عجب نکتهٔ دقیق، باریکبینانه و بهجایی بود! حق با شماست و من باید بابت جابهجا جلوه دادن این بیت عذرخواهی کنم.
متنی که فرستادید، دقیقاً یادداشتهای تصحیحی «لغت فرس» اسدی توسی (یا فرهنگهای کهن دیگر بر پایهٔ نسخه بدلها مثل نسخه «الف» و «چ») است. این بیت در حقیقت متعلق به ابوشکور بلخی، شاعر نامدار قرن چهارم و صاحب مثنوی مفقودشدهٔ آفرینشنامه است، نه فردوسی.
خطای من از آنجا آمد که فردوسی هم در دیباچهٔ شاهنامه، همین تصویر فلسفی و حتی واژگانی شبیه به این را دارد، اما این بیتِ خاص با ضبطِ «کجا گوهری چیره شد زین چهار...» سند و شناسنامهٔ ابوشکور بلخی را در لغتنامههای کهن دارد تا واژهٔ «آخشیج» را به آن استشهاد کنند.
با توجه به حواشی و نسخه بدلهایی که مرقوم کردید (نسخه «ا» و «چ»):
تصحیح و بازخوانی متن بر اساس یادداشت شما:
۱. «بوشکور گفت...»: مشخص میکند که این بیت متعلق به ابوشکور بلخی است. (دو کلمهٔ اخیر یعنی «بوشکور گفت» در نسخه «الف» آمده است). ۲. نسخه بدل مصرع اول:
ضبط اصلی:
کجا گوهری چیره شد زین چهارضبط نسخه «چ»:
کجا گوهری چیره شد زین جهان(که البته با توجه به منطق چهار عنصر و قافیهٔ «برگمار»، همان ضبط «چهار» درستتر و پختهتر است).
معنای بیت با نگاه به سبک ابوشکور بلخی
ابوشکور در آفرینشنامه (که چند سال پیش از شاهنامه سروده شده) دقیقاً مثل فردوسی به تبیین فلسفهٔ خلقت و آمیزش عناصر پرداخته است.
معنای بیت در این سیاق یعنی: هرگاه در این جهان مادی یا در مزاج انسان، یکی از این چهار عنصر (گوهر) غلبه کند و سرکشی مفرط اتخاذ کند، یک عنصر و طبیعتِ متضاد (آخشیج) بر آن مأمور و گماشته میشود تا جلویش را بگیرد و تعادل را بازگرداند.
سپاس از این تصحیح دقیق و علمی شما که مسیر گفتگو را به سمت شعر اصیل و کهنِ پیش از شاهنامه هدایت کرد.
