نفت، استراتژی احتکار
پس از تجاوز اسرائیل و آمریکا، ایران عبور نفتکشها و کشتی های ترابری گاز مایع از تنگه هرمز را تحت کنترل خود درآورد و عبور کشتیهای متعلق به دشمنان یا متحدان آنها را ممنوع کرد. این کنترل به همراه تخریب پالایشگاهها در طول جنگ، جریان نفت خام بین ماه فوریه و مارس، ۲۵۰ میلیون بشکه کاهش یافت. این کاهش میتواند تا پایان آوریل به ۶۰۰ میلیون بشکه برسد (۲). به همین دلیل بود که آقای بیرول در سخنرانی خود قول داد که آژانس بینالمللی انرژی در صورت نیاز میتواند «طلای سیاه» بیشتری را آزاد کند.
در حالی که به نظر میرسد عرضه اولین ذخایر به بازار تنها تأثیر محدودی بر قیمت نفت داشته است، اما باید توجه کرد که سونامی بهای «طلای سیاه» میتوانست بسیار چشمگیرتر از این باشد. کارول دال، استاد بازنشسته اقتصاد در دانشکده معادن کلرادو، میگوید: «ما هرگز چنین اختلال بالقوه شدیدی را تجربه نکردهایم». قیمت هر بشکه نفت که در ابتدای سال حول حدود ۶۰ دلار در نوسان بود، از آغاز جنگ به بالای ۱۰۰ دلار رسید. با این حال، هنوز با اوج تاریخی خود یعنی بیش از ۲۰۰ دلار در طول بحران ۲۰۰۸ فاصله دارد (۳).
بهای گاز طبیعی نیز با رشد مشابهی مواجه شده است. صدها میلیون متر مکعب گاز مایع هر روز از تنگه جبل الطارق عبور میکرد و توسط کشتی های ترابری گاز مایعی حمل میشد که اغلب در قطر بارگیری شده بودند. پس از پنج هفته محاصره و تخریب زیرساختها، فقدان آن معادل ۱٪ مصرف سالانه جهانی است (۴). جای تعجب نیست که قیمت گاز در اروپا افزایش یافته و از ۳۰ تا ۴۰ یورو در هر مگاوات ساعت (MWh) در ابتدای سال به ۵۰ تا ۶۰ یورو در مارس ۲۰۲۶ رسیده است.
با وجود اهمیت متان برای اقتصاد، هیچ ذخیره استراتژیک جهانی هماهنگشدهای برای آن وجود ندارد. فرانسیس پرین، مدیر تحقیقات موسسه روابط بینالملل و استراتژیک (IRIS)، توضیح میدهد: «طی دههها، مشکلات عرضه منحصراً در ارتباط با نفت بود. قرار نبود عاملی بیدلیل کمبود در ذخایر استراتژیک گاز ایجاد کند». با این حال، افزایش قیمت گاز به بیش از ۳۰۰ یورو در هر مگاوات ساعت پس از حمله روسیه به اوکراین در اوایل سال ۲۰۲۲، الزامات در رابطه با حفظ مخازن اروپا را تغییر داده است. ذخایری که اگرچه هرگز از صفت «استراتژیک» برای توصیف آنها استفاده نشده، وجودشان بسیار حیاتی است.
ذخایری «استراتژیک» تعریف میشوند که تحت کنترل دولتها باشند. پائولا رودریگز ماسیو، تحلیلگر بازار نفت، در یک کنفرانس آنلاین شرکت Rystad ، متخصص تحلیل انرژی (۵) توضیح داد: «با وجود عرضه ذخیره استراتژیک توسط آژانس بینالمللی انرژی، (...) ما امروز هنوز به عرضه اضافی، از طریق ذخایر تجاری [یعنی ذخایر در اختیار شرکتها] نیاز داریم.» آقای بیرول با هدف اطمینان بخشیدن به افکار عمومی، تخمینی از ذخیره جهانی - چه تجاری و چه استراتژیک - ارائه داد که به حدود ۸.۲ میلیارد بشکه میرسد، که بالاترین سطح آن از فوریه ۲۰۲۱ است.
پس از جنگ جهانی اول، فرانسه اولین کشوری بود که ذخیره استراتژیک نفت را ایجاد کرد. چند سال پس از بحران سوئز (۱۹۵۶)، کشورهای عضو جامعه اروپا نیز متعهد به ایجاد حداقلی از ذخایر شدند (۶). هماهنگیهای جهانی در پی اولین شوک نفتی در سال ۱۹۷۳ ایجاد شد. در آن زمان، سوریه و مصر حملهای را برای بازپسگیری مناطقی آغاز کردند که قبلاً توسط اسرائیل اشغال شده بود. تل آویو با حمایت واشنگتن یورشی همه جانبه را آغاز کرد و کشورهای عربی عضو سازمان کشورهای صادرکننده نفت (اوپک) در واکنش به این اقدام، تحریم «طلای سیاه» را سازمان دادند. قیمت هر بشکه نفت از تقریباً ۳۰ دلار به ۸۰ دلار افزایش یافت.
ایالات متحده در آن زمان اوج تولید خود را پشت سر گذاشته بود، تولیدی که تا زمان بهرهبرداری از نفت شیل در اواخر دهه ۲۰۱۰ رو به کاهش بود. برای کمکردن اثرات اختلالات احتمالی عرضه نفت در آینده، ایالات متحده ایجاد Strategic Petroleum Reserve (SPR) را آغاز کر: یک منبع ذخیرهسازی با ظرفیت کلی بیش از ۷۰۰ میلیون بشکه در چهار غار نمکی واقع در امتداد خلیج مکزیک در لوئیزیانا و تگزاس. واشنگتن همچنین سایر کشورهای مصرفکننده را با خود همراه کرد تا در سال ۱۹۷۴ با ایجاد آژانس بینالمللی ، اعضای آن متعهد به ذخیره حداقل معادل نود روز واردات خود شوند.
«قطرهای در اقیانوس»
اولین آزادسازی ذخایر توسط آژانس بینالمللی انرژی در اوایل سال ۱۹۹۱، پس از حمله عراق به کویت، انجام شد. دومین عرضه در سال ۲۰۰۵، پس از ویرانیهای خلیج مکزیک توسط طوفانهای کاترینا و ریتا بود. سومین آزادسازی در سال ۲۰۱۱، در جریان بحران لیبی انجام گرفت. کارول دال خاطرنشان میکند: «به نظر میرسد که آزادسازی ذخایر توانست بازارها را در طول این اختلالات کوتاهمدت آرام کند».
در طول دهه ۲۰۱۰، ایالات متحده بار دیگر به صادرکننده هیدروکربن تبدیل شد. واشنگتن به خود اجازه داد که از ذخایر استراتژیکش در خارج از شرایط اضطراری، به عنوان مثال به دلایل بودجهای، استفاده کند. در سال ۲۰۱۵، یک قانون حمل و نقل، که سال بعد قانون دیگری در مورد تحقیقات پزشکی به آن اضافه شد، با فروش نفت ذخایر تأمین مالی شد. ذخایر استراتژیک (SPR) حتی برای کاهش قیمت در پمپهای بنزین استفاده شد. پس از همهگیری کووید-۱۹، در حالی که موجودیها در بالاترین سطح خود بودند، بهبود وضعیت اقتصادی در سال ۲۰۲۱ باعث افزایش تقاضا و رشد قیمت بنزین شد که تورم قابل توجهی در ایالات متحده ایجاد کرد. واشنگتن برای کاهش قیمتها، از کشورهای تولیدکننده نفت درخواست حمایت کرد و از آنها خواست تا تولید خود را افزایش دهند. جوزف بایدن، رئیس جمهور دموکرات، با ناکافی دانستن واکنش آنها، ۵۰ میلیون بشکه از ذخایر استراتژیک (SPR) را آزاد کرد. اما این اقدام نمادین تلقی شد و گلدمن ساکس آن را «قطرهای در اقیانوس» (۷) توصیف نمود.
حمله به اوکراین بار دیگر اقتصاد جهانی را غافلگیر کرد. سوداگران بورس برای خرید نفت هجوم آوردند و قیمت هیدروکربن به بالاترین حد خود رسید. آژانس بینالمللی انرژی (IEA) برای چهارمین بار تصمیم به آزادسازی ذخایر نفت و عرضه آن به بازار گرفت. واشنگتن، به نوبه خود، با عرضه ۱۸۰ میلیون بشکه، بخشی از ذخایر استراتژیک نفتی (SPR) را خالی کرد و سطح آن را به کمتر از ۳۵۰ میلیون بشکه کاهش داد که پایینترین از دهه ۱۹۸۰ بود. فیلیپ سیبیل-لوپز، کارشناس ژئوپلیتیک انرژی، خاطرنشان میکند: «فروش گسترده ذخایر استراتژیک، همیشه پول زیادی را به خزانهداری سرازیر میکند».
هدف اعلام شده، کاهش قیمتهای سرسامآور شده بود. اما اثربخشی این اقدام مورد بحث است. والنتینا گالوانی، یکی از نویسندگان مطالعهای در این زمینه (۸)، معتقد است: «عرضه بیسابقه ذخایر استراتژیک در سال ۲۰۲۲ احتمالاً باعث ایجاد وحشت در بازار شد و به افزایش قیمت بنزین کمک کرد». سایر کارشناسان، تحلیلی متفاوت از اوضاع دارند. کارول دال میگوید: «استفاده از ذخایر استراتژیک به کاهش اثرات شوکهای بزرگ عرضه نفت کمک میکند. سپس، بازار خود را وفق میدهد: عرضه بهبود مییابد و تقاضا ضعیف میشود تا زمانی که بازار به تعادل خود برسد. اما این امر میتواند زمان ببرد». به نظر میرسد سیر تحول قیمتها، که سرانجام در پایان سال ۲۰۲۲ و طی سال ۲۰۲۳ کاهش یافت، تایید کننده نظر اوست. اسکات مونتگومری، محقق دانشگاه واشنگتن، میگوید: «این یک بحث طولانی است و هیچ اجماع قطعی در مورد آن وجود ندارد. اما این ادعا که آزادسازی جهانی ذخایر توسط آژانس بینالمللی انرژی هیچ تأثیری ندارد، قانعکننده نیست. همانند این استدلال که آژانس بینالمللی انرژی مسئول اصلی تعدیل قیمتهاست».
علیرغم این بحثها، بحران ۲۰۲۲ تمایل به ذخیرهسازی را در بین کشورهای وابسته به نفت تقویت کرد. در آن زمان، اتحادیه اروپا که تا حدودی به دلیل تعهداتش در مورد گرمایش زمین به گاز طبیعی متکی است، از وابستگی خود به منابع روسیه آگاه شد. مسکو همچنین مدیریت برخی از تأسیسات ذخیرهسازی اروپا را که برای تضمین عرضه گاز در ماههای زمستان ضروری هستند، به دست گرفته بود. گازپروم تأسیسات ذخیرهسازی زیرزمینی بزرگی مانند تأسیسات رِهدِن در آلمان و هایداخ در اتریش را به تنهایی و یا به طور مشترک مدیریت میکرد. با این حال، تا اوایل سال ۲۰۲۲، آنها تقریباً خالی بودند. آن-سوفی کوربو، محقق مرکز سیاست جهانی انرژی دانشگاه کلمبیا، توضیح میدهد: «این وضعیت به قرار گرفتن اروپا در موقعیت ضعیف با افزایش قیمت گاز کمک کرد».
« ذخیرهسازی تا حد امکان»
برای تقویت امنیت انرژی اروپا، مقامات به سرعت بر سر مقرراتی توافق کردند که شرکتهای همه کشورهای عضو را ملزم میکرد تا اول نوامبر هر سال، تأسیسات ذخیرهسازی گاز خود را تا ۹۰٪ ظرفیت پُر کنند. این متن همچنین کشورها را ملزم میکند که مدیریت تأسیسات ذخیرهسازی توسط شرکتها را کنترل کنند. اتریش قوانین جدیدی را برای کنارگذاشتن شرکتهای روسی از هایداخ تصویب نمود و آلمان شرکت گازپروم جرمانیا، شرکت مسئول رِهدِن و دو تأسیسات ذخیرهسازی دیگر را ملی کرد.
بحران سال ۲۰۲۲ بر آسیا نیز اثر گذاشت. از آنجا که چین نیز به طور فزایندهای از گاز برای گرمایش استفاده میکند، پکن که از پیش سیاست ذخیرهسازی را اجرا کرده بود، گامی فراتر برداشت. سیلوی کورنو-گاندولف، مشاور انجمن سدیگاز(Cedigaz ) (۹) یاداوری میکند: «از آن زمان، شعار جدید “ذخیرهسازی تا حد امکان” بود». پکن که هیچ آمار رسمی ارائه نمیدهد، همچنین دارای ذخایر نفت قابل توجهی است. در آغاز سال ۲۰۲۶، شرکت Vortexa ، مشاور مطالعات نفتی، میزان آنرا حدود ۱.۳ میلیارد بشکه تخمین زد (به تابلوی «نیازها، تولید و ذخایر» مراجعه کنید)، که در تأسیسات ذخیرهسازیای با ظرفیتی معادل چهار ماه واردات کشور، نگهداری میشود (۱۰). امکانی قابل توجه برای خریدن زمان، که بسیاری از کشورهای آسیایی فاقد آن هستند. بسیاری از کشورهای آسیایی، بخش بزرگی از نیاز هیدروکربنشان را از خلیج فارس وارد میکنند، بدون اینکه ظرفیت ذخیرهسازی قابل توجه داشته باشند. آنها سرمایهگذاری در ایجاد تاسیسات لازم برای آن را به دلیل گرانی انجام ندادهاند.
در اروپا، کارشناسان به ویژه نگران عرضه دیزل و نفت سفید هستند که بخشی از آن از خلیج فارس تامین میشود و ذخیره کنونیاش در پایینترین سطح خود از سال ۲۰۰۵ است (۱۱). اما گاز طبیعی نیز میتواند مشکلساز شود. با وجود تجربه سال ۲۰۲۲، مخازن گاز بار دیگر تقریباً خالی هستند و عملاً در همان سطح ابتدای حمله به اوکراین قرار دارند. چگونه میتوان چنین وضعیتی را توضیح داد؟ آن-سوفی کوربو توضیح میدهد: «با سوءاستفاده از الزام اروپا برای پُر کردن مخازن قبل از زمستان، سوداگران بازار روی این پُر کردن مجدد حساب کردند و قیمت گاز را در آغاز سال ۲۰۲۵ افزایش دادند». برای جلوگیری از تاثیرات این رفتار فرصتطلبانه بازار، اتحادیه اروپا میزان الزامات پر کردن مجدد را کاهش داد، امری که تا حدودی سطح پایین فعلی ذخایر را توضیح میدهد. این محقق ادامه میدهد: «از سوی دیگر، سرمای سخت زمستان گذشته به کاهش ذخایر کمک کرد»، با توجه به سطح پایین آنها در شرایط کنونی و کاهش تحویل گاز از قطر و رقابت بالقوه با آسیا در تامین گاز، وضعیت برای زمستان ۲۰۲۶-۲۰۲۷ نگرانکننده است.
دن یورگنسن، کمیسر انرژی اروپا، پیش از این کشورهای عضو را تشویق کرده بود که برای پر کردن مخازن خود تا پایان تابستان صبر نکنند (۱۲). کمی بعد، در مورد دیزل و نفت سفید، بر اهمیت یک واکنش هماهنگ اروپایی تأکید کرد (۱۳). زیرا اگرچه ذخیرهسازی میتواند امکان خریدن زمان را بدهد، اما نمیتواند مسئله وابستگی اروپا را به طور کامل حل کند. برای اروپا بدون شک بهترین منبع انرژی همیشه آنی است که بتوان آن را ذخیره کرد.
۱- « Video statement by IEA executive director on IEA oil stock release », Agence internationale de l’énergie, 16 mars 2026.
۲- Homayoun Falakshahi, « Running out of barrels : Cumulative oil losses hit 133 mbbls since the start of the war », Kpler, 20 mars 2026.
۳- قیمتهای نفت ارائه شده در این مقاله، قیمتهای نفت وست تگزاس اینترمدیت (WTI) است که با احتساب تورم تعدیل شده و بر اساس دلار مارس ۲۰۲۶ محاسبه شده است (منبع: Federal Reserve Bank of St. Louis).
۴- « Special report #3 - Middle East conflict implications », Rystad Energy, 24 mars 2026.
۵- « Rystad talks energy special edition : Middle East conflict, infrastructure impacts and commodity market shockwaves », 18 mars 2026, www.rystadenergy.com
۶- Paul Kaeser, « Les stocks stratégiques pétroliers : une construction “à la française” », La Revue de l’énergie, n° 630, Paris, mars-avril 2016.
۷- Cité par Florence Tan, « Goldman Sachs says global oil reserves release “a drop in the ocean” », Reuters, 24 novembre 2021.
۸- Noha Razek, Valentina Galvani, Surya Rajan et Brian McQuinn, « Can US strategic petroleum reserves calm a tight market exacerbated by the Russia-Ukraine conflict ? », Resources Policy, n° 86/B, Elsevier, octobre 2023.
۹- « The golden age of China’s gas storage — An excerpt from the undergound gas storage in the World 2024 report », CEDIGAZ , 3 décembre 2024.
۱۰- Emma Li, « China’s crude import stress resistance in a Hormuz crisis », Vortexa, 9 mars 2026.
۱۱- « Oil market report », Agence internationale de l’énergie, 12 mars 2026.
۱۲- Ellen O’Regan, « EU urges member countries to ease gas demands amid Iran conflict », POLITICO, 21 mars 2026.
۱۳- Discours devant la presse (en anglais), le 31 mars 2026.
EVA THIEBAUD
