«کمان پنبهزنی» که با نامهای کمان حلاجی، کمان نداف یا لورک نیز شناخته میشود، ابزاری سنتی است که برای جدا کردن و باز کردن الیاف بههمفشرده پنبه یا پشم از یکدیگر استفاده میشود. این حرفه و ابزار در گذشته در ایران بسیار رایج بوده است.
توضیحات ابزار و عملکردابزار سنتی: کمان پنبهزنی یک وسیله دستی است که از یک کمان بزرگ با زه (معمولاً از جنس روده یا ابریشم) و یک چکش چوبی به نام «چَک» یا «مُشته» تشکیل شده است.
عملکرد: حلاج (پنبهزن) با استفاده از چکش، به زه کمان ضربه میزند. ارتعاشات ایجاد شده در زه کمان باعث میشود الیاف پنبه یا پشم از هم باز و نرم شوند و دانهها و ناخالصیها از آنها جدا گردند.
مقایسه با دستگاههای مدرن: در حالی که کمان سنتی یک فرآیند دستی و زمانبر است، دستگاههای مدرن «جین پنبه» (cotton gin) که اولین نوع عملی آن توسط الی ویتنی در سال ۱۷۹۳ اختراع شد، از روشهای مکانیکی مانند دندانههای ارهای یا غلتکها برای جداسازی سریع و آسان الیاف از بذر استفاده میکنند.
اهمیت تاریخی و فرهنگیپیشینه: استفاده از ابزارهای پنبهپاککنی دستی غلتکی در هند از قرن ششم میلادی رایج بوده و مدلهای پیشرفتهتر آن مانند جین غلتکی دنده حلزونی در قرون وسطی در شبه قاره هند اختراع شد.
آداب و رسوم: در فرهنگ عامه و باورهای قدیمی ایرانی، بهویژه در تهران قدیم، آیینهایی برای «بختگشایی» دختران دمبخت وجود داشته است؛ از جمله عبور دادن مخفیانه دختر از میان کمان پنبهزنی در زمان استراحت حلاج، با این اعتقاد که پاره شدن احتمالی زه کمان به زودی منجر به باز شدن بخت دختر میشود.
تغییرات صنعتی: با گسترش کارخانههای پنبهزنی مدرن در اوایل قرن بیستم در ایران و جهان، حرفه سنتی حلاجی و استفاده از کمان پنبهزنی مانند سابق درآمد و رواج خود را از دست داده و رو به زوال گذاشته است.
///////////////////////////////////
«لورک» (Lorak) معانی مختلفی دارد که شامل کمان حلاجی یا پنبهزنی برای نرم کردن پنبه، یک نوع آجیل هفتمغز زرتشتی در جشنها (لورک یا آجیل گهنبار)، و همچنین مصغر «لُر» به معنی فردی از قوم لر میشود، هرچند کاربرد رایج آن بیشتر به کمان حلاجی اشاره دارد.
معانی اصلی لورک:کمان حلاجی ( کمان ندّافی): وسیلهای کمانی شکل که حلاجها برای باز کردن و تمیز کردن پنبه از آن استفاده میکردند (همانند کمان که با کشیدن نخ به پنبه میخورد).
آجیل گهنبار (آجیل هفت مغز زرتشتی): ترکیبی از خشکبار (پسته، بادام، سنجد و...) که در جشنهای زرتشتیان برای نذر و پذیرایی پخش میشود.
مصغر لُر: در برخی متون قدیمی به صورت کوچکشده یا تحبیبی کلمه «لُر» به کار رفته است.
نکات مهم:اگرچه «لور» به نوعی پنیر کمچرب هم گفته میشود، اما «لورک» به آن اشاره ندارد.
بیشترین معنی در لغتنامهها به کمان حلاجی اشاره دارد.
////////////////////////////////////
چَک یا مُشته چوبی سرگرد است که در حلاجی با آن زه کمان را برای پنبهزنی به حرکت در میآورند. وزن آن بین یک تا یکونیم کیلوگرم است.
چَک یا مُشته چوبی سرگرد است که در حلاجی با آن زه کمان را برای پنبهزنی به حرکت در میآورند. وزن آن بین یک تا یکونیم کیلوگرم است.
حلاج اهل ترکیه حین عمل پنبهزنی.
منابع دانشنامهٔ فرش[پیوند مرده]
این صفحه آخرینبار در ۱۰ دسامبر ۲۰۲۴ ساعت ۲۲:۳۹ ویرایش شده است.
این صفحه با استفاده از پارسوئید رندر شده است.
پنبهزن (حلاج) با چک حلاجی در دوره قاجار
