پود پودنه باشد، هید حق باشد، کواشید (؟) درمانده باشد. واژگان پهلوی؟

 پود     پودنه  باشد،         هید    حق باشد،              کواشید (؟) درمانده باشد.  واژگان پهلوی؟

واژگان پود (پودنه) [۱.۲.۶]، هید (حق) و کواشید (درمانده) [۱.۴.۱] از واژه‌های بسیار خاص، کهن و چالش‌برانگیز در فرهنگ‌نویسی پارسی باستان و میانه (پهلوی) هستند. ریشه‌یابی و تصحیح این واژگان بر پایه متون پهلوی ساختار تاریخی زیر را به دست می‌دهد:

۱. پود (پودنه / پونه)

تصحیح شما درباره پیوند این دو کلمه کاملاً دقیق است [۱.۲.۶]. گیاه پونه در لایه‌های مختلف زبان‌های ایرانی با این ریشه شناخته می‌شود:

• ریشه پهلوی (پارسی میانه): این واژه در زبان پهلوی به صورت پودینَگ (pūdīnag) یا پودَنَگ (pūdanag) ثبت شده است [۱.۱.۳، ۱.۱.۵].
• سیر دگرگونی: در گذر زمان و با تخفیف آوایی، واج دال (د) از میان کلمه حذف شد و پودنه به صورت پونه در آمد [۱.۱.۳، ۱.۱.۶]. اما شکل تخفیف‌یافته‌ی تک‌هجایی آن یعنی «پود» نیز در برخی متون متقدم پزشکی و گیاه‌شناسی کهن به عنوان هم‌معنی پودنه (پونه) به کار رفته است [۱.۲.۶]. این واژه در زبان عربی نیز به صورت فوذَنج یا فوتَنَج وام گرفته و معرب شده است [۱.۱.۳، ۱.۲.۶].

۲. هید (حق / حقیقت / راست)

در تبارشناسی زبان پهلوی، انطباق کلمه‌ی «هید» با مفهوم «حق و حقیقت» از طریق یک واژه‌ی بسیار کلیدی اوستایی و پهلوی صورت می‌گیرد:

• ریشه پهلوی: واژه هَیت (Hait) یا هاد (Hād) در متون پهلوی بازمانده از ریشه اوستایی هَئیتیَ (Haithya) است.
• معنی در پهلوی: این واژه در پارسی میانه دقیقاً معادل مصلح «حقیقی، راست، برحق و واقعیت» به کار می‌رفته است (مانند اصطلاح هئیتیه-اشه یعنی حقیقتِ راستین). تحول این واژه به صورت هید در برخی لغت‌نامه‌های کهن، نشان‌دهنده حفظ این واژه پهلوی در مفهوم «حق و امرِ محقق‌شده» است.

۳. کواشید (درمانده)

علامت سؤالی که فرستاده‌اید کاملاً درست و ناشی از یک گرهِ تاریخی در تصحیح متون کهن است [۱.۴.۱]. واژه کواشید تنها در یک نسخه بسیار قدیمی ضبط شده است:

• گره لغوی در فرهنگ اسدی: این واژه منحصراً در لغت فرس اسدی طوسی (تصحیح عباس اقبال، صفحه ۱۱۵) به معنی «درمانده» آمده است [۱.۴.۱، ۱.۴.۲]. در دیگر چاپ‌های فرهنگ اسدی این واژه کلاً افتاده یا حذف شده است، به همین دلیل مصححان جلو آن علامت سؤال می‌گذارند [۱.۴.۱، ۱.۴.۲].
• ریشه‌شناسی پهلوی و تصحیح احتمال: زبان‌شناسان معتقدند «کواشید» احتمالاً تصحیف و شکلِ اشتباه‌نوشته‌شده‌ی (غلطِ کاتبان) واژه بسیار معروف پهلوی کواسیمه (Kowāsīmag) یا کواشیمه است [۱.۴.۵]. واژه کواسیمه در پهلوی و فارسی دری دقیقاً به معنی «سرسام‌گرفته، حیران، سرگردان و درمانده در کار» است [۱.۴.۵]. کاتبان در استنساخ، واج‌های پایانی آن را به اشتباه «ید» نوشته‌اند و کواشید پدید آمده است [۱.۴.۱].

با توجه به این ظرایف، آیا تمایل دارید نمونه‌های دیگری از واژگان پهلوی مربوط به گیاهان دارویی (مانند پودنه) [۱.۲.۶] را بررسی کنیم، یا دوست دارید روی بررسی گره‌های کاتبان در لغت فرس اسدی [۱.۴.۱] متمرکز شویم؟