند، بجاروب. واژگان پهلوی؟

 منجوق: آلت بود و درخت‌راست را نیز گویند که خانه پاک کند، بجاروب.  واژگان پهلوی؟

واژهٔ «منجوق» ریشهٔ پهلوی ندارد و یک وام‌واژه از زبان‌های ترکی باستان (بُونچُق / مُنْچُق) است. همچنین معنای دوم ذکرشده در متن شما («درختِ راست که خانه پاک کند به جاروب») یک تحریف و درهم‌آمیختگی کتابتی از یک مدخل دیگر در نسخه‌های خطی لغت فرس اسدی است.

۱. ریشه‌شناسی واژهٔ «منجوق»
در زبان‌شناسی تاریخی، منشأ این واژه کاملاً مشخص است و هیچ ارتباطی با زبان پارسی میانه (پهلوی) ندارد:
  • ریشهٔ ترکی باستان: این واژه از کلمهٔ ترکی کهن بُونچُق (bunčuq) یا مُونچُق (munčuq) گرفته شده است. معنای اصلی آن در ترکی «مهره، خرمهره، آویز تزئینی گردن اسب و انسان، و گویِ فلزی بالای پرچم و درفش» بوده است.
  • معنای «آلت» در متن شما: در متون کهن فارسی، واژهٔ «آلت» به معنای «ابزار، سلاح، سازوبرگ و تزئینات جنگی» (به ویژه گویِ زرین یا سیمین بر سرِ درفش و نیزه) به کار می‌رفته است، نه به معنای ابزار باغبانی.

۲. توضیح خطای کاتبان در ادامهٔ متن («درخت راست / جاروب»)
عبارتِ «و درختِ راست را نیز گویند که خانه پاک کند، به جاروب» در واقع مربوط به منجوق نیست، بلکه بر اثر جابه‌جایی سطرها توسط کاتبان نسخهٔ خطی (مخصوصاً نسخهٔ نخجوانی) با مدخل‌های دیگری در هم آمیخته است:
  • ریشهٔ این خطا: در فرهنگ‌های کهن (مانند صحاح الفرس و لغت‌نامه دهخدا)، در همین حدودِ حروفِ «ق» (مانند مُروَق یا بُروق یا واژگان هم‌قافیه با -وق)، واژه‌هایی برای انواع بوته‌ها و درختچه‌های بیابانی که از چوب و شاخه‌های راست آن‌ها جاروب می‌ساختند (مانند گیاه اُشنان یا جاروب‌گیاه) آمده است. کاتب در هنگام نسخه‌برداری، ادامهٔ شرح یکی از این گیاهان را به اشتباه در ذیل مدخل «منجوق» نوشته است.

۳. واژگان پهلوی مرتبط در این متن
اگرچه خودِ «منجوق» ترکی است، اما واژگان فارسی اصیلِ به کار رفته در توضیح شما دارای ریشهٔ مستقیم پهلوی (پارسی میانه) هستند:
  • دْرَخت (draxt): واژهٔ «درخت» دقیقاً از پهلوی دْرَخت (draxt) گرفته شده است.
  • راست (rāst): به معنای مستقیم، بدون کژی و درست، که صورت پهلوی آن راست (rāst) است.
  • خانَگ (xānag): واژهٔ «خانه» برگرفته از پهلوی خانَگ (xānag) به معنای منزل و مسکن است.
  • پاک (pāk): به معنای پاکیزه و تمیز، که در پهلوی نیز پاک (pāk) تلفظ می‌شده است.
  • جاروب / رُفتَن (rōftan): واژهٔ «جاروب» ترکیبی از جا (جای / gyāg) و بن مضارعِ فعل پهلوی رُفتَن (rōftan - به معنای جارو کردن و پاک کردن) است که در پهلوی به صورت جای‌رُب (gyāg-rub) یا رُبَگ (rubag) کاربرد داشته است.
اگر مایل هستید، می‌توانم در موارد زیر اطلاعات بیشتری ارائه دهم:
  • بررسی دلایل تصحیف و جابه‌جایی مدخل‌ها در نسخهٔ خطی نخجوانیِ لغت فرس اسدی.
  • ریشه‌شناسی نام ابزارهای خانگی و کشاورزی در زبان پهلوی (مانند بیل، داس و کج‌بیل).
  • ادامهٔ بررسی مدخل‌های قافیه‌دارِ حرف «ق» در کتابی که مطالعه می‌کنید.