نکته بسیار باریک و هوشمندانهای را مطرح کردید. در دنیای تصحیح متون کهن، این جابهجایی نام شاعران (انتساب شعر به غیر) یکی از رایجترین چالشهاست.
درباره این بیت خاص (ز اسب یلی آمد آنگه نرمنرم...)، وضعیت در تصحیحهای مختلف به شرح زیر است:
۱. نظر عباس اقبال آشتیانی
عباس اقبال در تصحیح خود (۱۳۱۹) متوجه این تشتت در نسخهها شده بود. او در حواشی اشاره میکند که اگرچه در برخی نسخههای متأخر و اساسِ کار پاول هرن، این بیت ذیل نام رودکی آمده است، اما با سبک و سیاق اشعار منجیک ترمذی (که به کاربرد واژگان محلی و توصیفات دقیق جزئیات شهرت دارد) سازگارتر است. با این حال، اقبال در آن زمان به دلیل محدودیت نسخهها، همان انتساب سنتی اسدی را (که رودکی باشد) در متن اصلی حفظ کرد اما در حواشی بر آن علامت تردید گذاشت.
۲. نظر دکتر علیاشرف صادقی (تحول قطعی)
دکتر علیاشرف صادقی در تصحیحِ بنیاد افشار، با دسترسی به نسخههای بسیار کهنتر (مانند نسخه نخجوانی و نسخه طوپقاپوسرای) که پاول هرن به آنها دسترسی نداشت، این معما را حل کرد:
خطای کاتبان: صادقی اثبات میکند که در نسخههای متأخر، کاتبان به دلیل شهرت بیاندازه رودکی، بسیاری از ابیات شاعران همعصر او (مثل منجیک، ابوشکور بلخی یا شهید بلخی) را که نامشان برای کاتب ناآشنا بوده، به نام رودکی ثبت کردهاند.
انتساب به منجیک: او با مقابله با سایر فرهنگهای کهن و بررسی «نسخه اساس»، این بیت را از منجیک ترمذی میداند. او استدلال میکند که واژه «یلی» (به معنای اسب یدک و رها) از ویژگیهای زبانیِ حوزه جغرافیایی چغانیان و ترمذ است که منجیک در آنجا میزیسته است.
۳. چرا در دیوان رودکی نیافتید؟
دلیل اینکه این بیت در دیوانهای معتبر رودکی (مثل تصحیح نفیسی یا جعفر شعار) وجود ندارد، همین است. مصححان دیوان رودکی:
اشعاری را که انتسابشان ضعیف بوده یا تنها در یک نسخه متأخرِ لغت فرس به نام رودکی آمده، حذف کردهاند.
این بیت را به دلیل وجود شواهد قویتر در نسخههای کهنتر لغت فرس، متعلق به منجیک دانستهاند.
چرا پاول هرن اعتراض نکرد؟
پاول هرن (در سال ۱۸۹۵) بر روی نسخهای کار میکرد که در آن کاتب به صراحت نام رودکی را آورده بود. در آن دوران، دانش «سبکشناسی» و دسترسی به نسخههای خطیِ متنوع به اندازه امروز نبود. هرن بیشتر بر روی ریشهشناسی واژگان (Etymology) متمرکز بود تا «انتساب اشعار». او لغت «یلی» را از نظر زبانشناسی بررسی کرد اما درباره اینکه آیا واقعاً رودکی آن را گفته یا نه، به اعتبار متنِ پیش رویش اعتماد کرد.
نتیجهگیری: حق با شماست؛ در نسخههای دقیق و علمیِ امروز (مانند تصحیح علیاشرف صادقی)، این بیت رسماً از شناسنامه رودکی خارج و به نام منجیک ترمذی ثبت شده است. این نشاندهنده دقت نظر شما در تطبیق منابع است که متوجه شدید این بیت با بافتار اشعار رودکی همخوانی ندارد.
