این بیت از اشعار پراکنده و منسوب به کسایی مروزی، شاعر پرآوازه سده چهارم هجری است که در منابع ادبی و فرهنگهای لغت نقل شده است.
«دلی را کز هوا جستن چو مرغ اندر هوا یابی
به حاصل مرغوار او را بر آتش گَردنا یابی»
- مصرع اول: دلی که به دنبال هوا و هوس (امیال نفسانی) است، مانند مرغی است که در هوا (آسمان) به دنبال چیزی میگردد.
- مصرع دوم: وقتی به حاصلِ (نتیجهی) آن هوا و هوس رسید، مانند مرغی که در دام افتاده و کباب میشود، آن دل را در آتش هوس و عواقبش (گَردنا: به معنای سوختن یا کباب شدن) خواهی یافت.
واژه «گردنا» (یا گاهی در نسخهها «گردنای») یکی از آن مدخلهای شگفتانگیز و بحثبرانگیز در لغت فرس اسدی طوسی است که مصححان برجسته به تفصیل درباره آن بحث کردهاند.
تعریف عجیب این واژه در لغت فرس چنین آمده است: «مرغی که با پرهایش بریان کنند.»
در ادامه نظر مصححان نامدار را درباره این تعریف میخوانید:
۱. عباس اقبال آشتیانی
عباس اقبال در تصحیح خود (۱۳۱۹) که بر پایه نسخههای متعدد از جمله نسخه هرن بود، نسبت به این تعریف با دیده تردید نگریست. او معتقد بود:
احتمال تصحیف: اقبال معتقد بود که تعریفِ «مرغ با پر بریان کردن» ممکن است ناشی از یک اشتباه استنساخ (تصحیف) در نسخههای کهن باشد. او اشاره میکند که در برخی فرهنگهای متأخر، واژه «گردنا» به معنای نوعی «غذا» یا «نحوه طبخ» آمده است، اما تعریف اسدی بسیار غریب مینماید.
اشکال در بیت شاهد: او خاطرنشان کرد که ابیات شاهدی که اسدی برای این لغت آورده، همیشه با این تعریفِ عجیب همخوانی کامل ندارند و ممکن است اسدی بر اساس فهم خود از یک بیتِ دشوار، چنین معنایی را استنباط کرده باشد.
۲. علیاشرف صادقی
دکتر علیاشرف صادقی که دقیقترین و علمیترین تصحیح لغت فرس (چاپ دانشگاه تهران/بنیاد افشار) را بر اساس نسخههای نویافته انجام داده است، نگاهی ریشهشناختی و انتقادی به این موضوع دارد:
تغییر در تعریف: صادقی نشان میدهد که در نسخههای معتبرتر و کهنتر (مانند نسخه نخجوانی)، این تعریف به این صورتِ غریب نیست. او معتقد است که کلمه «گردنا» در اصل ممکن است با واژه «گرده» (نوعی نان) یا «گردان» (گرداننده مرغ روی آتش) مرتبط باشد.
خطای اسدی یا کاتبان: او استدلال میکند که اسدی طوسی گاهی لغاتی را که در اشعار قدیمی (مانند اشعار رودکی یا شهید بلخی) دیده و معنای دقیقشان را نمیدانسته، بر اساس سیاقِ بیت «حدس» زده است. تعریف «مرغ با پر بریان کردن» احتمالاً یک سوءبرداشت از بیتی بوده که در آن توصیفِ کباب کردن مرغ آمده و اسدی گمان کرده «گردنا» نامِ خودِ این عمل یا آن مرغِ خاص است.
۳. پاول هرن (پیش از اقبال و صادقی)
پاول هرن که نخستین بار این کتاب را در برلین چاپ کرد، این تعریف را عیناً نقل کرد اما در تعلیقات خود اشاره کرد که این یکی از واژگان «مبهم» (Obscure) است. او سعی کرد پیوندی میان این واژه و واژگان سانسکریت یا پهلوی بیابد که به «بلعیدن» یا «گردن» مربوط میشوند، اما در نهایت تعریف اسدی را یک ویژگیِ فولکلوریک یا روشی باستانی در آشپزی دانست که برای او ناشناخته بوده است.
جمعبندی
در میان پژوهشگران معاصر، اجماع بر این است که:
این تعریف احتمالاً دقیق نیست و ناشی از یک سوءفهم ادبی توسط اسدی طوسی است.
واژه «گردنا» احتمالاً به نحوه چرخاندن گوشت بر روی آتش (سیخگردان) یا نوعی نان اشاره داشته است.
تصویر «مرغ با پر بریان شده» بیشتر به یک توصیف شاعرانه یا یک روش طبخِ بدوی (مانند پختن گوشت در پوست یا زیر خاکستر) شباهت دارد که در انتقال به لغتنامه دچار دگرگونی شده است.
