مانید. چون جرمست چون کاری یا سخنی کردنی و گفتنی نکند یا نگوید گویند مانید او را یعنی بماند [رودکی گفت: دریغ مدحت چون زر و آبدار غزل که چابکیش نباید همی بلفظ پدید اساس طبع بپایست نک قویتر از آن ز آلت سخن آید همی همه مانید]. واژگان پهلوی؟

 مانید.    چون جرمست چون کاری یا سخنی کردنی و گفتنی نکند یا نگوید گویند مانید او را یعنی بماند [رودکی گفت:   دریغ مدحت چون زر و آبدار  غزل      که چابکیش نباید همی بلفظ پدید اساس طبع بپایست نک قویتر از آن     ز آلت سخن آید همی همه مانید].  واژگان پهلوی؟

بیت بسیار نفیس، استوار و ریشه‌داری از پدر شعر پارسی، رودکی سمرقندی نقل کردید که اسدی توسی نیز در کتاب لغت فرس آن را به عنوان شاهد برای واژه کهن و کمیاب «مانید» آورده است. [1] (https://abadis.ir/fatofa/%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF/)

همان‌طور که نقل‌قول شما از لغت‌نامه‌های قدیم به درستی تبیین کرده، واژه «مانید» (یا مانیذ) در این کاربرد خاص به معنی «تقصیر، فروگذاری، خطا، گناه و ترک کردن وظیفه» است. یعنی وقتی کسی کار یا سخنی که باید انجام دهد یا بگوید را فروگذارد، می‌گویند گناه و تقصیر از اوست. [1] (https://abadis.ir/fatofa/%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF/)

ریشه‌شناسی واژگان کلیدی این دو بیت بر پایه زبان پارسی میانه (پهلوی) به شرح زیر است:

• مانید / مانیذ (Mānīd):

• این واژه ریشه در فعل پهلوی mānīdan به معنای «باقی ماندن، متوقف شدن، و وانهادن» دارد.

• در دگرگونی معناییِ این واژه از پهلوی به پارسی دریِ ورارودی، «مانید» به معنی چیزی است که انجام آن «عقب افتاده» یا وظیفه‌ای است که شخص آن را «جا گذاشته و رها کرده» است؛ از همین روی، معنای اصطلاحی «تقصیر، کوتاهی و جرم» به خود گرفته است. [1] (https://abadis.ir/fatofa/%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF/), [2] (https://en.wiktionary.org/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF)

• دریغ (Darīḡ):

• در زبان پهلوی به صورت darīḡ به معنای اندوه، افسوس و حسرت بر گذشته به کار می‌رفته است.

• مدحت (Medhat):

• واژه‌ای وام‌گرفته از عربی (مصدر مِیدَح یا مَدْح) به معنی ستایش و ثناست که قرن چهارم به وفور در شعر دری جذب شد.

• زر (Zar):

• در زبان پهلوی به صورت zar یا zarr و در اوستایی zaranya به معنی طلا و فلز زرین بوده است.

• آبدار (Ābdār):

• یک ترکیب وصفی کهن؛ آب در پهلوی āb بوده و پسوند -دار از بُن مضارع فعل داشتن پهلوی (dāštan / dār-) می‌آید. آبدار برای غزل یعنی باطراوت، روان، پرجلا و شاهکار.

• چابکی (Čābakī):

• از واژه چابک که در پهلوی به صورت čābuk به معنی جلد، ماهر، دلاور و ظریف بوده است. پسوند «ـی» مصدری نیز بازمانده همان ساختار پهلوی است.

• پدید / پدیذ (Padīd):

• در زبان پهلوی به صورت paitīg یا padid به معنی آشکار، عیان و ظاهر بوده است.

• اساس (Asās):

• وام‌واژه‌ای عربی به معنی پایه و بنیاد.

• طبع (Tab'):

• واژه‌ای عربی به معنی سرشت، ذوق و استعداد شاعری.

• بپایست (Be-pāyast):

• از مصدر پایستن (پایداری و برجا بودن). در پهلوی بُن فعل آن pāy- به معنی ایستادن، حفاظت کردن و پایداری است.

• آلت (Ālat):

• واژه‌ای عربی به معنی ابزار و افزار. در اینجا «آلت سخن» یعنی ابزار سخنوری (زبان، فصاحت و کلمات).

معنای کلی ابیات رودکی:

شاعر افسوس می‌خورد و می‌گوید: مایه ملامت و دریغ است که مدح و ستایشی که مانند زرِ نابِ گداخته است و غزلِ روان و باطراوتی که سروده‌ام، ظرافت و چابکی‌اش در قالب این الفاظ به خوبی آشکار نمی‌شود. چرا که پایه و استعدادِ طبع من بر ثناگویی استوار و برقرار است (بلکه بسیار قوی‌تر از آن است که به نظر می‌آید)، پس اگر کوتاهی یا نقصی در کلام دیده می‌شود، تقصیر و ماندگی از سوی ابزار سخن (کلمات و زبان) است و همه خطاها به آن برمی‌گردد (همه مانید است). [1] (https://abadis.ir/fatofa/%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%AF/), [2] (https://ganjoor.net/roodaki/baghimande/sh47)

آیا مایلید واژگان کهن دیگری از دیوان رودکی را که در فرهنگ‌های لغات اصیل باستان آمده‌اند بررسی کنیم، یا ترجیح می‌دهید به سراغ شاهنامه یا منجیک برگردیم؟