علت ناشناختگی خلبان اسکندری، نه کمبود دستاورد، بلکه فضای ناعادلانهای بود که در سالهای پس از جنگ پیرامون او شکل گرفت.
خبرگزاری مهر - گروه فرهنگ و ادب - زهرا اسکندری: محمود اسکندری از خلبانان برجسته نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران بود که نامش در کنار بزرگترین چهرههای هوایی دوران دفاع مقدس میدرخشد. او در عملیاتهای متعددی از جمله حمله به پایگاه اچ-۳، بمباران پالایشگاه کرکوک و عملیات مشهور «برهم زدن اجلاس سران بغداد» نقشی کلیدی ایفا کرد و با شجاعت مثالزدنی، مأموریتهایی را پذیرفت که بازگشت از آن تقریباً ناممکن بود. اسکندری با وجود توانایی و سابقه درخشان، در سالهای پایانی خدمت خود با اتهاماتی ناعادلانه روبهرو شد که او را از ساختار رسمی نیرو جدا کرد؛ اما حقیقت کارنامهاش همچنان در حافظه تاریخی جنگ باقی ماند. این خلبان فداکار سرانجام در یک سانحه تصادف جان خود را از دست داد.
به مناسبت سالروز رحلت او، با مهدی بابامحمودی نویسنده و پژوهشگری که در حوزه خلبانان نیروی هوایی دوران جنگ ایران و عراق بهطور تخصصی تحقیق و تألیف کرده است به گفتگو پرداختیم که بخش اول آن را در ادامه میخوانید:
اگر بخواهیم بر اساس تحلیل تاریخی، جایگاه محمود اسکندری را در کنار چهرههایی چون شهید دوران یا براتپور ارزیابی کنیم، چه تمایز فکری یا رویکردی میان آنها میبینید؟
مقایسه میان خلبانان دوران دفاع مقدس کاری دشوار است، زیرا هر یک از آنان در شرایط جنگی با توان و ظرفیت جسمی، روحی و ذهنی متفاوتی در میدان حاضر شدند و به اندازه توان خود سهمی از بار سنگین جنگ را بر دوش کشیدند. همانگونه که در یک میدان نبرد هر فرد بخشی از بار را حمل میکند، در پروازهای جنگی نیز هر خلبان متناسب با مهارت، تجربه و روحیه خود نقشآفرینی میکرد.
در میان خلبانان شاخص نیروی هوایی، نامهایی چون امیر خلبان علیرضا براتپور، شهید عباس دوران و محمود اسکندری جایگاه ویژهای دارند. این افراد مأموریتهایی انجام دادند که از نظر اهمیت و میزان اثرگذاری، قابل مقایسه با بسیاری از عملیاتهای دیگر نیست. عملیات موفق «اچ-۳» با فرماندهی براتپور و عملیات لغو اجلاس سران بغداد که با همکاری دوران و اسکندری صورت گرفت، از جمله رویدادهایی است که نشاندهنده شجاعت و ابتکار این خلبانان است.
در ارزیابی کلی میان خلبانان، جایگاه محمود اسکندری به گونهای است که حتی همرزمانش او را در سطحی ممتاز میدانند. امیر براتپور، فرمانده مستقیم اسکندری در پایگاه هوایی همدان، که خود از چهرههای برجسته و اسطورهای نیروی هوایی به شمار میرود، همواره بر توانمندی، جسارت و نقش مؤثر او در انجام عملیاتهای بزرگ تأکید داشته است. تأیید چنین شخصیتی، که سالها در مسئولیت معاونت عملیات پایگاه فعالیت داشته، نشاندهنده جایگاه ویژه اسکندری در میان خلبانان است.
در خصوص نگرش فکری و جهانبینی خلبانان ارتش نیز میتوان گفت که اغلب آنان برخلاف تصوری که گاه درباره رزمندگان وجود دارد، نگاه متفاوتی به مفاهیم جنگ و ایثار داشتند. بسیاری از خلبانان که از مأموریتهای برونمرزی و پروازهای خطرناک بازمیگشتند، با وجود قرار گرفتن در قلب نبرد و پرواز تا عمق خاک دشمن، گاه حتی در فهرست رزمندگان رسمی نیز ثبت نمیشدند. در حالیکه برخی از آنان هرگز پیکرشان بازنگشت و مفقودالاثر شدند، اما نگاه سازمانی نسبت به جایگاهشان در قامت «رزمنده» وجود نداشت.
با وجود این، خلبانان نیروی هوایی از باور و تعهدی عمیق برخوردار بودند. بیشتر آنان تحصیلات یا آموزشهایی در خارج از کشور، از جمله ایالات متحده، گذرانده بودند و در نتیجه، نوع نگاهشان به مسائل ملی و دینی تا حدی با سایر نیروهای رزمنده تفاوت داشت. در میان آنان مفهومی به نام «وطن» جایگاهی محوری داشت؛ مفهومی که در نگاه خلبانان، مجموعهای از ارزشهای فرهنگی، ملی، زبانی و حتی دینی را دربر میگرفت. آنان باور داشتند که حفظ ایران بهمنزله حفظ همه این ارزشهاست.
به همین دلیل، انگیزه بیشتر خلبانان نه از منظر حفظ صرف یک عقیده مذهبی، بلکه در چارچوب نجات میهن و دفاع از سرزمین شکل گرفته بود. آنان جنگ را تلاشی برای پاسداری از موجودیت ایران میدانستند و در نگاهشان، مفهوم وطن بهصورت فراگیر و جامع همه عناصر ملی، مردمی و فرهنگی را شامل میشد. این تمایز در نوع نگرش، یکی از ویژگیهای شاخص خلبانان نیروی هوایی در دوران دفاع مقدس بود که باعث شد با درک عمیق از وظیفه ملی خود، خطرناکترین و حساسترین مأموریتها را با شجاعت و تعهد به انجام برسانند.
عملیاتهایی که او در آنها نقش داشت، عملاً بخشی از حافظه جمعی نیروی هواییاند. چرا با وجود این، نام شخص او کمتر در ادبیات رسمی دیده میشود؟
عملیاتهایی که محمود اسکندری در آنها حضور داشته، از درخشانترین و تأثیرگذارترین مأموریتهای نیروی هوایی ارتش در دوران دفاع مقدس به شمار میرود. به گفته کارشناسان حوزه نظامی، هیچ عملیاتی در کارنامه نیروی هوایی به اندازه عملیاتهایی که با حضور مستقیم او انجام شده، از نظر تاکتیکی، فنی و استراتژیک اهمیت نداشته است.
در میان این مأموریتها، عملیات «برهم زدن اجلاس سران بغداد» جایگاهی ویژه دارد. این عملیات از دید کارشناسان، استراتژیکترین اقدام نیروی هوایی ایران در طول جنگ محسوب میشود؛ اقدامی که از نظر سیاسی، نظامی و جغرافیایی پیامدهای عمیقی بر جای گذاشت و توانست بر فضای بینالمللی تأثیرگذار باشد. این مأموریت بهقدری حیاتی بود که حتی عملیات بزرگ «اچ-۳» نیز از نظر ابعاد تأثیرگذاری در مرتبهای پایینتر از آن ارزیابی میشود.
محمود اسکندری از جمله خلبانانی بود که در عملیاتهای متعددی نقشی محوری داشت. مشارکت او در عملیات بمباران پایگاه اچ-۳، بازگرداندن فانتومی که در خاک سوریه به زمین نشسته بود، و پاسخ متقابل به حمله هوایی عراق به پالایشگاه تهران از جمله مأموریتهای برجسته اوست. در یک عملیات او به همراه خلبان اکبر زمانی با حملهای دقیق پالایشگاه کرکوک عراق را هدف قرار دادند؛ اقدامی که از آن بهعنوان یکی از واکنشهای حسابشده نیروی هوایی ایران یاد میشود.
این دست از مأموریتها، برگهای روشن تاریخ نیروی هوایی ارتش به شمار میروند و در هیچ برههای از تاریخ جنگ قابل انکار نیستند. با این حال، نام محمود اسکندری در سالهای پس از جنگ کمتر از جایگاه واقعیاش مطرح شد. دلیل این کمرنگی را باید در اتهام نادرست و بیاساسی جستوجو کرد که در مقطعی به او نسبت داده شد؛ اتهامی که زمینهساز حذف یکی از برجستهترین چهرههای رزمی کشور از ساختار رسمی نیرو شد.
عملیاتی مانند «برهم زدن اجلاس سران بغداد» از نظر ماهیت، شباهت زیادی به مأموریتهای انتحاری و شهادتطلبانه داشت. در چنین مأموریتی احتمال بازگشت خلبان تقریباً صفر بود و شرکت در آن به معنای پذیرش کامل خطر و فدا کردن جان در راه هدف بود. با این وجود، اسکندری با آگاهی از ماهیت مأموریت، داوطلبانه شرکت کرد و نقشی تعیینکننده در موفقیت آن ایفا نمود.
با وجود این ایثار، در سالهای پس از جنگ، اتهامی ناروا مبنی بر جاسوسی متوجه او شد که باعث شد ادامه خدمتش در نیروی هوایی متوقف و از مجموعه اخراج شود. حتی حقوق بازنشستگی برای او در نظر گرفته نشد و این بیمهریها سبب شد تا یکی از تأثیرگذارترین خلبانان جنگ در گمنامی فرو رود. در حالیکه واقعیت این است که اگر چنین اتهامی به دلیل بدگویی یا رفتارهای تنگنظرانه برخی افراد مطرح نمیشد، نیروی هوایی میتوانست سالها از تجربه و دانش او بهرهمند بماند.
تحلیلگران نظامی معتقدند خسارتی که با حذف محمود اسکندری از مجموعه نیروهای هوایی به کشور وارد شد، بسیار فراتر از زیانهای مادی و اداری بود. او از خلبانانی بود که در میدان جنگ بهتنهایی توانست ضربهای معادل نابودی دهها واحد رزمی دشمن وارد کند. بر اساس برآورد کارشناسان، دستاوردهای نظامی او بهتنهایی معادل بخش قابل توجهی از توان رزمی نیروی زمینی عراق در آن زمان بود.
بیتوجهی به چنین نیرویی، در واقع محروم کردن کشور از یکی از استعدادهای کمنظیر نظامی بود. اگرچه او از ساختار رسمی نیروی هوایی جدا شد، اما مأموریتها و عملکردش بهعنوان بخشی ماندگار از تاریخ دفاع مقدس در حافظه نظامی کشور ثبت شده است.
در سالهای اخیر، با افزایش پژوهشهای تاریخی و بازخوانی اسناد جنگ، ابعاد تازهای از اقدامات و نقش اسکندری آشکار شده است. پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ جنگ ایران و عراق، به تدریج به اهمیت مأموریتهای او پی بردهاند و نامش بار دیگر در میان چهرههای برجسته دفاع مقدس مطرح شده است.
بررسیها نشان میدهد که علت ناشناختگی این خلبان شجاع، نه کمبود دستاورد، بلکه فضای ناعادلانهای بود که در سالهای پس از جنگ پیرامون او شکل گرفت. در حالیکه کارنامه عملیاتی او از موفقترین و درخشانترین نمونهها در میان خلبانان فانتومسوار به شمار میرود، نامش برای سالها در سایه ماند.
با این حال، روند مطالعات جدید و توجه رسانهها به نقش فراموششده خلبانان نیروی هوایی سبب شده است تا جایگاه واقعی محمود اسکندری دوباره مورد بازخوانی قرار گیرد. امروز، هرچه زمان میگذرد، زوایای بیشتری از مأموریتهای پیچیده و خطرناک او روشن میشود و نامش بیش از پیش در کنار بزرگترین قهرمانان هوایی جنگ هشتساله میدرخشد.
حمایت و وساطت شخصیتهایی مانند حضرت رهبر معظم انقلاب و آیتالله ریشهری در تغییر وضعیت او از اخراج به بازنشستگی، چه پیامی درباره نگاه نظام به نقشآفرینان جنگ دارد؟
درباره حمایت شخصیت های نام برده شده اطلاعاتی را در دست ندارم اما در ماههای اخیر اقداماتی در جهت قدردانی از خانواده خلبان محمود اسکندری انجام شده است. ازجمله این اقدامات، اعطای مدالی افتخاری و برقراری حقوق بازنشستگی آن خلبان اسکندری عنوان شده که به گفته برخی منابع، در قالب دلجویی و تجلیل از خدمات او در دوران دفاع مقدس صورت گرفته است.
چند وقت پیش در مراسم او حضور داشتم اما فرصتی نشد تا درباره این موضوع با خانواده او صحبتی انجام دهم. با این حال، این اقدامات به عنوان حرکتی در جهت قدردانی از یکی از برجستهترین خلبانان نیروی هوایی ارزیابی میشود. اگر چنین تصمیماتی اتخاذ شده باشد، میتوان آن را حداقل اقدامی دانست که کشور در قبال خدمات و فداکاریهای افرادی مانند خلبان اسکندری انجام داده است.
در سالهای جنگ تحمیلی، رزمندگان ایرانی با وجود فداکاریهای گسترده و حضور مستمر در میدان نبرد، از امتیازات مادی یا مدالهای رسمی کمتر برخوردار شدند. بسیاری از نیروها، بهویژه خلبانان، مأموریتهای خطرناکی را در عمق خاک دشمن انجام میدادند و با وجود موفقیتهای چشمگیر، تقدیر رسمی در زمان جنگ از آنان صورت نمیگرفت. این در حالی بود که در ارتش عراق، نظام مشخصی برای اعطای مدال و پاداشهای مادی وجود داشت و خلبانانی که در عملیاتهای مهم شرکت میکردند، علاوه بر دریافت نشان شجاعت، از جوایزی همچون خودروهای لوکس و امتیازات مالی برخوردار میشدند. مثلا در حمله به شهر نکا، خلبانان بعد از بازگشت به دیدار صدام رفتند و با گرفتن مدال افتخار به ماموریت خود پایان دادند.
در ایران، روند اعطای مدالها و امتیازات افتخاری عمدتاً پس از پایان جنگ آغاز شد. مدالهایی چون «فتح» و «ایثار» در سالهای بعد به منظور قدردانی از مجاهدتهای رزمندگان و فرماندهان طراحی و اهدا شد. با این حال، تقدیر از رزمندگان باید در همان دوران نبرد و همزمان با بروز شجاعتها انجام میشد تا انگیزه و روحیه نیروها در شرایط سخت جنگ تقویت شود.
در سالهای اخیر، تلاشهایی از سوی نهادهای مختلف برای جبران این تأخیر و تجلیل از چهرههای شاخص دفاع مقدس صورت گرفته است. اعطای مدال افتخاری به خانواده محمود اسکندری، بهعنوان یکی از نمونههای این حرکت، اقدامی مثبت در جهت بازشناسی نقش خلبانان نیروی هوایی در دفاع از کشور محسوب میشود. اگرچه بسیاری از همرزمان او بر این باورند که این نوع تجلیلها هرچند دیرهنگام، میتواند برای بازماندگان آنان تسلیبخش باشد، اما جای خالی قدردانیهای بهموقع در زمان حیات این قهرمانان همچنان احساس میشود.
در مجموع، یاد و نام خلبانانی مانند محمود اسکندری، که با شجاعت، مهارت و تعهد مثالزدنی در سالهای جنگ نقشآفرینی کردند، همچنان در حافظه جمعی مردم ایران زنده است. هرگونه اقدام برای حفظ و پاسداشت یاد آنان، گامی در جهت ارج نهادن به فداکاری نسلی است که در سختترین شرایط، از موجودیت و استقلال کشور دفاع کردند.
ماجرای بازداشت و محکومیت او در سال ۱۳۶۶ تا چه اندازه ناشی از فضای امنیتی و سوءظن پس از کودتای نوژه بود؟
در بررسی ماجرای بازداشت محمود اسکندری، شواهد نشان میدهد که این موضوع ارتباط مستقیمی با کودتای نوژه نداشته است. کودتای نوژه در تابستان سال ۱۳۵۹ رخ داد، در حالی که مسئلهای که گریبانگیر اسکندری شد، به سالهای بعد و در فضای امنیتی ناشی از آغاز جنگ تحمیلی بازمیگردد.
با شروع جنگ، کشور در وضعیت فوقالعاده امنیتی قرار گرفت. فعالیتهای جاسوسی دشمن افزایش یافت و نگرانی از وجود عوامل نفوذی در بخشهای حساس نظامی و اداری، فضایی از سوءظن را در جامعه و نیروهای مسلح بهوجود آورد. در چنین شرایطی، هر فردی میتوانست بهاشتباه در معرض اتهام قرار گیرد، و این فضای بیاعتمادی از ویژگیهای طبیعی دوران جنگ بود.
در آن مقطع، برخی گزارشها و بدگوییها درباره اسکندری مطرح شد که بخشی از آن به مسئله فرار تعدادی از خلبانان ایرانی و پناهندگی آنان به عراق بازمیگشت. در طول سالهای جنگ، چند مورد از این دست اتفاق افتاد؛ از جمله فرار یک فروند فانتوم در سال ۱۳۶۳ و یک فروند جنگنده F-۱۴ در سال ۱۳۶۵ به خاک عراق. این حوادث باعث شد حساسیت نسبت به خلبانان فعال و مأموران فنی افزایش یابد، زیرا احتمال انتقال اطلاعات نظامی و نقشههای عملیاتی به دشمن وجود داشت.
در چنین فضایی، اتهامات جاسوسی یا همکاری با بیگانگان، حتی بدون مدارک کافی، میتوانست به آسانی متوجه افراد مؤثر و شناختهشده شود. گفته میشود که درباره اسکندری نیز برخی بدگمانیها پس از بازگشت از یک سفر خانوادگی به ترکیه شکل گرفت. این سفر که همراه با خانواده یکی دیگر از خلبانان انجام شده بود، در شرایطی صورت گرفت که خروج از کشور توسط نیروهای نظامی با حساسیت بالا کنترل میشد. بازگشت او از این سفر با اتهاماتی مبنی بر ارتباط با بیگانگان همراه شد و در نتیجه، آسیبهایی به جایگاه و فعالیت او وارد شد.
این اتهامات، بیش از آنکه ریشه در واقعیت داشته باشند، حاصل فضای پرتنش و بیاعتمادی عمومی دوران جنگ بودهاند. در شرایطی که جاسوسی دشمنان به شکلهای مختلف از جمله در پوشش خلبانان، مهندسان فنی و نیروهای لجستیکی انجام میشد، احتمال بروز چنین بدگمانیهایی علیه افراد شاغل در رستههای حساس افزایش مییافت.
با این حال، هیچ سندی دال بر ارتباط پرونده اسکندری با کودتای نوژه وجود ندارد. اگرچه کودتای نوژه یکی از رویدادهای مهم ابتدای دهه شصت بود و خسارتهایی را به بدنه نیروی هوایی وارد کرد، اما مسئله مرتبط با اسکندری به دورهای متأخرتر و به شرایط خاص دوران جنگ تحمیلی مربوط میشود. این تمایز زمانی، نشان میدهد که دو ماجرا از نظر تاریخی و محتوایی از یکدیگر مستقل بودهاند.
محمود اسکندری (۵
شهریور ۱۳۲۶ در کرج – ۱۲ آبان ۱۳۸۰) سرهنگ خلبان جنگنده نیروی هوایی ارتش ایران بود. وی در جنگ ایران و عراق حضور مستمر و در چهار
عملیات مهم شامل: عملیات آزادسازی خرمشهر، عملیات اچ۳ و بازگرداندن
هواپیما آسیب دیده این عملیات پس از تعمیر در سوریه از وسط عراق به کشور، عملیات بغداد و عملیات کرکوک و انهدام
تاسیسات نفتی و گازی عراق شرکت مؤثر داشت.
از وی بهعنوان یکی از برجستهترین
خلبانهای نیروی هوایی ایران نام برده میشود.[۲][۳][۴][۱]
ماموریتها
اسکندری در طول جنگ ایران و عراق به عنوان خلبان با
هواپیمای جنگنده اف-۴ فانتوم ۲ پرواز میکرد.
· عملیات اچ۳ (۱۵ فروردین ۱۳۶۰[۵])
– این عملیات از سوی شرکت مک دانل داگلاس سازندهٔ هواپیمای فانتوم اف-۴، بهعنوان کاملترین عملیات انجام شده توسط این نوع
هواپیما، و اسکندری نیز بهعنوان ماهرترین خلبان این نوع هواپیما شناختهشده است.[۴][۶]
· آزادسازی خرمشهر (۱۷ اردیبهشت ۱۳۶۱[۱][۲])
– انهدام پل اروند بر روی رود اروندرود توسط اسکندری و مهیا شدن شرایط محاصره و شکست
نیروهای عراقی، بر روند آزادسازی خرمشهر مؤثر بود.[۴]
· عملیات بغداد (تیر ۱۳۶۱) – در این
عملیات، عباس دوران بر اثر اصابت موشک و سقوط هواپیمایش کشته شد،
اما اسکندری موفق شد هواپیما را سالم به پایگاه بازگرداند.[۴][۱][۷]
اخراج از ارتش و زندان
اسکندری در سال ۱۳۶۶ به اتهام ارتباط با
گروههای سلطنت طلب، زندانی و از نیروی هوایی اخراج شد.[۸] گفته
میشود این اتهام به دلیل تماس همکار سابقش در پایگاه سوم شکاری با او مطرح شده
است که منجر به حکم چهار سال حبس و اخراج از ارتش شد.[۹][۱۰]
پس از اخراج با پیگیری دیگر همکاران او
همچون سرتیپ علیاکبر زمانی (فرماندهٔ وقت پایگاه بوشهر) و فرجالله براتپور حکم اخراج اسکندری به
بازنشستگی تبدیل شد.[۹]
مرگ
اسکندری در ۱۲ آبان ۱۳۸۰ در یک تصادف رانندگی کشته شد[۴][۱۱] و
تحت تدابیر شدید امنیتی در امامزاده حیدر کلاک کرج به
خاک سپرده شد.[۶]
یادبودها
· در شهریور ۱۳۹۹، خبرگزاری مهر میزگردی با عنوان «پهلوان
محمود اسکندری؛ قهرمانی که باید از نو شناخت» با حضور خلبانان و فرماندهان نیروی
هوایی ارتش از جمله (علیاکبر زمانی)(محمود ضرابی)، (فرجالله براتپور)، (فریدون
صمدی) و… برگزار شد که به مرور زندگی و فعالیتهای محمود اسکندری میپرداخت.[۱۲][۱۳]
· کتاب «ناصر ایجکت نکن»
(۱۳۹۹) که با قلم مهدی بابامحمودی منتشر شد، مجموع خاطرات همرزمان خلبان محمود
اسکندری از معروفترین عملیاتهایی است که با او در یک فانتوم قرار داشتند.[۱۴]
· فیلم مستند «تنها، نترس، بدون سلاح»
(۱۴۰۲) به موضوع انهدام پل استراتژیک و مخفی عراق روی خرمشهر میپردازد.[۱۵]
· بر اساس داستان عملیات بغداد، فیلم سینمایی خلبان (۱۳۷۶) به کارگردانی جمال شورجه ساخته شده است.[۱۶]
جستارهای وابسته
منابع
1.
«عقابان آسمان
ایران (سرتیپ خلبان محمود اسکندری)». mil-ir.com. بایگانیشده
از اصلی در
۳۱ دسامبر ۲۰۱۹. دریافتشده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۵.
2.
«کلید آزادسازی
خرمشهر در دست این دو خلبان+ عکس». defapress.ir. ۴
خرداد ۱۴۰۱. دریافتشده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۵.
3.
«حماسه خلبانان
نیروی هوایی در عملیات «بیتالمقدس» / فانتومی که شیرازه نقشه ارتش بعث را گسست». defapress.ir. ۴
خرداد ۱۴۰۱. دریافتشده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۵.
4.
«خلبان اسکندری؛
از انهدام پالایشگاه بغداد تا مرگ غریبانه در وطن». پارسینه. ۷
دی ۱۳۹۳. دریافتشده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۵.
5.
«حمله به
«الولید» شاهکار عملیات هوایی در جهان /غیرممکنی که ممکن شد». defapress.ir.
دریافتشده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۵.
6.
«ماهرترین خلبان
فانتوم + عکس». مشرق نیوز. ۲۰۱۷-۰۵-۰۸. دریافتشده
در ۲۰۱۹-۱۰-۱۵.
7.
«عقابان آسمان
ایران (سرتیپ خلبان محمود اسکندری)». mil-ir.com. بایگانیشده
از اصلی در
۳۱ دسامبر ۲۰۱۹. دریافتشده در ۲۰۱۹-۱۰-۱۵.
8.
حسین باستانی (May 24, 2022). بزنگاه خرمشهر؛ ناگفتههای نیروی هوایی
ایران - بین سطور [Between
the Lines: The Turning Point of Khorramshahr].
BBC Persian. Event occurs at 10:43. Retrieved 2022-05-25.
9.
«محمود اسکندری
کیست؟| «در حق او ظلم کردند»». انصاف نیوز. ۲۰۲۲-۰۵-۲۵.
دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۵-۲۴.
10.
«انجام کودتای
نقاب یک توهم بود/ در حق محمود اسکندری ظلم کردند». خبرگزاری
مهر. ۲۰۲۱-۰۹-۲۲. دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۳-۲۴.
11.
حسین باستانی (۴ خرداد ۱۴۰۱). «بزنگاه خرمشهر؛
ناگفتههای نیروی هوایی ایران». بیبیسی فارسی. دریافتشده در ۲۰۲۲-۰۵-۲۵.
12.
«آشنایی با
قهرمان غریب/ وقتی وزارت خارجه نتوانست و ارتش توانست». خبرگزاری
مهر. ۲۰۲۱-۰۹-۲۱. دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۵-۲۴.
13. «میزگرد بررسی
پرونده پهلوان محمود اسکندری». خبرگزاری مهر. ۲۰۲۲-۰۲-۲۱.
دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۵-۲۴.
14.
«ناصر-ایجکت-نکن:-مروری-بر-زندگانی-و-خاطرات-همرزمان-خلبان-محمود-اسکندری
| آتشبار-وابسته-به-سازمان-حفظ-آثار-و-ارزش-های-دفاع-مقدس،
معاونت-فرهنگی-و-هنری-ستاد-مشترک-ارتش-ج. ا. ا | خانه کتاب و ادبیات ایران». ketab.ir. دریافتشده
در ۲۰۲۳-۰۵-۲۴.
15. «مستند «تنها،
نترس، بدون سلاح» رونمایی شد». خبرگزاری مهر. ۲۰۲۳-۰۵-۲۰.
دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۵-۲۴.
16.
«فیلم خلبان». Iranian Movie DataBaseirmdb sourehcinema. دریافتشده در ۲۰۲۵-۰۵-۲۶.
- این صفحه آخرینبار در ۲۸ اکتبر ۲۰۲۵ ساعت ۰۵:۴۶ ویرایش شده است.
