#نام_ایران
#صادق_سجادی
بخش اول
جاحظ (د۲۵۵ق)، ادیب و نویسنده نامدار نیمه اول قرن دوم هجری از «اقالیم ایرانشهر» سخن رانده و آنرا مطابق سرزمین بابل دانسته ( المحاسن، ۳۱۳). چند قرن بعد راغب اصفهانی (د ۵۰۲ق) اقالیم ایرانشهر را «ارض بابل» دانسته است (تاریخ اصبهان،۲/۵۹۳).
مقدسی آورده که بهترین و معتدلترین نقطه زمین، «ایرانشهر» است که معروف به اقلیم بابل است و سرزمینی است از شرق به غرب، میان رود بلخ (یعنی جیحون) تا رود فرات؛ و از شمال تا جنوب میان دریای آبسکون تا دریای پارس و یمن (البدء و التاریخ، ۴/۹۷-۹۸).
ابن خرداذبه (د ح۲۸۰ق) در مسالک و ممالک، پس از شرحی در باره شیوه سنجیدن جهات چهارگانه سرزمین و قلمروها نسبت به نزدیکترین مرکز سیاسی و شهری، تصریح کرده است که در این تاریخ مرکز جهان اسلام، عراق است و ایرانیان که از قدیم در آن ساکن بوده اند، آنرا «دل ایرانشهر» میخواندهاند. عربها نیز همین نام ایران را معرَّب کرده و آن سرزمین را عراق خواندهاند (المسالک، ۲۳۴). ابن خرداذبه، دینوری ( د۲۸۲ق)، طبری (د ۳۳۰ق)، مسعودی (د ۳۴۶ق) از نویسندگانی هستند که قسمتی از روایات کهنِ اسطورهوش درباره نام ایران را نقل کردهاند.
ابونعیم در چند جای دیگر هم از ترکیب «ایرانشهر» معادل سرزمین ایران استفاده کرده است (مثلاً:۱/۳۴).
ابن حوقل پس از برشمردن مهمترین ممالک ربع مسکون، تصریح کرده که ستون ممالک روی زمین چهار مملکت است. آبادترین و بهترین و پرجمعیتترین و استوارترین آنها در سیاست و عمارت و وفور درآمد، «ایرانشهر» است که قطب آن بابل است. این مملکت را «اقلیم فارس» نیز میخوانند ( صوره الارض، ۹).
ابن خلدون (۸۰۸ق.) در جایی نیز به تصریح نام «ایران» را آورده و آنرا معادل«بلاد الفرس» گرفته است و گفته است «ارض ایران هی بلاد الفرس».
ابن العبری، مورخ مسیحی قرن هفتم هجری نیز میان دو ترکیب «بلاد فارس» و «مملکه الفرس» آشکارا تفاوت قائل شده و ترکیب نخست را فقط معادل شهرهای ایران؛ و ترکیب دوم را فقط معادل قلمرو پادشاهی ایران و سلسله فرمانروایان به کار برده است.
ابوالفدا (د ۷۳۲ق) آورده که مسکن مردم ایران وسط معمور است و به آن «فارس» گویند و تمام سرزمینهای زیر جیحون را «ایران» گویند که سرزمین «فرس» است (المختصر فی اخبار البشر، ۱/۸۲) یعنی او صراحتاً «فارس» را معادل «ایران» و «فرس» را برابر ایرانیان بکار برده است.
شهابالدین ابن فضلالله العمری (د۷۴۹ق) «مملکه ایران» را یکی از چهار مملکت بزرگ در قلمرو اسلام دانسته است (ادامه دارد)...
تصویر: بخشی از نقشه دنیای هرودوت
