با توجه به پژوهشهای دکتر علیاشرف صادقی (بهویژه در کتاب تکوین زبان فارسی) و همچنین یادداشتهای عباس اقبال بر متون کهن، این عبارت به یکی از لهجههای محلی ایران شرقی و فرارود در سدههای نخستین هجری اشاره دارد.
۱. منظور از «اینجا» کجاست؟
منظور از «اینجا»، منطقه بُخارا (یا به طور کلی نواحی فرارود و سغد قدیم) است.
در متون کهن لغوی، مانند لغت فرس اسدی توسی یا حواشی الابنیه عن حقایق الادویه (که عباس اقبال و علیاشرف صادقی بر آنها تحقیق کردهاند)، ذکر شده است که واژه «خُنبه» در زبان عمومی پارسی به کار میرفته، اما در گویش بخارایی یا نواحی اطراف آن، هنگامی که خمره را برای کاربرد خاصی (مانند جدا کردن آذوقه از انبار اصلی) جابهجا میکردند، آن را با نام دیگری میخواندند.
۲. تصحیح واژه «بهلهه»
واژهای که شما به صورت «بهلهه» در متن دیدهاید، در واقع در نسخههای معتبر و تحلیلهای زبانشناختی علیاشرف صادقی، به صورت «پَهله» یا «بهله» (برگرفته از واژه پهلوی) بررسی شده است.
توضیح فنی: در برخی گویشهای قدیمی ماوراءالنهر، وقتی خمره (خنبه) را از انبار بزرگ (مخزن اصلی) به فضای نزدیکتر به مطبخ یا محل مصرف میآوردند، اصطلاحاً به آن میگفتند آن را در «پَهله» (کنار یا دسترس) قرار دادهاند.
اما قول قویتر (بر اساس تحقیقات صادقی روی واژگان «الابنیه») این است که این کلمه تصحیف شدهی واژهای سغدی یا بخارایی است که به خمرههای دهانگشاد اطلاق میشده است.
۳. علت تغییر نام (چون از انبار دور کنند)
علت اینکه میگوید «چون از انبار دور کنند چنین خوانند» به یک سنت انبارداری قدیمی برمیگردد:
خُنبه/خُمره: معمولاً ظرف بزرگی بود که در زمینِ انبار (سردابه) دفن میشد تا خنک بماند.
وقتی مقداری از دانه یا میوه را از آن خمره بزرگِ ثابت برمیداشتند و در ظرفی کوچکتر برای مصرف روزانه میریختند، آن ظرفِ دوم در آن منطقه خاص (احتمالاً بخارا) نام متفاوتی داشته است.
۴. تحلیل بیت ابوشکور از دیدگاه این دو محقق
دکتر صادقی با استناد به این بیت از ابوشکور بلخی (شاعر قرن چهارم که خود اهل بلخ و آشنا به گویشهای خراسان بزرگ بود)، استدلال میکند که:
خانه را تا بدر: یعنی فضای بیرونی و عمومی خانه را برای نمایش ثروت و مهماننوازی پر از میوه کن.
خنبه را تا بسر: یعنی ذخیره استراتژیک (دانه/گندم) را در خمره (که در انبار است) تا لبه پر نگه دار.
نتیجهگیری: اگر در متنی که مطالعه میفرمایید به این گزاره برخورد کردهاید، به احتمال بسیار زیاد نویسنده در حال نقل قول از جغرافیدانان یا لغویان قدیم (مانند ابومنصور موفق هروی) است که به ویژگیهای زبانی منطقه بخارا و نواحی سغد اشاره داشتهاند؛ جایی که میان ظرفِ انبار و ظرفِ مصرف تفاوت واژگانی قائل میشدند.
