بیدگیاه- مرغ
اشاره
در
زبان فارسی معمولا «مرغ» میگویند ولی نام اصیل فارسی آن «بیدگیاه» است و نام محلی
آن در تنکابن و مازندران «کرک جرواش» میباشد. در کتب طب سنتی «ثیل صغیر»، «نجیل»
و «نجم» نامبرده شده است. به فرانسویChiendent وPetit
chiendent وChiendent rampant وChiendent officinal و
به انگلیسیCommon wheat grass وQuick grass مینامند. گیاهی است از خانواده گندمیانGraminaceae
نام علمی آن:Agropyron repens (L .) Beaw . و مترادف آنTriticum repens L .
میباشد.
در برخی مدارک علمی نام آن راAgropyrom repens یاTriticum repens مینویسند.
مشخصات
مرغ
یا بیدگیاه، گیاهی است علفی چندساله، رنگ آن سبز غباری. ساقههای هوایی آن بلند
نیست و به صورت کاه قسمتی خزنده و قسمتی قائم و ایستا از ساقههای زیرزمینی آن
منشاء میگیرد. ساقه زیرزمینی آن دارای انشعابات متعدد زیرزمینی است و گرهدار که
از هر گرهای ریشکها خارج میشوند. برگهای آن که از محل هر گره در ساقه خارج میشود
متناوب سبز غباری، دراز، باریک، افتاده و گلهای آن که در اواخر بهار ظاهر میشود،
سبز روشن خوشهای شبیه گل گندم و دانههای آن شبیه گندم
معارف
گیاهی، ج5، ص: 148
کوچک
به صورت خوشه مانند خوشه گندم در انتهای ساقه گلدهنده، تشکیل میشود.
مرغ بسرعت از طریق پخش دانه و همچنین گسترش ساقه زیرزمینی آن تکثیر میشود و در اراضی بایر نسبتا مرطوب و کنار آبها در مناطق معتدل میروید. در ایران معمولا در تمام نقاط ایران، دامنههای البرز، بین تهران و قزوین، دماوند و در مناطق شمالی ایران در مازندران و در آذربایجان در اطراف تبریز و خراسان و در قسمت مرکزی در تفرش، اراک بهطور خودرو میروید. از نظر کشاورزی یک علف هرز سمج است که با زحمت در براندازی آن میکوشند ولی از نظر دارویی اینگونه مورد بحث بسیار مفید و جالب است و اشخاص مطلع از ساقههای زیرزمینی آن استفاده دارویی متنوعی مینمایند.
ترکیبات شیمیایی
از نظر ترکیبات شیمیایی، ساقه زیرزمینی مرغ دارای مقداری اسانس و دو نوع گلیکوزید و ماده متبلور اینوزیت و ماده تریتیسین 212] است. در گزارش دیگری آمده است که ساقه زیرزمینی گیاه دارای دکستروز[213]، تریتیسین 214]، لعاب 215]، مانیتول 216]، اینوزیتول 217] است [بر].
خواص- کاربرد
قسمت
مورد استفاده گیاه مرغ ساقههای زیرزمینی آن است که پس از خارج کردن از زمین باید
آن را خوب شسته و ریشکهای آن را گرفته و قطعهقطعه کرده و خشک کنند. رنگ آن زرد و
طعم آن کمی شیرین و لعابدار است.
از
نظر طبیعت طبق نظر حکمای طب سنتی کمی سرد و خشک است و قابض میباشد. در مورد خواص
آن معتقدند که دمکرده بیخ یا ساقه زیرزمینی آن برای
معارف
گیاهی، ج5، ص: 149
دلپیچه
و زخمهای مثانه و سخت و قطرهقطره ادرار کردن مفید است. و همچنین دمکرده یا
جوشانده بیخ آن برای خرد کردن سنگ مثانه و کلیه بسیار نافع است و آب گیاه نیز از
500- 250 گرم برای دفع سموم اقسام مارها به عنوان ضد سم و برای رفع سوزش مجرای
ادرار و حبس ادرار و خرد کردن سنگ مثانه و سل بسیار نافع است و ضماد گیاه برای
ورمهای گرم مفید است. ضماد خاکستر آن برای قطع خون بواسیر، تحلیل ورمها، خشک کردن
جراحتها بسیار نافع است. عصاره بیخ آن برای بیماری قند مفید است. در دمکردهها به
نسبت 20 گرم ساقه زیرزمینی گیاه در 1000 گرم آب جوش استفاده میشود.
در
هندوچین ریشه مرغ را با ریشه پنبه جوشانده و از بخور آن و همچنین از آب جوشانده آن
برای شستوشو و بخور بواسیر استفاده میکنند [مینات .
جوشانده
بیدگیاه: ریشه بیدگیاه 20 گرم و آب 1000 گرم. ریشه را نیمکوب کرده و مدت نیم ساعت
در آب بجوشانند و صاف کنند و مانند مدرّات بیاشامند.
جوشانده
بیدگیاه و شیرینبیان: ریشه بیدگیاه 20 گرم، ریشه شیرینبیان 10 گرم و آب به قدری
که صاف شده به تنهایی 1000 گرم شود. اول مدت یک ساعت ریشه بیدگیاه را در آب
بجوشانند و صاف کنند و بعد ریشه شیرینبیان را به آن بیفزایند و آن را مدت یک ساعت
دم کنند و صاف نمایند و بتدریج بیاشامند. مدّر است و تمام خواص مذکوره در شرح گیاه
را دارا میباشد.
معارف گیاهی، ج5، ص: 150
ثیل کبیر
اشاره
گیاهی
است که در کتب طب سنتی با نام «ثیل کبیر» آمده است. به فرانسویGrand chiendent وpaspale و
به انگلیسیBermuda grass وStar grass گفته میشود. گیاهی است از خانواده غلاتGramina ceae
نام علمی آنCynodon dactylon (L .) Pers . میباشد.
ثیل
کبیر گیاهی است چندساله خیلی از نظر شکل متنوع و متغیّر. از طریق ساقه زیرزمینی
گیاه سریعا انتشار مییابد و مثل قالیچه سطح خاک را میپوشاند. ساقه گلدهنده آن
به ارتفاع 70- 10 سانتیمتر میرسد. گلها بنفش و میوههای آن معمولا شش شاخه و
گاهی کمتر که همه شاخهها از یک نقطه خارج میشوند و هر شاخه به شکل سنبله با دانههای
خیلی ریز میباشد.
در
تمام مناطق عالم در نواحی حارّه، نیمگرم، معتدله و در سواحل دریاها میروید. در
ایران در دامنههای البرز، اطراف تهران، کرج، سواحل شنزار شمال ایران، در گرگان،
بندر گز، آستارا و در آذربایجان و در کردستان، کرمانشاه، همدان، تفرش، اصفهان،
خوزستان و عملا در تمام مناطق شرق و غرب ایران میروید.
معارف گیاهی، ج5، ص: 151
خواص- کاربرد
در
چین از جوشانده گیاه مخلوط با نوعی برنج تخمیر شده که به چینی"Lau -ts ?ao
" نامند، در موارد خونریزیهای شدید از زخمها و یا پس از زایمان که خونروی
شدید باشد و به علاوه برای معالجه خونریزی زیاد و مفرط عادت ماهیانه تجویز میشود
که بخورند، ساقه زیرزمینی آن تصفیهکننده خون است [هاو]. و معروف به مدّر بودن
است. به علاوه نرمکننده و مسهل ملایمی است [پرّوت و هریر].
داروی
خوبی برای ناراحتیهای معده است و در موارد تب و هذیان و لرز خیلی مفید است [ویدال
. در فیلیپین از جوشانده آن به عنوان مدّر و برای نرم کردن سینه استفاده میشود
[گررو و کوئی زمبینگ . و برای معالجه بیماریهای اعضای تناسلی و ادرار مصرف میشود
[دیگانگ کو]. ساقههای آن را جویده و مخلوط با بزاق دهان روی زخم میمالند [آبرامس
. در هند: جوشانده اعضای زیرزمینی گیاه برای استسقا و در مرحله دوم سیفیلیس تجویز
میشود. از دمکرده ساقههای زیرزمینی آن برای بند آوردن خون از بواسیر استفاده میشود.
ریشههای لهشده آن را مخلوط با کشک برای تسکین التهاب مجاری ادرار و سوزش آن مصرف
میکنند. شیره گیاه قابض است و روی زخم تازه قسمت بریدهشده اعضای بدن مالیده میشود.
مدّر است و در موارد استسقا، هیستری، صرع و در مورد اسهالهای مزمن و اسهال خونی
مصرف میشود.
ثیل
کبیر از نظر طبیعت شبیه مرغ و سرد و خشک است.
معارف
گیاهی، ج5، ص: 152
