۱۴۰۵ آبان ۲۷, چهارشنبه

نیم‌لنگ کمان‌دان بود، یعنی قِربان و شغا تیران بود، یعنی کیش [فرخی گوید: بوقت کارزارِ خصم و روزِ نام و ننگِ تو فَلَک در گردن آویزد شغا و نیم‌لنگ تو]. واژگان پهلوی؟

 نیم‌لنگ    کمان‌دان بود، یعنی قِربان و شغا تیران بود، یعنی کیش [فرخی گوید:    بوقت کارزارِ خصم و روزِ نام و ننگِ تو    فَلَک در گردن آویزد شغا و نیم‌لنگ تو].  واژگان پهلوی؟

در زبان پارسی میانه (پهلوی) و گویش‌های شرقی ایرانی (خراسانی و سغدی)، واژهٔ نیم‌لنگ به صورت نِیم‌لَنگ (nēm-lang) و واژهٔ شَغا به صورت شَغا / شَغاد (šaγā / šaγād) بازسازی می‌شوند. این دو واژه از اصطلاحات تخصصی جنگ‌افزارشناسی و تیراندازی در ایران باستان هستند که به ترتیب برای کمان‌دان (غلاف کمان) و تیردان (جعبه تیرها) به کار می‌رفتند. [1, 2]
ریشه‌شناسی و واژگان پهلوی ابزارهای تیراندازی در متن
در عبارت نقل‌شده از لغت فرس اسدی طوسی، چهار اصطلاح کهن و تخصصی مربوط به سازوبرگ تیراندازان ایرانی معرفی شده است: [1]
  • نیم‌لَنگ (Nēm-lang): در پارسی میانه مرکب از نِیم (nēm) به معنای «نصف، نیمه و یک سو» و لَنگ (lang) به معنای «پهلو، ران و کمرگاه» (یا آویزه‌ای که بر یک سوی کمر آویخته می‌شود) است. از آنجا که کمان‌دان غلافی چرمی بود که تنها نیمی از کمان در آن جای می‌گرفت و به یک سوی کمربند بسته می‌شد، به آن نیم‌لنگ می‌گفتند. [1]
  • شَغا (Šaγā): واژه‌ای اصیل در گویش‌های ایرانی شرقی (خراسانی و سغدی) و فارسی دری متقدم به معنای تیردان (ترکش) است. برخی زبان‌شناسان آن را هم‌ریشه با واژه پهلوی شاخ / شَگ (šāx) (به معنای شاخه و لوله توخالی) و نام پهلوان شاهنامه یعنی شَغاد دانسته‌اند.
  • قِربان (Qirbān / Kurbān): واژه «قِربان» (با کسر قاف) در اصل واژه‌ای ایرانی به صورت کُربان / گُربان (kurbān / gurbān) به معنای «نگهدارنده و غلاف کمان» است که وارد زبان عربی و ترکی شد و دوباره با تلفظ «قِربان» به فارسی بازگشت.
  • کیش (Kēš): در زبان پهلوی به صورت کِیش (kēš) به معنای تیردان (ترکش) به کار می‌رفته و از کهن‌ترین واژگان ایرانی در متون حماسی (مانند شاهنامه فردوسی) است.
واژگان پهلوی در بیت فرخی سیستانی
در بیت شاهد از فرخی سیستانی («به وقت کارزار خصم و روز نام و ننگ تو / فلک در گردن آویزد شغا و نیم‌لنگ تو»)، چندین واژه اصیل ایرانی با ریشه پهلوی به کار رفته است: [1]
  • کارزار (Kārzār): در پهلوی به صورت kārzār (مرکب از kār به معنای نبرد و کار + پسوند مکان‌ساز ـزار / -zār) به معنای میدان جنگ و نبرد است.
  • روز (Rōz): در پهلوی به صورت rōz (در اوستایی raočah- به معنای روشنایی و روز) ضبط شده است.
  • نام (Nām): در پهلوی به صورت nām (در اوستایی nāman-) به معنای اسم، آوازه و افتخار است.
  • نَنگ (Nang): در پهلوی به صورت nang به معنای عار، بدنامی و آبروریزی به کار می‌رفته است.
  • گَردَن (Gardan): در پهلوی به صورت gardan (از ریشه gart- به معنای چرخیدن) ضبط شده است.
  • آویزَد (Āwēzad): مضارع از مصدر پهلوی آویختَن (āwēxtan) به معنای آویزان کردن و حمایل نمودن.
اگر مایل باشید، می‌توانم:
  • فهرست کامل جنگ‌افزارها و سازوبرگ رزمی سپاه ساسانی به زبان پهلوی (مانند زره، مغفر، گُرز، نیزه و کمند) را بر پایه متون پهلوی معرفی کنم.
  • یا واژه دیگری از لغت فرس اسدی طوسی را که در دست بررسی دارید ریشه‌یابی کنم.

//////////////////

نیم‌لنگ. [لَ / لِ] (اِ) کمان‌دان. (لغت فرس اسدی) (اوبهی). قربان. (لغت فرس اسدی) (اوبهی) (برهان قاطع) (جهانگیری). قربان کمان. (رشیدی) (آنندراج) (غیاث‌اللغات). که کمان را در میان آن نهند. (جهانگیری). قربان کمان که کمان را در آن‌جا جای دهند. (انجمن‌آرا) (آنندراج). و آن جایی باشد که کمان را در آن گذارند و بر کمر بندند. (برهان قاطع). جای کمان. (فرهنگ لغات شاهنامه) (حاشیهٔ وحید بر شرفنامه):
به وقت کارزار خصم و روز نام و ننگ تو
فلک در گردن آویزد شغا و نیم‌لنگ تو
(فرخی، از فرهنگ اسدی)
از نهیب کارزار خصم، روز نام و ننگ
ز او فلک در گردن آویزد شغا و نیم‌لنگ
(فرخی، از یادداشت مؤلف)
ای سرافرازی که از تاج شهان زیبد همی
بر میان بندگان تو شغا و نیم‌لنگ
(معزی)
  • «هزار غلام با عمود سیمین و دو هزار با کلاه‌های چهارپر بودند و کیش و کمر و شمشیر و شغا و نیم‌لنگ بر میان بسته.» (تاریخ بیهقی، ص ۲۹۰)
  • «با کلاه‌های چهارپر، تیر و کمان به دست و شمشیر و شغا و نیم‌لنگ.» (تاریخ بیهقی، ص ۴۵۱)
همه ساز لشکر به ترتیب جنگ
برآراست از جعبه و نیم‌لنگ
(نظامی)
|| کمان. (انجمن‌آرا) (برهان قاطع) (رشیدی) (فرهنگ شاهنامه) (آنندراج):
به یک تیر پای فلک شل کند
اگر برگشاید به کین نیم‌لنگ
(شمس فخری، از انجمن‌آرا)
|| ترکش. تیردان. (برهان قاطع) (ناظم‌الاطباء) (فرهنگ فارسی معین).
|| خوب. خوش. زیبا. (برهان قاطع). رعنا. خوب. زیبا. (جهانگیری). در فرهنگ به معنی رعنا و خوب آورده. سوزنی گوید:
ز آن کیر خر که سر به شکم می‌زند همی
کیرش قوی‌تر آمد و نوخیز و نیم‌لنگ
لیکن در این بیت به معنی «نیم‌خیز» مناسب‌تر است. (رشیدی).