۱۴۰۵ آبان ۱۲, سه‌شنبه

شنبلید گلی است زرد، خُرد برگ و خوشبوی، شاعر گوید: که آن نو شگفته گل نو رسید همی گشت در باد چون شنبلید. نام علمی امروزی گیاه و واژگان پهلوی؟

 شنبلید    گلی است زرد، خُرد برگ و خوشبوی، شاعر گوید:    که آن نو شگفته گل نو رسید         همی گشت در باد چون شنبلید.  نام علمی امروزی گیاه و واژگان پهلوی؟

واژه «شنبلید» یکی از زیباترین نمونه‌های واژگان گیاه‌شناسی کهن ایران است که در طول تاریخ هم به عنوان یک صفت برای رنگ زرد و هم به عنوان نام دو گیاه معطر و دارویی در شعر فارسی به کار رفته است.
۱. نام علمی امروزی گیاه
در متون علمی و گیاه‌شناسی امروزی، برای واژه «شنبلید» (که شکل دگرگون‌شدهٔ آن امروزه شنبلیله است) دو مصداق اصلی وجود دارد:
  • مصداق اول (شنبلیله): نام علمی آن Trigonella foenum-graecum از تیره باقلاییان (Fabaceae) است. این گیاه دارای گل‌های زرد روشن مایل به سفید و برگ‌های خُرد و معطر است. [1]
  • مصداق دوم (گل سورنجان): در بسیاری از واژه‌نامه‌های کهن (مانند برهان قاطع و لغت فرس) ذکر شده که شنبلید همان شکوفه و گلِ زرد سورنجان یا پیاز سگ است. نام علمی این گل Colchicum (به ویژه گونه‌های زرد بهاری آن) از تیره گل‌حسرتیان است که به عنوان اولین گلی که پس از باران‌های بهاری می‌روید شناخته می‌شد. [1]
در بیت زیبایی که نقل کردید، از آنجا که به «زردی، ظرافت و رقصان بودن گل در باد» اشاره شده، هر دو مصداق (گل شنبلیله یا شکوفه زرد سورنجان) می‌توانند تصویرگر این تشبیه باشند.
۲. ریشه‌شناسی و واژگان پهلوی
  • شکل پهلوی (فارسی میانه): این واژه در زبان پهلوی به صورت‌های šamblīt، šamblīd یا šambalīdag نگاشته و خوانده می‌شده است.
  • ریشه باستانی و سیر تحول: زبان‌شناسان ریشه این واژه پهلوی را یک وام‌واژه بسیار کهن از زبان‌های سامی (آکدی باستان) به صورت šambaliltu می‌دانند که به معنای «گیاه مخلوط یا سبزی معطر» بوده است. این واژه در پهلوی تثبیت شد و بعدها در فارسی نو به شکل‌های شنبلید، شملید، شملیز و در نهایت شنبلیله درآمد. [1, 2]
۳. بررسی دیگر واژگان پهلوی این بیت:
که آن نو شگفته گل نو رسیده / همی گشت در باد چون شنبلید
  • شگفته (در پهلوی: škofit / škofīdan): از کارواژه پهلوی škofīdan به معنی شکوفه دادن و باز شدن گل.
  • گل (در پهلوی: gul): بدون تغییر آوایی از فارسی میانه به ما رسیده است که در پهلوی هم به مطلقِ گل و هم به طور خاص به «گل سرخ» اطلاق می‌شد.
  • باد (در پهلوی: wād): در زبان پهلوی به صورت wād تلفظ می‌شد که ریشه در واژه باستانی vāta (ایزد باد و جریان هوا) دارد. تبدیل حرف «و» به «ب» (wād ← باد) از دگرگونی‌های رایج فونتیک است.
تصویرسازی شاعر از رقص گل زرد شنبلید در باد بسیار چشم‌نواز است. آیا مایلید واژگان پهلوی مرتبط با «انواع گل‌ها و گیاهان معطر در دربار ساسانی» (مانند شاه‌اسپرم، سیسنبر یا مرزنگوش) را بررسی کنیم، یا مایلید بیت نایاب دیگری از فرهنگ اسدی طوسی را کالبدشکافی کنیم؟
///////////
گونه‌های عمده و مهم سرده سورنجان (گل حسرت) یا همان Colchicum که از نظر دارویی، ترکیبات آلکالوئیدی (به‌ویژه کلشیسین) و طب سنتی ایران و جهان مورد توجه هستند، به شرح زیر می‌باشند: [1, 2]
۱. Colchicum autumnale L. (سورنجان پاییزه / زعفران مرغزار)
  • مهم‌ترین و معروف‌ترین گونه دارویی در جهان است.
  • بومی اروپا بوده و منبع اصلی استخراج صنعتی آلکالوئید کلشیسین در پزشکی مدرن برای درمان نقرس و بیماری‌های التهابی به شمار می‌رود.
  • در طب سنتی غالباً تحت عنوان «سورنجان شیرین» شناخته می‌شود. [1, 2, 3, 4, 5]
۲. Colchicum luteum Baker (سورنجان زرد / سورنجان هندی)
  • دارای گل‌های زرد رنگ بوده و بیشتر در مناطق غرب هیمالیا، افغانستان و پاکستان می‌روید.
  • در بازار دارویی سنتی شبه‌قاره هند و ایران، به دلیل طعم بسیار تلخ و درصد آلکالوئید بالا، به «سورنجان تلخ» معروف است و مصرف مستقیم خوراکی آن بدون مصلح ممنوع و خطرناک است. [1, 2]
۳. Colchicum speciosum Steven (سورنجان زیبا / گل حسرت قفقازی)
  • این گونه بومی مناطق شمال ایران (ارتفاعات البرز، گیلان و مازندران)، قفقاز و ترکیه است.
  • دارای گل‌های درشت و بسیار زیبای بنفش و صورتی است و پیاز (کورم) آن غنی از آلکالوئیدهای دارویی است. [1, 2, 3, 4]
۴. Colchicum kurdicum (Bornm.) Stef. (گل حسرت کردستانی)
  • یکی از گونه‌های بومی و دارویی مهم در غرب و شمال غرب ایران است.
  • مطالعات فیتوشیمیایی مدرن در ایران نشان داده است که پیاز این گیاه حاوی تروپولون آلکالوئیدهای ارزشمندی با خواص شدید ضدالتهابی و آنتی‌اکسیدانی است. [1]
۵. Colchicum varians Freyn & Bornm. (سورنجان ایرانی / گل حسرت واریان)
  • گونه‌ای علفی و چندساله که در دامنه‌های کوهستانی مناطق مختلف ایران (مانند زاگرس) به صورت خودرو می‌روید.
  • در طب سنتی مناطق بومی ایران از پیاز آن به عنوان ضماد برای تسکین دردهای مفصلی، سیاتیک و روماتیسم استفاده می‌شده است. [1]
۶. Colchicum ritchii R.Br. (گل حسرت مصری / سورنجان صحرایی)
  • این گونه بیشتر در مناطق بیابانی مصر، خاورمیانه و شمال آفریقا می‌روید.
  • در کتب طب سنتی کهنِ دوره اسلامی (مانند قانون ابن‌سینا) یکی از گونه‌هایی بوده که در بخش‌های جنوبی و گرمسیر برای درمان وجع‌المفاصل (درد مفاصل) جمع‌آوری می‌شده است. [1, 2]
⚠️ نکته بسیار مهم دارویی: تمامی بخش‌های این گیاه (به‌ویژه پیاز و بذر آن) به دلیل داشتن ماده سمی کلشیسین، دارای دوز درمانی بسیار باریک و نزدیک به دوز کشنده هستند. مصرف خودسرانه گیاه خام یا پودر آن در بازار دارویی می‌تواند منجر به مسمومیت‌های شدید حاد، نارسایی ارگان‌های بدن و مرگ شود. [1, 2, 3, 4]
آیا مایلید خواص درمانی و تفاوت‌های دارویی سورنجان تلخ و شیرین را در طب سنتی بررسی کنیم، یا تمایل دارید به نحوه مصرف داروی کلشیسین در پزشکی مدرن و موارد منع مصرف آن بپردازیم؟
/////////////////

زعفران مرغزار، زعفران خزان، بانوی عریان، سورنجان «به عربی:اللحلاح الخریفی، السورنجان الخریفی» (نام علمی: Colchicum autumnale) نام یک گونه از سرده سورنجان است. این گل شبیه گیاه زعفران است. این گیاه دارویی در کتاب قانون در طب بوعلی سینا در جلد دوم و صفحه ۲۴۱ به نام سورنجان به سال ۱۰۱۰ (میلادی) توصیف علمی گردیده‌است. و سپس در سال ۱۷۲۳ (میلادی) توسط کارل لینه از نو توصیف علمی گردید. اولین بار این گیاه و کاربرد پزشکی آن در یک پاپیروس مصری Ebers Papyrus به سال ۱۵۰۰ قبل از میلاد مسیح (۳۵۰۰ سال پیش) و سپس توسط طبیب یونانی Pedanius Dioscorides در قرن اول میلادی برای درمان نقرس توصیف شده‌است. ماده موثره موجود در این گیاه کلشیسین نام دارد و در داروخانه‌ها موجود است.

زعفران مرغزار خودرو در بهبهان
زعفران مرغزار خودرو در بهبهان

این گیاه به صورت خودرو در اطراف شهر بهبهان می‌روید که فصل گل‌دهی آن حدود آبان‌ماه است.

نگارخانه

منابع

پیوند به بیرون

///////////////

گل حسرت

اشاره

به فارسی گل حسرت گفته می‌شود و در کتب طب سنتی و بازار دارویی با نام «سورنجان»، «عکنه» و «سورنگان» نامیده می‌شود. به فرانسوی‌Colchique و به انگلیسی‌Colchicum گویند. گیاهی است از خانواده‌Colchicaceae (عده‌ای از گیاه‌شناسان از جمله هندی‌ها در خانواده‌Liliaceae می‌گذارند). نام علمی گونه‌های عمده مختلف آنکه از نظر دارویی مورد توجه می‌باشند به شرح زیر است:

1. گل حسرت زیبا که به «سورنجان شیرین» معروف است، نام علمی آن‌Colchidum Speciosum Stev .، گیاهی است کوچک به بلندی 12- 10 سانتی‌متر، گلهای آن ارغوانی و درشت و در پاییز به‌طور منفرد و بدون هیچ برگ از زمین خارج می‌شود. برگهای سبز براق آنکه در حدود 9 سانتی‌متر است و میوه آن، در بهار سال بعد بیرون می‌آیند و ظاهر می‌شوند. این گل در ایران در دامنه‌های البرز، تجریش، اطراف تهران، در مناطق شمال ایران و در خراسان در نواحی سرحدی در هریرود می‌روید و به علاوه در قفقاز و آسیای صغیر نیز انتشار دارد.

2. سورنجان کرمانی که به سورنجان تلخ معروف است. نام علمی این گل حسرت‌Colchicum luteum Baker است و در نواحی جنوب ایران و در بلوچستان به‌طور خودرو می‌روید و در هند و کشمیر و مناطق معتدله هیمالیا انتشار دارد.

3. گونه‌Colchicum autumnale L . که به فرانسوی‌Colchique d'automne وSafran des pres وTue chien وVeillotte وVeilleuse وTue loup و به

معارف گیاهی، ج‌3، ص: 90

انگلیسی‌Wild saffron گفته می‌شود. این گونه از گیاه در ایران تا به حال دیده نشده است. در اروپا بخصوص در فرانسه انتشار دارد.

 

مشخصات

 

گل حسرتها گیاهانی هستند چندساله که در چمنزارها و مراتع مرطوب و خاکهای سبک می‌رویند. وجه تشخیص آنها پیاز غده‌مانند سفت زیرزمینی آنهاست که از یک غشای متورم که ادامه ساقه هوایی گیاه است پوشیده شده و در مورد عده‌ای از ارقام گیاه سیاه‌رنگ است و در حقیقت تورم ریشه پیاز نیست که مانند پیاز رسمی ورقه ورقه داشته باشد، بلکه تورم سفتی آن را تشکیل می‌دهد، مانند پیاز یا غده زعفران.

برگهای آنها باریک، دراز، خطی، بیضی‌شکل و نوک‌تیز و معمولا در بهار ظاهر می‌شوند، چه در گل حسرتهایی که گلهای آنها در پاییز ظاهر می‌شود و یا آنهایی که در بهار بیرون می‌آید.

گلها معمولا به‌طور منفرد و یا 3- 2 گل از زمین خارج می‌شوند. ظاهرا شبیه زعفران هستند ولی فرق عمده آنها این است که گلهای گل حسرت 6 پرچم یا آلت مذکر یا آلت نر دارد، در صورتی که زعفران 3 تا پرچم دارد و به علاوه تورم ریشه یاCorm زعفران کوچکتر و تقریبا مدور است، در صورتی که تورم ریشه در گل حسرت دراز می‌باشد. و معمولا برگها و میوه گل حسرتها در فصل بهار در فاصله اردیبهشت تا خرداد روی گیاه دیده می‌شوند. محفظه میوه آن دارای 3 خانه است و در هر خانه 70- 50 دانه وجود دارد که ریز به قطر 2- 1 میلی‌متر و طعم آن تلخ است.

 

ترکیبات شیمیایی

 

از نظر ترکیبات شیمیایی در گل حسرت گونه‌C .Luteum موارد زیر مشخص شده است.

در تورم ریشه این گیاه آلکالوئیدی به نام کولشی‌سین 178] وجود دارد. مقدار آلکالوئید در یک گیاه که از کشمیر هندوستان چیده و بررسی شده در حدود 25/ 0- 21/ 0 درصد وزن غده خشک گیاه بوده است. دانه‌های ریز گیاه نیز

معارف گیاهی، ج‌3، ص: 91

43/ 0- 41/ 0 درصد از انواع آلکالوئیدها داشته است. به علاوه در تورم ریشه آن مقداری مواد نشاسته‌ای و لعاب و کمی قند نیز وجود دارد و در گونه‌C .speciosum دانشمندان شوروی یک آلکالوئید جدیدی به نام اسپسیوزین 179] یافته‌اند]S .G .I .M .P .[ .

کولشی‌سین ماده عامل موجود در پیاز و دانه گیاه گل حسرت است. ماده‌ای است سمی به فرمول خام‌C 22 H 52 NO 6 ، آلکالوئید کولشی‌سین در آب کم حل می‌شود ولی در الکل به مقار زیاد حل می‌شود. آلکالوئید کولشی‌سین از غده گیاه استخراج و در موارد مختلف بیماری‌ها مستقیما و یا به صورت غده له‌شده گیاه مورد استفاده قرار می‌گیرد. اگر غده گیاه در آب جوش کاملا جوشانده شود و پس از آن در حرارت 15 درجه سانتی‌گراد و بیشتر خشک شود مقدار آلکالوئید کولشی‌سین کاهش می‌یابد.

 

خواص- کاربرد

 

در هند از غده گیاه به مقدار محدود در استعمال داخلی به عنوان بادشکن، مسهل، افزایش دهنده نیروی جنسی، نیروبخش و برای معالجه نقرس و روماتیسم و در موارد بیماری‌های کبد و طحال و در استعمال خارجی از ضماد آن برای کاهش التهاب و درد استفاده می‌شود. از خود گیاه یعنی از اعضای هوایی گیاه به عنوان جانشین گونه‌C .autumnale استفاده می‌شود.

در کتب طب سنتی اظهار عقیده می‌شود که غده گل حسرت سه نوع است: نوع اول رنگ پوست خارجی غده و همچنین رنگ مغز غده گیاه هر دو سفید است و طعم آن شیرین است. نوع دوم رنگ پوست خارجی غده یا پیاز گیاه و همچنین رنگ مغز آن زرد تیره یا سرخ است. در نوع سوم رنگ پوست خارجی غده و رنگ مغز آن هر دو سیاه و طعم آن تلخ است. از نظر استعمال داخلی فقط نوع اول یعنی نوع سفید توصیه می‌شود و دو نوع دیگر را به هیچ وجه برای استعمال داخلی توصیه نمی‌نمایند زیرا سمی است و مهلک می‌باشند و فقط در موارد بیماری‌ها در استعمال خارجی اجازه استفاده از آنها داده می‌شود.

در مورد نوع سوم بخصوص حتی برای استعمال خارجی نیز تجویز نمی‌نمایند چون سمی بودن آن به قدری است که از راه خراشهای احتمالی پوست نیز اگر وارد

معارف گیاهی، ج‌3، ص: 92

گل حسرت پاییزی

الف) مقطع گل ب) میوه 1. گل آن در پاییز 2. برگ و میوه در اردیبهشت

شود ممکن است مهلک باشد.

سورنجان از نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی خیلی گرم و خشک است و عده‌ای معتقدند که سفید آن از نظر حرارت معتدل است. از نظر خواص، خوردن سفید آن که در استعمال داخلی تجویز می‌شود، مسهل اقسام بلغم است و اخلاط لزج را از اعماق بدن خصوصا از مفاصل بیرون می‌کشد و برای معالجه یرقان و ورم طحال مفید است. اگر با صبر خورده شود برای سیاتیک و نقرس بسیار نافع است و اگر با زنجبیل و فلفل خورده شود نیروی جنسی را افزایش می‌دهد. خوردن 2 گرم از غده سفید آن با زنجبیل، پونه، زیره و همچنین با شیر تازه و قند تا سه روز برای تحریک و تقویت قوای جنسی اثر مفید نشان داده است. ضماد آن با زعفران و تخم‌مرغ در تسکین درد استخوان و تحلیل ورمهای سفت و با سرکه برای درد مفاصل و آرتروز مفید است. شیاف آن که با روغن گوسفند یا گاو تهیه شود برای افتادن دانه بواسیر و

معارف گیاهی، ج‌3، ص: 93

تسکین درد آن بسیار نافع است. مقدار خوراک آن بتنهایی با زعفران تا 3 گرم و به طور ترکیب با سایر ادویه کمتر است. سورنجان مضر معده است و ایجاد دل‌پیچه و ضعف در معده و کبد می‌نماید از این نظر باید با کتیرا و شکر و زعفران خورده شود و در مواردی که برای رفع درد مفاصل می‌خورند باید با هم‌وزن آن زنجبیل و فلفل که اثر آن را تشدید می‌نماید، بخورند. اشخاصی که ناراحتی معده و کلیه و کبد دارند بهتر است که از خوردن کلشیک یا کولشی‌سین خودداری نمایند. به‌هرحال خوردن غده گیاه در هر مورد باید زیر نظر پزشک و با توصیه پزشک باشد. اگر کسی در اثر خوردن نوع غده سیاه یا سرخ آن مسموم شده باشد باید فورا به پزشک مراجعه کند و قبل از دسترسی به پزشک به عنوان کمکهای اولیه کوشش نمایند با خوردن شیر تازه گاو وادار به استفراغ و قی شود، که سم خارج گردد و در صورت امکان از پادزهر آن استفاده شود.

بررسی‌های پزشکی نشان داده است که کولشی‌سین در تغییر ساختمان سلولی و حتی تغییر و تأثیر در وضع کروموزومها آثاری دارد، بنابراین استفاده از غده گیاه یا از ماده عامل کولشی‌سین باید در موارد خیلی لازم که پزشک تنها راه معالجه تشخیص دهد، انجام گیرد.

در بازار دارویی ایران نوعی دارو با نام «سورنجان مصری» می‌فروشند که آن را «شنبلید» نیز می‌گویند که به احتمالی مشابه سورنجان سفید است. این گیاه سورنجان مصری یا شنبلید در اغلب مدارک قدیم مخلوط با سورنجان نوشته شده است ولی گیاهی است متفاوت، به فرانسوی‌Hermodactyle و به انگلیسی‌Hermodactyl گویند.

در ایران از سورنجان مصری معمولا به عنوان مسهل و برای دفع بلغم استفاده می‌شود و از مخلوط آن با صبر به مقدار معین که تجویز شده باشد، زیر نظر پزشک، برای معالجه بیماری مفصل ران و سیاتیک تجویز می‌شود و از گرد آن با مخلوط با کره تندشده شیافی درست می‌کنند که برای بواسیر مفید است.

معارف گیاهی، ج‌3، ص: 94


ارسال شده توسط در