در دورانی که اروپا در تاریکی قرون وسطی فرورفته بود، جهان اسلام شاهد شکوفایی بینظیر علمی و فکری بود که ابوریحان بیرونی (۹۷۳–۱۰۴۸ میلادی) یکی از درخشانترین ستارههای این عصر شناخته میشود. این دانشمند نابغه که در خوارزم (در شمال غرب ازبکستان امروزی) متولد شد، به چنان درجهای از دانش رسید که امروزه شهری به نام او (بیرونی) مسمی شده است. بیرونی با تسلط بر زبانهای عربی، یونانی، فارسی و سانسکریت، توانست به گنجینهی دانش تمدنهای باستان دست یابد و پلی میان میراث کهن و نوآوریهای آینده بسازد؛ دستاوردهایی که بعدها زیربنای رنسانس اروپا و علوم مدرن قرار گرفت.
پیشگام در کشف اسرار کیهان و بنیانگذار روشهای نوین ساینسی
علاقه بیرونی به نجوم در ۹۵ اثر از مجموع ۱۴۶ نوشتهی او متبلور شده است. او نه تنها شعاع زمین و سرعت چرخش آن را با دقت حیرتآوری محاسبه کرد، بلکه با ابداع ابزارهای اندازهگیری و روشهای تعیین کثافت مواد بر اساس نسبت جرم به حجم، انقلابی در فیزیک ایجاد کرد. اکتشافات او راه را برای نوابغی چون گالیله و ایزاک نیوتن هموار ساخت و حتی قرنها بعد، ستارهشناسانی چون ریچارد دانتورن برای درک شتاب ماه به مطالعات دقیق بیرونی استناد کردند. این میراث عظیم، نام او را به عنوان یکی از بزرگترین ذهنهای تاریخ بشر در تاریخ علم ثبت کرده است.
پدر هندشناسی و روایتگر فرهنگهای جهان در دربار غزنویان
بیرونی به عنوان منجم در دربار سلطان محمود غزنوی، در سفرهای جنگی و علمی به هند شرکت کرد و با نگاهی عمیق، مشاهدات خود را از این سرزمین اسرارآمیز ثبت نمود. کتاب مشهور او، «تحقیقماللهند»، او را به عنوان اولین انسانشناس، مردمشناس و مورخ علم هند در سطح جهانی معرفی کرد. او در این اثر و همچنین در کتاب «آثار الباقیه»، به بررسی کرونولوژی و فرهنگ ملل مختلف پرداخت که نشاندهندهی اشتیاق عمیق او به درک بشریت و تنوع فرهنگی در طول تاریخ است.
میراث زنده بیرونی در قرن ۲۱؛ از تاشکند تا جایزه جهانی یونسکو برای هوش مصنوعی
امروزه با ابتکار رئیسجمهور ازبکستان، شوکت میرضیایف، میراث بیرونی در «مرکز تمدن اسلامی» در تاشکند به شکلی مدرن حفظ و ترویج میشود. اما فراتر از موزهها، نام بیرونی اکنون با آیندهگراترین تکنولوژی بشری یعنی هوش مصنوعی پیوند خورده است. در اکتبر ۲۰۲۴، یونسکو اعلام کرد که جایزه بینالمللی «یونسکو-ازبکستان» به نام «ابوریحان بیرونی» نامگذاری شده است. این جایزه که هر دو سال یکبار اهدا میشود، از پروژههایی تقدیم میکند که اخلاق، شمولیت و توسعه را در حوزه هوش مصنوعی (AI) ارتقا میدهند.
منبع: CNN
