۱۴۰۵ اردیبهشت ۲۷, یکشنبه

خالیک مذکور در حدود العالم کجاست؟

 در متن کتاب «حدود العالم من المشرق إلی المغرب» (تألیف ۳۷۲ هجری قمری)، نام این جای‌نام به صورت دقیق و مصحَّح «خالّخ» یا همان «خَلُّخ» (قبیله و ناحیه خَلَّج / خرلُّخ / قرلوق) ضبط شده است که در برخی نسخه‌های خطی یا بازنویسی‌ها به دلیل لغزش قلم کاتبان و جابجایی نقطه‌ها، به صورت «خالیک» یا «خالک» تحریف شده است.

با توجه به ساختار جغرافیایی کتاب حدود العالم، این واژه به دو منطقه و مفهوم اشاره دارد:

۱. ناحیه و شهرهای خَلُّخ (قرلوق / خرلّخ) در ترکستان

نویسنده مجهول حدود العالم فصل جداگانه‌ای را به «ناحیت خلّخ» (که مینورسکی آن را Karluk یا همان قرلوق‌ها ترجمه کرده) اختصاص داده است.

  • موقعیت در حدود العالم: مؤلف می‌نویسد که این ناحیه در شمال و شرق ماوراءالنهر واقع است. از جنوب به جیحون و بخشی از حدود تبت، از مغرب به غوز (اوغوزها) و چِگِل، و از شمال به دشت خرخیز (قرقیز) محدود می‌شود.

  • محل امروزین: این قلمرو وسیع تاریخی امروزه شامل بخش‌هایی از جنوب قزاقستان، قرقیزستان (به‌ویژه دره رود چوی و مناطقی از پامیر) و نواحی مرزی شمال غربی چین (سین‌کیانگ) می‌شود. شهرهایی مانند طراز (تاراز امروزی در قزاقستان) و نواحی اطراف دریاچه ایسیک‌کول در قلمرو این قبیله بزرگ ترک تبار بوده است.

۲. خلج‌های خراسان و غزنین (تطبیق جای‌نام با مرزهای غرجستان و بست)

در بخش‌های دیگری از حدود العالم (ذیل نواحی خراسان و حدود آن)، به گروه‌هایی از همین مردم اشاره شده که به نواحی جنوبی‌تر کوچ کرده بودند.

  • موقعیت در حدود العالم: کتاب ذکر می‌کند که گروهی از خلّخ‌ها (خلج‌ها) در نواحی میان بست (لشکرگاه امروزی)، غزنین و مرزهای غرجستان و گوزگانان سکونت دارند و صاحبان گوسفند و چهارپایان هستند.

  • محل امروزین: این جغرافیا دقیقاً منطبق بر استان‌های غزنی، زابل، قندهار و هلمند در جنوب و جنوب شرقی افغانستان امروزی است. (مردمانی که بعدها در تاریخ به نام «خلج» یا در زبان پشتو «غل‌زایی/خلجی» شناخته شدند).

نتیجه: اگر واژه «خالیک» مورد نظر شما در بخش شهرهای ترکستانِ کتاب باشد، محل امروزین آن مناطق مرزی قرقیزستان و قزاقستان است؛ و اگر مقصود تجمعات عشایری این قبیله در مرزهای خراسان باشد، محل امروزین آن جنوب و شرق افغانستان (حوزه غزنی و قندهار) است.