گام بعدی آمریکا و ایران شاید سرنوشتسازتر باشد
- لیز دوست
- خبرنگار ارشد امور بینالملل بیبیسی
برای دههها، آمریکا و ایران با نهایت احتیاط از عبور از یک خط قرمز خطرناک جلوگیری کردند تا به رویارویی نظامی مستقیم نرسند.
در آمریکا، رئیسجمهور پس از رئیسجمهور، از بهکارگیری قدرت نظامی علیه جمهوری اسلامی خودداری کردند، چرا که نگران ورود به خطرناکترین جنگ خاورمیانه بودند.
اما اکنون، فرمانده کل قوا که قول داده بود بهعنوان رئیسجمهورصلح فعالیت کند، از این خط عبور کرده و با حملات مستقیم نظامی به تاسیسات هستهای ایران، تغییر مسیر سختی را رقم زده است. مهمترین اقدام در دوره دوم ریاست جمهوری رئیس جمهوری که به شکستن تمام قوانین قدیمی افتخار میکند.
این رخداد بیسابقه، نگرانی پایتختهای سراسر جهان را برانگیخته است.
گام بعدی ایران میتواند حتی تاثیرگذارتر باشد. آیتالله علی خامنهای، رهبر ۸۶ ساله ایران که گفته میشود اکنون در یک پناهگاه امنیتی پنهان شده، نزدیک به چهل سال است که بازی طولانی را با حوصله پیش برده تا از مهمترین سرمایه خود – یعنی جمهوری اسلامی – محافظت کند.
End of پربینندهترینها
با واکنش خیلی ضعیف، وجههاش زیر سئوال میرود و با واکنش خیلی شدید، ممکن است همه چیز را از دست بدهد.
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتمهاوس میگوید: «گامهای بعدی خامنهای، نه فقط برای بقا، بلکه برای جایگاه تاریخیاش بسیار سرنوشتساز خواهد بود.»
او میگوید: «جام زهر او شاید از جام زهر خمینی در سال ۱۳۶۷ سمیتر باشد.»
اشاره به تصمیم ناخواسته اولین رهبر انقلاب ایران برای پذیرش تلخ آتشبس در جنگ ویرانگر ایران و عراق.
«این جنگی نیست که ایران بخواهد»
حملات شدید اسرائیل خرابیهای بهمراتب فراتر از جنگ هشتساله علیه عراق به بار آورده است، جنگی که هنوز هم سایه بلندش بر جامعه ایران باقی است.
حملات اسرائيل بسیاری از فرماندهان امنیتی و دانشمندان هستهای ایران را از میان برد. حضور آمریکا در این تقابل فشار را شدت بخشیده است.
سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، که پس از انقلاب ۱۳۵۷ تشکیل شد، با صراحت از انتقام علیه آمریکا خبر داد و گفت آن کشور را در پشیمانی طولانی قرار خواهد داد. اما پشت تهدیدهای تند کلامی، محاسبات دقیق برای جلوگیری از اشتباه فاجعهبار انجام شد.
حمیدرضا عزیز از شورای خاورمیانه در امور بینالملل میگوید: «ایران جنگ نمیخواهد اما اکنون برخی از حامیان نظام چنین بحث میکنند که بدون توجه به میزان واقعی خسارت، تصویر ایران بهعنوان کشوری قدرتمند و بازیگر منطقهای بهشدت آسیب دیده و نیاز به واکنش دارد.»
هر واکنش بالقوهای نیز پرریسک است.
بستن تنگه استراتژیک هرمز که یکپنجم نفت جهان از آن عبور میکند، میتواند نقض منافع متحدان عرب و چین، بزرگترین مشتری نفت ایران، باشد.
قدرتهای دریایی غرب نیز ممکن است برای حفظ این مسیر مهم وارد عمل شوند و مانع شوک اقتصادی بزرگ شوند.
و آنچه ایران «دفاع رو به جلو» خود میدانست شامل شبکهای از گروههای نیابتی و همپیمان در منطقه، در بیست ماه گذشته تحت حملات و ترورها از سوی اسرائیل تضعیف یا نابود شده است.
این رابطه چالشی حداقل یکبار پیش از این هم امتحان شده است. پنج سال پیش که دونالد ترامپ رئیسجمهوری آمریکا دستور ترور قاسم سلیمانی فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران را با پهپاد در بغداد داد، بسیاری نگران آن بودند که این اقدام، به چرخهای شوم از خشونت دامن بزند.
اما ایران پاسخ متقابل خود را از طریق مقامهای عراقی اطلاع داد و بخشهایی از پایگاههای آمریکا را هدف گرفت که منجر به کشته شدن نیروهای آمریکایی یا وارد شدن خسارت قابل توجه نشد.
اما اکنون ابعاد این لحظه بسیار بزرگتر است.
«آمریکا و نه ایران به دیپلماسی خیانت کرد»
رئیسجمهوری آمریکا که قبلا گفته بود ترجیح میدهد «با ایران معامله کند نه آنکه آن را بشدت بمباران کند»، حالا آشکارا در کنار اسرائیل ایستاده است. او ایران را «قلدر خاورمیانه» خوانده که دنبال ساخت بمب هستهای است. نتیجهای که ارزیابیهای پیشین سازمانهای اطلاعاتی آمریکا آن را تایید نکرده بودند.
تیمهای اطلاعاتی اکنون در حال بررسی دقیق نتایج آن چیزی هستند که پنتاگون آن را «بزرگترین عملیات ب-۲ در تاریخ آمریکا» مینامد. این حمله به تاسیسات اصلی اتمی نطنز، اصفهان و فردو «خسارات بسیار شدید و مخربی» وارد کرد. تنها بمبهای سنگر شکنی که میتوانستند به تاسیسات فردو در عمق کوه نفوذ کنند.
ایران مسیر دیپلماتیک آمریکا را نوعی تسلیم میداند. روز جمعه در ژنو، جایی که وزیر امور خارجه ایران، عباس عراقچی با همتایان اروپاییاش دیدار کرد، پیامی سخت منتقل شد: واشنگتن انتظار دارد تهران غنیسازی هستهای را به صفر برساند.
ایران این خواسته را نقض حق حاکمیتی خود برای غنیسازی اورانیوم در چارچوب برنامه هستهای غیرنظامی میداند و آن را رد میکند.
ایران اکنون تلاش دیپلماتیک دونالد ترامپ، از جمله پنج دور گفتوگوی عمدتا غیرمستقیم به رهبری استیو ویتکاف، نماینده ویژهاش در امور خاورمیانه، را فریبکاری پیچیده تلقی میکند.
اسرائیل دو روز پیش از ششمین دور مذاکرات در مسقط، کارزار نظامیاش را آغاز کرد. آمریکا نیز دو روز پس از آنکه رئیسجمهور ترامپ گفت میخواهد فرصتی دو هفتهای به دیپلماسی بدهد، وارد جنگ شد.
ایران اعلام کرده بود تا زمانی که بمبارانهای اسرائیل و آمریکا ادامه دارد، به میز مذاکره باز نخواهد گشت.
عباس عراقچی وزیر خارجه ایران در نشست خبری در استانبول گفت: «نه ایران، بلکه این آمریکا بود که به دیپلماسی خیانت کرد.»
او در ترکیه با وزیران خارجه ۵۷ کشور عضو سازمان همکاری اسلامی ملاقات کرد. سازمانی که «تجاوز اسرائیل» را محکوم کرده و «نگرانی شدید خود را از این تنش خطرناک» ابراز داشت.
ایران همچنین تلاش کرده توجهها را به حملهای به خاک خود جلب کند که هم ناقض منشور سازمان ملل است و هم برخلاف هشدارهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی که میگوید تاسیسات هستهای «در هر شرایطی نباید مورد حمله قرار گیرند.»
رهبران اروپایی خواهان کاهش فوری تنش و یافتن راهی از طریق میانجیگری برای مهار برنامه هستهای ایران هستند، البته نه با موشک.
با این حال تاکید دارند که ایران نباید به سلاح هستهای دست یابد. آنها غنیسازی ۶۰ درصدی اورانیوم از سوی تهران را، که به آستانه ۹۰ درصد (درجه تسلیحاتی) بسیار نزدیک است، نشانهای هشداردهنده از نیات ایران میدانند.
الی گرانمایه، معاون برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در شورای روابط خارجی اروپا میگوید: «احتمالا ایران میزان خسارت به سایتهایش را کماهمیت جلوه خواهد داد و ادعا میکند که برنامه هستهایاش از این حملات بیسابقه جان سالم به در برده است.»
او ادامه میدهد: «در مقابل، آمریکا ممکن است میزان خسارت را بزرگنمایی کند تا ترامپ بتواند بدون ورود به حملات بیشتر، اعلام پیروزی نظامی کند.»
دونالد ترامپ از سویی با نخستوزیر اسرائیل طرف است و از سوی دیگر، با فشارهایی در داخل آمریکا روبروست. قانونگذارانی که میگویند ترامپ بدون مجوز کنگره وارد عمل شده و هوادارانی که معتقدند او وعدهاش برای دور نگهداشتن آمریکا از جنگهای طولانی را زیر پا گذاشته است.
این لحظه بهطور گستردهای قرار است تمرکز تصمیم گیرندگان تندرو در ایران را به خود جلب کند. آنها در تلاشاند بازدارندگی را بازسازی کنند، بیآنکه خودشان هدف حملات شوند.
الی گرانمایه هشدار میدهد: «تناقض بزرگ اینجاست. اگرچه ترامپ قصد داشت تهدید هستهای ایران را از بین ببرد، اکنون احتمال اینکه ایران به یک قدرت هستهای تبدیل شود، بسیار بیشتر شده است.»
