Conversation with Gemini
ای جای جای کاسته از خوبی
باز از تو جای جای فزایسته.
این بیت زیبا و دقیق، بیت دوم از یک قطعه شعر دو بیتی معروف در زبان فارسی است.
کل این قطعه (که معمولاً به صورت دو بیت زیر نقل میشود) چنین است:
ای بیش و کم شده به همه سالی
وای نو به نو شده به همه جسته
ای جای جای کاسته از خوبی
باز از تو جای جای فزایسته.
معنی و مفهوم بیت
مصرع اول: «ای که بخشهایی از وجودت (یا مکانهایی از تو) از زیبایی، خوبی و کمالش کم شده است...»
مصرع دوم: «... و در عین حال، دوباره بخشهای دیگری از تو رو به فزونی، رویش و زیبایی گذاشته است.»
این بیت به «تغییرات مداوم و چرخهای» اشاره دارد؛ حالتی از کاهش و افزایش، یا فرسودگی و نو شدنِ همزمان. در ادبیات کلاسیک، این تصویر دقیقاً وصف «ماه» (قمر) در آسمان است که هر ماه باریک و کاسته میشود (محاق و هلال) و دوباره رو به فزونی میگذارد (بدر)؛ هرچند که در نگاهی وسیعتر، میتواند تمثیلی از «روزگار»، «طبیعت» یا حتی «احوال درون انسان» باشد که مدام در حال دگرگونی، پیر شدن و دوباره جوانه زدن است.
نکات لغوی و دستوری
فزایسته: صفت مفعولی یا صفت مشتق از مصدر «فزاییدن» (افزایش یافتن) است که امروزه بیشتر به صورت «فزاینده» یا «افزوده» به کار میرود، اما در زبان کهن (به ویژه سبک خراسانی) این ساختار کاملاً رایج بوده است.
جای جای: به معنی «بخشبخش»، «نقطه به نقطه» یا «گاهی و در برخی جاها».
تقابل معنایی: ساختار بیت بر پایه تضاد هنرمندانهی دو واژهی «کاسته» (کم شدن) و «فزایسته» (زیاد شدن) بنا شده است که توازن زیبایی به شعر میدهد.
این شعر نمونهای درخشان از فصاحت و ایجاز در زبان کهن فارسی است که تغییر و تحول عالم را در دو خط به تصویر میکشد.
