عبارت بسیار دقیق و واژهشناختی ظریفی را مطرح کردید. این کلمات همگی نامهای کهن و اصیل ایرانی در متون پزشکی و لغتنامههای قدیمی (مانند لغت فرس اسدی طوسی، الابنیه عن حقایق الادویه هروی و بحر الجواهر) برای بیماری «گواتر» (Goiter) یا همان بزرگ شدن غدهی تیروئید هستند.
پژوهشگران زبانشناسی و تاریخ پزشکی (مانند دکتر علیاشرف صادقی) با بررسی این واژهها نکات علمی و تاریخی بسیار جالبی را استخراج کردهاند که در ادامه به تفصیل بررسی میکنیم:
۱. بررسی واژگان (مفردات بیت و متن)
چخج / جخش / چخش: این سه کلمه در واقع ریختها و قلبهای زبانیِ (Metathesis) یک واژه هستند. در نسخههای خطی لغتنامهها، به دلیل شباهت نقطهگذاری، گاهی به صورت چخج و گاهی جخش یا چخش ضبط شدهاند. معنای لغوی آنها «گره»، «برآمدگی» و «آماس گلو» است.
خرک: در پزشکی کهن، به تودهها و برآمدگیهای سفت و غدهمانند زیر پوست، بهویژه در ناحیه گردن و گلو، «خرک» میگفتند (گاهی به معنای خنازیر یا لنفادنوپاتی هم به کار میرفت، اما در این سیاق کاملاً مرادف گواتر است).
گواتر: نام علمی و امروزی این بیماری است که از ریشهی فرانسوی/لاتین وارد زبان ما شده است، اما جالب اینجاست که معادلهای کهن فارسی آن بسیار تصویری و دقیق بودهاند.
۲. چرا مردم فرغانه و گیلان؟ (تحلیل علمی و تاریخی)
اینکه در متون کهن ذکر شده این علت (بیماری) بیشتر دامنگیر مردم فرغانه (منطقهای کوهستانی در آسیای میانه/ازبکستان و تاجیکستان امروزی) و گیلان میشده، نشاندهندهی هوش و سنتِ جزیینگرِ پزشکان و جغرافیدانان قدیم ایران است.
امروزه پزشکی مدرن دقیقاً علت این پدیده را کشف کرده است:
الف) منطقهی کوهستانی فرغانه (کمبود ید در خاک و آب)
فرغانه منطقهای محصور در میان کوههای بلند است. در علم پزشکی ثابت شده که خاک و آب مناطق کوهستانیِ مرتفع و دور از دریا، به دلیل شسته شدن خاک در طول هزاران سال، به شدت دچار کمبود ید هستند. وقتی ید در آب و خاک (و در نتیجه در غلات و خوراک مردم) کم باشد، غده تیروئید برای جبران این کمبود بزرگ میشود (گواتر اندمیک یا بومی). در طب کهن، بدون اینکه عنصر «ید» را بشناسند، بر اساس آمار و مشاهده دریافته بودند که مردم فرغانه همگی به این برآمدگی گلو دچارند.
ب) منطقهی گیلان (مصرف مواد گواتروژن/ کلم و خردل)
شاید در نگاه اول عجیب به نظر برسد که گیلان در کنار دریا قرار دارد و نباید کمبود ید داشته باشد. اما پژوهشگران تاریخ پزشکی به دو علت برای شیوع گواتر در گیلانِ قدیم اشاره میکنند: ۱. مواد گواتروژن (Goitrogens): در گیلان کشت و مصرف انواع سبزیجات، کلمها و گیاهان خانواده چلیپاییان (مثل خردل وحشی و کلم) که حاوی موادِ بازدارندهی جذب ید هستند، بسیار رایج بوده است. مصرف بیش از حد این مواد، مانع جذب ید توسط تیروئید میشود. ۲. آبهای سطحی باران: در برخی مناطق گیلان به دلیل بارندگی زیاد، مردم از آبهای سطحی یا چاههای کمعمق استفاده میکردند که میزان املاح و ید آنها بسیار پایین بوده است.
۳. بازتاب این مطلب در متون کهن
در کتاب الابنیه عن حقایق الادویه (قرن چهارم هجری) و دیگر کتابهای طبی اشاره شده که برای درمان این آماسِ گلو (چخج یا خرک)، به بیماران «اشنه» یا «مایع اسفنج دریایی» میدادند.
نکته شگفتانگیز علمی: اسفنجهای دریایی و جلبکها سرشار از ید هستند. پزشکان ایرانی قرنها پیش از پیدایش شیمی مدرن، متوجه شده بودند که داروی بیماریِ مردم فرغانه و گیلان (چخج/جخش) در سوزاندن و خوردن اسفنجهای دریایی نهفته است!
|||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
گواتر (به انگلیسی: goitre)، به معنای هر نوع بزرگ شدگی غیرطبیعی غده تیروئید است. گواتر علل متعددی میتواند داشته باشد. از اختلالات عملکردی تا علل ناشناخته در ایجاد آن میتوانند مطرح باشند.[۱] گواتر یکی از بیماریهای شایع است که به ویژه در نوجوانان (سنین مدرسه) از شیوع بالایی برخوردار است. گواتر در دختران جوان و دارای اضافه وزن و در افرادی که در ارتفاعات بالا زندگی میکنند شایعتر است. گاهی دیده شدهاست میزان شیوع گواتر در بانوان ۸ برابر مردان است. از نظر عملکردی، گواتر به سه نوع گواتر ساده، کمکار و پرکار تقسیم میشود. شایعترین نوع گواتر، گواتر ساده است که در این نوع فقط اندازه غده تیروئید بزرگ میشود، ولی میزان هورمونهای تیروئید طبیعی است. لذا علامت چندانی به جز بزرگی غده ندارد. گواتر نوعی هایپرپلازی است که ناشی از کمبود ید است.
علل بروز گواتر
ارث، کمبود ید در مواد غذایی، مصرف بیش از اندازه غذاهایی مانند شلغم، کلم، ، کاساوا، چغندر، و علل ناشناخته دیگر. گواترها به انواع گوناگونی تقسیمبندی میشوند که عبارتند از گواتر فامیلی، گواتر بومی (ساده)، گواتر تک گیر، گواتر چندندولی. گواتر در جلو گردن و در داخل غده تیرویید ایجاد میشود. غده تیرویید از دو قطعه تشکیل شدهاست که در جلوی نای و حنجره قرار میگیرد. بزرگی خوشخیم غده تیرویید که سبب افزایش حجم آن میشود و مانند غده بزرگی در زیر گلو و گردن پدیدار میشود، گواتر نامیده میشود. در طب قدیم ایرانی به تورم غده تیروئید «غم باد» گفته میشد که امروزه نقش عوامل روانی در برخی انواع اختلالات تیروئیدی مانند هاشیموتو اثبات شده است.
عوارض کمبود یدمدیا:در دوره حاملگی و زمان جنینی: سبب سقط جنین و مردهزایی، ناقصالخلقه متولد شدن، کند ذهنی، اختلالات حرکتی و روانی، لالی و کری نوزاد میشود.
در کودکی: اختلال جسمی و روانی پدیدمیآورد و سبب کندذهنی و رشد نکردن بدن میگردد.
در بلوغ: ایجاد گواتر و کمکاری تیروئید نموده و اختلال در تـکامل مغزی را به وجود میآورد.
در بزرگسالان: موجب ضعف عمومی، کاهش سوخت و ساز بدن، لاغری، خواب آلودگی و اختلالات عصبی میشود.
میزان احتیاج روزانه بدن به ید بین۱۵۰–۱۲۰میکروگرم که ۷۵ میکروگرم آن را تیروئید برای ساخت هورمونهای خود مصرف میکند.
علائم گواتر
وجود تودهای در ناحیه قدامی گردن که بیمار یا اطرافیان بیمار یا پزشک آن را مشاهده میکنند. گاهی سیاهرگهای گردن بزرگتر میشود و هرگاه درد ناگهانی و سریع گواتر ایجاد شود یعنی اینکه در گواتر خونریزی ایجاد شدهاست و گاهی نیز هیچ علامتی در فردی که گواتر دارد مشاهده نمیشود و گاه در گواترهای ندولی ساده و غیر سمی، پس از چند سال تغییراتی ایجاد میشود که به پرکاری غده تیروئید منجر شده و باعث نارسایی قلبی و سایر اختلالات خطرناک میگردد.
گواتر در اغلب موارد ناشی از به وجود آمد یک یا چند ندول تیروئید است که به اعضای گردن فشار می آورد در این شرایط تنگی نفس، مشکلات در بلع، تورم گلو، تغییر صدا از جمله علائم هستند.
پیشگیری
برای پیشگیری از مبتلا شدن به گواتر توصیه میشود از غذاهای حاوی ید بیشتر استفاده کنید و از مصرف نمک ید دار غافل نشوید. اگر در مناطق کوهستانی و ارتفاعات بیشتری از سطح دریا زندگی میکنید، پس نیاز بیشتری به ید خوراکی دارید. چراکه میزان ید موجود در خاک این مناطق بسیار پایین است.[۲] از مصرف بیش از حد سبزیجات گواتر زا بپرهیزید (به ویژه شلغم و کلم و کاساوا).
درمان
اگر در خانواده و نسلهای گذشته شما، کسی به گواتر مبتلا بودهاست ضرورت دارد به پزشک مراجعه کنید و مورد معاینه و آزمایش قرار گیرید. زیرا اگر این بیماری به موقع تشخیص داده شود، زودتر تحت درمان قرار گرفته و ریشه کن میشود. در صورت داشتن گواترهای ساده و معمولی مصرف قرصهای لووتیروکسین یا قرص تیروئید به راحتی در دسترس است و در ایران توسط پزشکان توصیه و تجویز میشود. در صورتی که مشکوک به گواتر یا ندول در تیروئید شده باشیم انجام معاینه بالینی و آزمایشهای تیروئیدی و احتمالاً اسکن تیروئید یا سونوگرافی یا بیوپسی توسط پزشک ضرورت مییابد و سپس به درمان با قرص و ید رادیواکتیو یا جراحی گواتر تشویق میشوید. توصیه مهم اینکه، طبیعی بودن تستهای تیروئید در آزمایش خون دلیلی برنداشتن گواتر نیست و با این حالت یو تیروئید گفته میشود و در صورت لزوم گرفتن اسکن تیروئید بسیار ضروری است.
برای درمان ندول های ایجاد شده در شرایط گواتر بسته به اینکه آیا گواتر ناشی از یک ندول بوده و یا با گواتر مولتی ندولار مواجه هستیم ممکن است روشهای درمانی از جمله جراحی، ید رادیواکتیو و یا در مواردی آر اف تیروئید به کمک بیمار بیاید
اگرچه روشهای جراحی با وجود عوارض چندان خوشایند نیستند ولی در شرایطی بیمار ناگزیر از آن خواهد بود و پزشک با توجه به موقعیت و سایز ندولها نسبت به درمان تصمیم گیری می نماید.
روش های جایگزین مانند آر اف که به صورت کمتر تهاجمی و بدون جراحی اقدام به درمان گرهک تیروئید یا ندول می نماید نیز از جمله روش های درمانی مؤثر برای گواتر با یک ندول است.
منابع
فیریولوژی پزشکی گایتون و هال، ویرایش سیزدهم ۲۰۱۶. ج. دوم. ترجمهٔ دکتر علی پور متعبد و دیگران. تهران: انتشارات ابن سینا. ۱۳۹۵. صص. ۵۴۶. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۷۹۳۹-۵۹-۸.
۲
علائم و نشانهها Queen Anne's sign
علائم و نشانهها علامت آبادی
Autoimmune/chronic تیروئیدیت هاشیموتو
بزرگشدگی
این صفحه آخرینبار در ۱۶ دسامبر ۲۰۲۵ ساعت ۱۷:۵۳ ویرایش شده است.
این صفحه با استفاده از پارسوئید رندر شده است.
