نَشک درخت ناژ باشد [رودکی گوید: آن که نشک آفرید و سرو سهی وآن که بید آفرید و ناژ و بهی]. واژگان پهلوی؟
واژهٔ نَشک (Našk) در زبان پارسی میانه (پهلوی) و گویشهای شرقی ایرانی (خراسانی و سغدی) به صورت نَشک (našk) و هممعنی آن یعنی ناژ به صورت ناژ / کاژ (nāž / kāž) بازسازی میشوند. این واژه از نامهای کهن درختان همیشه سبز و مخروطیان (مانند کاج، صنوبر و سرو کوهی) در زبانهای ایرانی میانه است. [1, 2]
ریشهشناسی «نَشک» و «ناژ» در زبان پهلوی
عبارت نقلشده از لغت فرس اسدی طوسی و بیت شاهد از رودکی سمرقندی، نام چند درخت اصیل ایرانی را در کنار هم آورده است: [1, 2]
- نَشک (Našk): واژهای اصیل در گویشهای ایرانی شرقی (سغدی و خراسانی) و پارسی میانه است که به درخت کاج و صنوبر اطلاق میشده است. این واژه همچنین به معنای «نوک و تیزی هر چیز» (مانند سوزنهای برگ کاج یا منقار پرندگان) نیز به کار رفته است که با برگهای سوزنیشکل درخت کاج پیوند معنایی دارد. [1, 2, 3]
- ناژ / ناژو (Nāž / Nāžū): در پارسی میانه به صورت ناژ (nāž) و کاژ (kāž) ضبط شده است. در فرهنگهای کهن فارسی، میوه آن را مانند ترنج کوچکی توصیف کردهاند که فلسفلس (مانند حلقههای جوشن و زره) است که دقیقاً توصیف میوه مخروطی کاج (کوز کاج) است. [1, 2, 3, 4]
واژگان پهلوی در بیت رودکی سمرقندی
در نسخههای معتبر دیوان رودکی (از جمله گنجور)، مصراع دوم این بیت به صورت «وآن که بید آفرید و نار و بِهی» نیز ضبط شده است. واژگان اصیل ایرانی با ریشه پهلوی در این بیت عبارتاند از: [1]
- آفَرید (Āfarīd): ماضی از مصدر پهلوی آفَریدَن (āfrīdan) (در اوستایی ā-frī-) به معنای آفریدن و خلق کردن است.
- سَروِ سَهی (Sarw ī sahī): واژه سرو در پهلوی به صورت sarw است و صفت سَهی (sahī) از ریشه پهلوی سَهیگ (sahīg) (به معنای راست، بلندقامت و برازنده) گرفته شده است. [1]
- بید (Wēd): در پهلوی به صورت wēd (در اوستایی vaēti-) ضبط شده و درختی وابسته به آب و ایزد رَشن است.
- بِهی (Bihī): نام میوه به در پهلوی به صورت بِه (bēh) است و پسوند «ـی» در «بهی» برای رعایت وزن و قافیه (یا به معنای درخت به) به آن افزوده شده است. (و اگر صورت نسخه نار باشد، شکل کوتاهشده واژه پهلوی اَنار / anār است). [1]
اگر مایل باشید، میتوانم:
- تطبیق نامهای مختلف کاج و سرو در متون پهلوی و ادبیات کلاسیک (مانند تفاوت ناژ، کاژ، عرعر، صنوبر و شَربین) را با گونههای گیاهشناسی ایران بررسی کنم.
- یا واژه دیگری از لغت فرس اسدی طوسی را که در دست بررسی دارید ریشهیابی کنم.
