۱۴۰۵ اردیبهشت ۲۶, شنبه

پنیرک، ورتاج



پَنیرَک (به انگلیسی: Malva) از گیاهان خزنده و پایا با بلندای ۱۰ تا ۱۵ سانتیمتر (در برخی شهرهای ایران مانند شوش ۵۰ سانتی‌متر) و ساقه‌های ستبر، شاخه‌شاخه و کرک‌دار و منشعب و رنگ گل‌ها آبی و صورتی و میوه مسطح است. این سرده در ایران ۱۰ گونه گیاه علفی یک‌ساله یا چندساله دارد. این گیاه در اغلب نقاط ایران به ویژه در مناطق ایلام، کرمانشاه، لرستان، خوزستان، کهگیلویه و بویر احمد، شمال بوشهر (دشتستان) و… به‌طور گسترده در فصل زمستان و بهار می‌روید.



مصرف غذایی: در شهرستان دشتستان استان بوشهر، شهرهای استان خوزستان، ایلام، لرستان و از جمله شوش، رامشیر اندیمشک، شوشتر و دزفول از آب‌پز این گیاه با نام ئو توله(o toolah) یا تولی و تولیه (toolee/tooleia)به همراه سیر و گاه نارنج در فصل زمستان و بهار استفاده می‌کنند. نوع دیگر طبخ این گیاه سرخ شده در روغن است که با نام حمیص توله(hamis toolah) استفاده می‌شود این دو نوع غذا در استان خوزستان طرفداران زیادی دارند.

نام‌ها

در متون قدیمی فارسی به پنیرک، تریندینگ، خورپرست، آفتاب‌پرست و آفتاب‌گردک هم می‌گفتند[نیازمند منبع]. در ترکی به پنیرک امه‌ کومجی و درعربی به آن خُبازی و خُبازا و در زبان هندی خباجی می‌گویند. در طب سنتی نام ملوخیا و ملوکیه هم به‌کار رفته که از یونانی μαλάχη (ملاخه) گرفته شده است. در متون قدیمی، خلمیط، بقلةالیهودیه، و خبازی بستانی هم نوشته‌اند. پنیرک را در کرمان و شیراز خطمی پنیرک با خطمی فرق دارد و نان کلاغ و خرو و در گیلان پین‌دیره می‌گویند. در مناطق جنوبی‌تر ایران به ویژه در کهگیلویه، خوزستان و فارس به آن تولِه می‌گویند. در کردی و لری به آن تولیه یا تولی می‌گویند. توله با پنیرک فرق دارد در منطقه آذربایجان با نام «اَمَن کُومَن جی» شناخته می‌شود.

گیاه‌شناسی پنیرک[۳]دشت گیاه پنیرک در بهبهان

پنیرک با نام علمی Malva Sylvestris در عربی خبازی نامیده می‌شود. گیاهی است علفی، به ارتفاع تا ۶۰ سانتی‌متر و پایا. به صورت خودرو، در بسیاری از نقاط می‌روید و برای استفاده نیز کشت می‌گردد. البته در صورت برخورداری از شرایط مناسب مانند نور و آب و خاک غنی، ارتفاع آن به یک متر نیز می‌رسد.

قسمت مورد استفادهٔ پنیرک برگ و گل می‌باشند. البته در اکثر نواحی، گل پنیرک مورد استفاده قرا می‌گردد. این گیاه در ایران در مناطق خشک و نیمه خشک و کم رطوبت به وفور یافت می‌شود و گونهٔ نزدیک به آن به نیز با نام M. Neglecta مورد استفاده قرار می‌گیرد که به بلندی گونهٔ اول نیست و به حالت تقریباً خوابیده است برگهای ریزتری دارد و حداکثر تا ۴۰ سانتی‌متر مرتفع می‌شود. برگ‌ها دارای حالت دایره‌ای و دندانه دار و گل‌ها، بنفش رنگ و کوچک هستند.

قسمت مورد استفادهٔ پنیرک در ایران، گل‌های بنفش رنگ خشک شدهٔ آن می‌باشد. محل رویش گیاه در ایران نواحی البرز، اطراف تهران، شمال ایران، آذربایجان، آستارا، اصفهان، نواحی مرکزی ایران، خراسان، سمنان، بهبهان، جنوب ایران، کرمان، بلوچستان و سایر نقاط می‌باشند.

خواص پنیرک در طب سنتی[۳]

از نظر طب سنتی گیاه پنیرک را معتدل می‌دانند، اخلاط غلیظ را رقیق و اخلاط خیلی رقیق را معتدل می‌کند. ساییدگی برگ آن برای شکستگی اعضاء مفید است، ترکیب آن با روغن زیتون برای سوختگی و عقرب گزیدگی مفید است، دم کردهٔ ساقه و برگ آن با شکر، گرفتگی صدا را برطرف می‌سازد.

در درمان التهاب‌های تنفسی و جوش‌های پوستی کاربرد دارد، دارای ویتامین A و B و C است و در درمان بیماری‌های کلیه و مثانه بسیار مؤثر است، ضد سرفه و مرهم سینه است.

برگ و ریشه پنیرک اگر به شکل ضماد درآید و روی دمل یا کورک قرار گیرد باعث می‌شود تا بسیار سریع سر باز کنند.

جوشاندهٔ آن برای عفونت‌های مثانه، اسهال خونی و سرفه‌های شدید مؤثر و مفید است، دم کردهٔ آن برای کسانی که دچار یبوست و دارای معده و روده‌های تنبلی هستند، توصیه می‌شود.

در درمان برونشیت و استفراغ نیز استفاده می‌شود، به صورت غرغره در رفع تحریکات مخاط دهان و درد گلو اثر مفیدی دارد و همچنین برای رفع سوزش مجرای ادرار مفید است.

برای رفع جوش‌های صورت نیز می‌توان از پنیرک استفاده کرد ضمن این که درد و ناراحتی‌های محل جوش را تسکین می‌دهد و به صورت کمپرس یا لوسیون در درمان سوختگی‌ها مؤثر است.

در هندوستان از گیاه پنیرک به عنوان داروی لعابدار نرم‌کننده و خنک‌کننده استفاده می‌شود، ۳۰۰ گرم برگ خشک پنیرک را در یک لیتر آب می‌جوشانند و به عنوان مسکن می‌خورند.

استعمال جوشانده آن به صورت کمپرس گرم و حمام، در رفع ناراحتی‌های بواسیر، بعضی تومورها، ورم پلک چشم و غیره بین مردم معمول است.

از جوشاندن گل و برگ آن در نیم لیتر آب، محلولی به دست می‌آید که اثر نرم‌کننده در پوست بدن دارد و به صورت لوسیون مالیدن بر روی پوست، آرامش و نرمی خاصی به افرادی که دارای پوست حساس و لطیف هستند می‌بخشد.

برای تسکین ناراحتی‌های ناشی از تابش گرمای خورشید و آفتاب زدگی، جوشانده ۵۰۰ گرم گل یا ریشه گیاه را در یک لیتر آب تهیه کرده و پس از صاف کردن به ملایمت در محل سوختگی می‌مالند.

برای رفع سردردهای یک طرفه شدید، دل پیچه، ورم لوزه‌ها، درد گلو و آنژین اثر مفید دارد.گیاه پنیرک

گل پنیرک

ترکیبات مهمگل گیاه پنیرک، بهبهان

گل‌های پنیرک بیش از ۱۰ درصد موسیلاژ دارند. این موسیلاژ در اثر هیدرولیز، تبدیل به گالاکتوز، آرابینوز، گلوکز، رامنوز و اسید گالاکتورونیک می‌شود. هم چنین گل‌های پنیرک حاوی مقدار کمی تانن و حدود یک دهم درصد لوکوآنتوسیانین‌ها و ۷ درصد آنتوسیانین‌ها می‌باشد (نسبت به وزن خشک گل).

اثرات مهم

دم کردهٔ گل‌ها به خاطر داشتن موسیلاژ، یکی از داروهای خوب ضد سرفه است. هم چنین به عنوان ضد نزله(زکام) و تورم دهان و گلو مصرف می‌شود. از سویی چون دارای خاصیت قابض ضعیف است، تا حدی به عنوان ضداسهال عمل می‌کند.

در طب عوام از خوراکی آن، به منظور مشکلات مثانه و به صورت ضماد موضعی در التیام زخم‌ها استفاده می‌شود. از رنگ آن(آنتوسیانین‌های آن)، برای مواد غذایی استفاده می‌شود.

مهم‌ترین اثرات گزارش شده عبارتند از: ضد درد، ضد التهاب، ضدعفونی‌کننده، قابض، ملین، ادرار آور، خلط‌آور و مقوی رحم.

طریقه و مقدار مصرف

تهیه چای: بر روی ۲ گرم از گل‌ها، یک لیوان آب سرد ریخته و حداکثر ۵ دقیقه می‌جوشانیم. هم چنین می‌توان بر روی همین مقدار گل، یک لیوان آب در حال جوشیدن ریخته و پس از ۱۵ دقیقه، صاف نموده و میل کنیم.

نکات قابل توجهاثرات گل پنیرک، عمدتاً مربوط به موسیلاژ و آنتوسیانین آن است که یکی از مهم‌ترین داروهای ضد سرفه و مفید برای رفع گرفتگی صدا است.
بهتر است پس از صاف کردن دم کرده، گل را کمی فشار داد تا تمام موسیلاژ استخراج شده و تفاله را دور بریزیم.
هنگام تهیهٔ فراورده، نباید بیش از ۵ دقیقه آن را بجوشانیم، چون باعث هیدرولیز موسیلاژ و کم اثر شدن محصول می‌شود.
در منابع جدید مصرف گیاه را برای درمان کم خونی، مفید گزارش نموده‌اند.

برگ پنیرک

ترکیبات مهم

برگ حاوی حدود ۸ درصد موسیلاژ می‌باشد که پس از هیدرولیز، تولید قندهای آرابینوز، گلوکز، رامنوز، گالاکتوز و اسید گالاکتورونیک اسید می‌کند. هم چنین حاوی مقدار تانن و فلاونوئید است.

طریقه و مقدار مصرف

بر روی ۵ گرم برگ، یک لیوان آب سرد ریخته مدت حدود ۵ دقیقه می‌جوشانیم یا بر روی همین مقدار برگ، یک لیوان آب در حال جوشیدن می‌ریزیم و بهتر است در آن را بپوشانیم؛ آن گاه پس از ۱۵ دقیقه صاف می‌کنیم. البته بهتر است محلول‌های سرد آن را، قبل از مصرف، کمی گرم کنیم. در صورتی که با هر بار مصرف، یک قاشق عسل به آن بیفزاییم، اثر آن قوی تر می‌شود. این میزان مصرف را می‌توان روزی سه تا چهار بار تکرار کرد.

اثرات مهم

اثرات مهم برگ پنیرک مشابه با گل‌های آن است؛ به ویژه جهت درمان تورم قسمت‌های بالای راه‌های تنفسی و گلو، تورم‌های روده‌ای – معدی، مناسب است.

داروهای گیاهی

برگ پنیرک به عنوان یکی از گیاهان مؤثر در عوارض سرماخوردگی به ویژه سرفه، در تعداد زیادی از فرمولاسیون‌های سرماخوردگی، مخلوط با گیاهان دیگر وجود دارد.

نکات قابل توجه

گیاه پنیرک موجود در ایران(Malva neglecta)، از نظر خواص دارویی مشابه با پنیرک موجود در نقاط دیگر دنیا است. این دو گونه گیاه از یک جنسی هستند که شرح آن داده شده است.

خواص گل و برگ پنیرک، نزدیک به هم است؛ ولی اثرات گل به دلیل داشتن آنتوسیانین و لکوآنتوسیانین‌ها، کامل ترمی باشد.

برای استفاده از خواص کامل پنیرک، می‌توان مخلوطی از گل و برگ آن را مورد استفاده قرار داد.

چون اثرات پنیرک با گل خطمی هم جهت است، می‌توان از مخلوط گل پنیرک و گل خطمی جهت تهیهٔ موسیلاژ مربوط، به ویژه در سرماخوردگی، تسکین سرفه به عنوان خلط‌آور و رفع گرفتگی صدا استفاده کرد.

برای جمع‌آوری گل‌ها، بهتر است در زمان بازشدن گل‌ها که اکثراً در تابستان است، این کار صورت گیرد، جمع‌آوری برگ‌ها در فصل بهار باید صورت گیرد.

در بازار ایران، فقط گل پنیرک به صورت خشک شده (بنفش رنگ) وجود دارد که می‌توان طبق روش ذکر شده، از آن استفاده کرد.گل پنیرک

مضرات

مصرف زیاد آن سست‌کننده معده‌های ضعیف است. برای مزاج‌های سرد و تر مناسب نیست.

مصرف پنیرک ممکن است با داروهای گوارشی و مشکلات تنفسی تداخل داشته باشد.[۴]

منابع

افشار سیستانی، ایرج، جزیره هندرابی و دریای پارس، تهران: مؤلف، ۱۳۷۱. ص. ۸۵.
"Malva L.", International Association for Plant Taxonomy (به انگلیسی) (Index Nominum Genericorum ed.), 1996-02-09 Retrieved on 2008-05-09.
Germplasm Resources Information Network (GRIN) (2007-03-12), "Genus: Malva L.", United States Department of Agriculture, Agricultural Research Service, National Genetic Resources Program, National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland (به انگلیسی) (Taxonomy for Plants ed.) Retrieved on 2008-05-09.
صالحی سورمقی، محمدحسین. گیاهان دارویی و گیاه درمانی – جلد اول.







این صفحه آخرین‌بار در ۱۳ فوریهٔ ۲۰۲۶ ساعت ۱۹:۱۵ ویرایش شده است.
.این صفحه با استفاده از پارسوئید رندر شده است.

Malva is a genus of herbaceous or woody, annual, biennial, and perennial plants in the family Malvaceae. It is one of several closely related genera in the family to bear the common English name mallow. The genus is widespread throughout the temperate, subtropical and tropical regions of Africa, Asia and Europe.[3]

The leaves are alternate, palmately lobed. The flowers are from 0.5–5 cm diameter, with five pink, lilac, purple or white petals.

Etymology

The word "mallow" is derived from Old English "mealwe", which was imported from Latin "malva", cognate with Ancient Greek μαλάχη (malakhē) meaning "mallow", both perhaps reflecting a Mediterranean term.[4] The Italian linguist Vincenzo Cocco proposed an etymological link to Georgian malokhi, comparing also Hebrew מַלּוּחַ (malúakh) meaning "salty".[5]

In 1859, the colour mauve was named after the French name for this plant.[6]

Uses

Wild Cheeseweed Field, Behbahan
Wild Cheeseweed Field, Behbahan

Ornamental plant

Very easily grown, short-lived perennials are often grown as ornamental plants.[7]

Food

Many species are edible as leaf vegetables[7] and commonly foraged. Known as ebegümeci in Turkish, the leaves are used as a vegetable in Turkey in various forms such as stuffing the leaves with bulgur or rice or using the boiled leaves with seasoning as side dish. Malva verticillata (Chinese: 冬寒菜; pinyin: dōngháncài, Korean: 아욱 auk) is grown on a limited commercial scale in China; when made as a herbal infusion, it is used for its colon cleansing properties and as a weight loss supplement.[citation needed]

In the Levant, Malva nicaeensis leaves and fruit are used as food (e.g., khubeza patties, stuffed mallow, or as a stew),[8] it is especially popular in areas with scarce food such as the Gaza Strip.[8][9]

In Tunisia, mallow is traditionally consumed in a variety of dishes, typically with couscous.[10]

Mild tasting, young mallow leaves can be a substitute for lettuce, whereas older leaves are better cooked as a leafy green vegetable. The buds and flowers can be used in salads. Small fruits that grow on the plants can also be eaten raw.[7]

Bodos of Northeast India cultivate a subspecies of Malva called lapha and use it extensively in their traditional cuisine, although its use is not much known among other people of India except in the northern Indian state of Kashmir where Malva leaves are a highly cherished vegetable dish called "Soachal".[citation needed]

Medical use

In Catalonia (Spain) they use the leaves to cure the sting or paresthesia of the stinging nettle (Urtica dioica).

Leaves of various species Malva have been used in traditional Austrian medicine internally as tea or externally as baths for treatment of disorders of the skin, gastrointestinal tract and respiratory tract.[11] The leaves can also be chewed to soothe coughs or sore throats.[7]

Cultivation

Cultivation is by sowing the seeds directly outdoors in early spring. The seed is easy to collect, and they will often spread themselves by seed.

Some Malva species are invasive weeds, particularly in the Americas where, excluding those species native to Baja California and California, most were introduced.[3]

History

Portrait of Louise Vernet by Horace Vernet, 1830. She is shown clutching a mallow

The third century BC physician Diphilus of Siphnus wrote that "[mallow] juice lubricates the windpipe, nourishes, and is easily digested."[12] Horace mentions it in reference to his own diet, which he describes as very simple: "Me pascunt olivae, / me cichorea levesque malvae" ("As for me, olives, endives, and mallows provide sustenance").[13] Lord Monboddo describes his translation of an ancient epigram that demonstrates Malva was planted upon the graves of the ancients, stemming from the belief that the dead could feed on such perfect plants.[14]

Species

The following 61 species are accepted:[3]

References

  1.  "Malva L." Germplasm Resources Information Network. United States Department of Agriculture. 12 March 2007. Archived from the original on 6 May 2009. Retrieved 16 February 2010.
  2.  "Malva L." Index Nominum Genericorum. International Association for Plant Taxonomy. 9 February 1996. Retrieved 9 May 2008.
  3.  "Malva Tourn. ex L." Plants of the World Online. Board of Trustees of the Royal Botanic Gardens, Kew. 2017. Retrieved 14 June 2021.
  4.  O.E.D (1989) 2nd.ed. vol.IX, p.271 col.3; P.Chantraine, Dictionnaire de la langue grecque, Klincksieck, Paris 1968, vol.2 p.662.
  5.  Gordon Douglas Young, Mark William Chavalas, Richard E. Averbeck, Kevin L. Danti, (eds.) Crossing boundaries and linking horizons: studies in honor of Michael C. Astour on his 80th birthday, CDL Press, 1997 pp.162-3.
  6.  "mauve", Wiktionary, the free dictionary, 11 March 2025, retrieved 16 March 2025
  7.  Nyerges, Christopher (2016). Foraging Wild Edible Plants of North America: More than 150 Delicious Recipes Using Nature's Edibles. Rowman & Littlefield. p. 100. ISBN 978-1-4930-1499-6.
  8.  Hubbard, Ben; Bilal, Shbair (7 April 2024). "To Battle Wartime Hunger, Gazans Turn to a Humble Leafy Green". The New York Times. Archived from the original on 8 April 2024. Retrieved 8 June 2025.
  9.  Zbeedat, Nagham (6 March 2024). "Khubeza, the wild plant Palestinians in Gaza are foraging for amid soaring hunger and war". Haaretz.com. Retrieved 8 June 2025.
  10.  يوسف, آدم. "عشبة الخبيزة... غذاء ودواء ومنافع عدة هجرها التونسيون" [Malva... food, medicine, and numerous benefits that Tunisians have abandoned]. Al-Araby Al-Jadeed (in Arabic). Retrieved 8 June 2025.
  11.  Vogl, Sylvia; Picker, Paolo; Mihaly-Bison, Judit; Fakhrudin, Nanang; Atanasov, Atanas G.; Heiss, Elke H.; Wawrosch, Christoph; Reznicek, Gottfried; Dirsch, Verena M.; Saukel, Johannes; Kopp, Brigitte (2013). "Ethnopharmacological in vitro studies on Austria's folk medicine—An unexplored lore in vitro anti-inflammatory activities of 71 Austrian traditional herbal drugs". Journal of Ethnopharmacology. 149 (3): 750–71. Bibcode:2013JEthn.149..750V. doi:10.1016/j.jep.2013.06.007. PMC 3791396. PMID 23770053.
  12.  Soyer, Alexis (1853). The Pantropheon: Or, History of Food and Its Preparation : from the Earliest Ages of the World. Ticknor, Reed, and Fields. p. 64.
  13.  Horace, Odes 31, ver 15, c. 30 BC
  14.  Letter from Monboddo to John Hope, 29 April 1779; reprinted by William Knight 1900 ISBN 1-85506-207-0.[page needed]