۱۴۰۵ آبان ۲۷, چهارشنبه

ارتنگ کتاب اشکال مانی بود و اندر لغت دری همین یک‌ثاء را دیده‌ام که آمده است [فرخی گوید: هزار یک زان کاندر سرشت او هنر است نگار خوب همانا که نیست در ارتنگ]. واژگان پهلوی؟

ارتنگ    کتاب اشکال مانی بود و اندر لغت دری همین یک‌ثاء  را دیده‌ام که آمده است [فرخی گوید:    هزار یک زان کاندر سرشت او هنر است      نگار خوب همانا که نیست در ارتنگ].  واژگان پهلوی؟

اَرتَنگ / اَرثَنگ در زبان‌های ایرانی میانه (پهلوی ساسانی و پارتی اشکانی) به صورت آردَهَنگ (Ardahang) به کار می‌رفته است. عبارت نقل‌شده از کتاب لغت فرس اثر اسدی طوسی، به یکی از پیچیده‌ترین تحولات آوایی و رسم‌الخطی این واژه در گذار از پهلوی به فارسی دری اشاره دارد. [1, 2, 3]
ریشه‌شناسی و صورت پهلوی واژه
  • صورت پارتی و پهلوی: این واژه در متون مانوی به زبان پارتی و فارسی میانه (پهلوی) به شکل ārdahang ضبط شده است که به معنای «پیام حقیقت» یا «کتاب تصاویر» است. [1, 2, 3]
  • تفسیر پهلوی: مانی تفسیری نیز بر این کتاب مصور نوشته بود که در متون مانوی مکشوفه در تورفان با نام پهلوی آردَهَنگ وِفراس (Ārdahang Wifrās) به معنای «تفسیر یا موعظهٔ ارژنگ» شناخته می‌شود. [1, 2]
چرا اسدی طوسی به وجود حرف «ث» (ارثنگ) اشاره کرده است؟
اشاره اسدی طوسی در مدخل لغت فرس در لغت‌نامه دهخدا به حرف «ثاء» در واژهٔ ارثنگ، ریشه در تحول صامت «دال» پهلوی در فارسی دری متقدم دارد: [1]
  • تبدیل «د» به «ذ» معجمه: در فارسی میانه، حرف «د» (d) پس از مصوت‌ها (در اینجا پس از مصوت «آ» یا «اَ» در آردهنگ) به صورت سایشی و نرم تلفظ می‌شد. در فارسی دری اولیه، این واج به صورت «ذ» (ذال معجمه) نوشته و تلفظ می‌شد. [1]
  • اشتباه یا تبدیل در نقطه‌گذاری (تصحیف): واژه آردهنگ پس از حذف «هـ» میانی و کوتاه شدن مصوت آغازین، به صورت ارذنگ درآمد. از آنجا که حرف «ث» در الفبای فارسی وجود نداشت، کاتبان و لغویان قدیم هنگام ضبط تلفظ سایشی و بین‌دندانی آن، به جای «ذ» یا «ت»، سه نقطه گذاشتند و آن را ارثنگ نوشتند. [1]
  • تبدیل نهایی به «ت» و «ژ»: با گذشت زمان و از میان رفتن تلفظ «ذال معجمه» در فارسی، این واژه برای سهولت تلفظ به صورت‌های ارتنگ (تبدیل به «ت») و ارژنگ (تبدیل واج سایشی به «ژ») در ادبیات فارسی تثبیت شد. [1, 2]
واژگان پهلوی هم‌خانواده در بیت فرخی و متن
در متن و بیت شاهد از فرخی سیستانی، چند واژه اصیل ایرانی با ریشه پهلوی به کار رفته است:
  • نگار (Nigār): در پهلوی به صورت nigār (از ریشه ni-kar- به معنای نقش کردن و ترسیم نمودن) به کار می‌رفت و به معنای نقش، تصویر و نقاشی است.
  • هنر (Hunar): در پهلوی به صورت hunar (در اوستایی hu-nara- به معنای مردانگی و شایستگی نیک) به معنای فضیلت، مهارت، توانایی و کمال است.
  • سرشت (Sirišt): در پهلوی به صورت sirišt (صفت مفعولی از مصدر sirištan به معنای آمیختن و خمیر کردن) به معنای نهاد، طینت و آفرینش است.
اگر مایل باشید، می‌توانم:
  • تحول آوایی «ذال معجمه» در واژگان پهلوی دیگر (مانند پادشاه به پاذشاه) را بررسی کنم.
  • به معرفی سایر آثار مانی که نام‌های پهلوی دارند (مانند شاپورگان و انگلیون) بپردازم.