این کلام شریف، یکی از مشهورترین، حماسیترین و تکاندهندهترین خطابات امام حسین (ع) در روز عاشوراست.
جمله کاملتر و مشهور آن به این صورت نقل شده است:
«إن لَم یَکُن لَکُم دینٌ و کُنتُم لا تَخافونَ المَعادَ، فَکونوا أَحراراً فی دُنیامُک» (اگر دین ندارید و از معاد و روز قیامت نمیترسید، پس حداقل در دنیای خود آزاده باشید.)
زمینه و بافت تاریخی سخن
این سخن زمانی از سوی امام (ع) فریاد زده شد که سپاه کوفه به فرماندهی شمر، پس از آنکه امام در اثر جراحات فراوان توان برخاستن نداشت، به سمت خیمههای زنان و کودکان حملهور شدند. امام حسین (ع) با دیدن این صحنه، غیرت و شرافت انسانی آنها را مخاطب قرار داد و فرمود که جنگ میان او و آنهاست و تا زمانی که او زنده است، نباید به حریم خانواده و زنان بیدفاع تعرض کنند.
مفهوم و ابعاد معنایی
این عبارت فراتر از یک شعار مذهبی، یک منشور جهانی در باب اخلاق انسانی است و دو نکته بنیادین را آشکار میکند:
اصالتِ انسانیت و شرف (آزادگی): امام (ع) خطابی کلی به همهی انسانها دارد؛ حتی اگر کسی به دین، شریعت یا دادگاه الهی در قیامت باور نداشته باشد، یک سری «اصول اخلاقیِ فطری» وجود دارد که هر انسانِ با شرافتی باید به آنها پایبند باشد. مفاهیمی مثل عدم تعرض به ضعیفان، کودکان و زنان، جزو این اصول فطری و انسانی هستند.
مرزبندی میان «آزادگی» و «دینداری»: این کلام نشان میدهد که آزادگی (حرّیت) مرحلهای قبل از دینداری است. انسان ابتدا باید در مرتبه انسانیتِ خود آزاد و صاحب مروت باشد تا بتواند حقیقت دین را درک کند. کسی که از اصالت انسانی و وجدان تهی است، دینداریاش نیز ادعایی بیش نیست.
این جمله در طول تاریخ به نمادی برای تمام نهضتهای آزادیبخش و حقطلب (فارغ از مذهب و نژاد) تبدیل شده است که بر مبنای آن، حفظ شرف و عزت انسانی بر هر چیزی مقدم است.
