فرژ. [ ف ُ رُ ] (اِ) گیاهی باشد در غایت تلخی که دفع مرض کناک، که آن پیچش و زحیر است، کند و دردشکم را نافع باشد و آن را از ملک چین آورند و بعضی گویند وج است که آن را «اکر» ترکی و گیاه ترکی خوانند و بعضی گویند ریوند است و آن دارویی باشد مشهور به جهت اسهال آوردن . (برهان ). اکر نیز گویند و به تازی وی را «وج » گویند. (تحفه ٔ حکیم مؤمن ). «بیخ » گیاهی است تلخ طعم و درد شکم را سود دارد. (اسدی ). فریز. فریس . فرزد. فرزه . (حاشیه ٔ برهان چ معین) :
ویحک ای برقعی ای تلخ تر از آب فرژ
تا کی این طمع بد تو بنگیرد فرپژ(!).
منجیک.
که فرمود از اول که درد شکم را
فرژ باید از چین و از روم والان.
ناصرخسرو.
رجوع به فرز و فرزد شود.
//////////////
اگر ترکی
اشاره
ساقه زیرزمینی یا بیخ گیاهی است که در بازار دارویی ایران به نام «اگر ترکی» و «اگر ترکی» و «اگیر ترکی» گفته میشود و در کتب طب سنتی با نامهای «وج»، «عود الوج» و در برخی کتب «اگر ترکی» و «اکسیر ترکی» (صیدنه) آورده شده است. به هندی گیاه و ساقه زیرزمینی آن هر دو را «بچ» و «وج» مینامند. به فرانسویRoseau aromatique و به انگلیسیSweet flag وCalamus وCalamus root گویند. گیاه مولّد آن را به فارسی «سوسن زرد» و به فرانسویAcore وAcore vrai وRozeau odorant و به انگلیسیSweet flag وCalamus نامیده میشود. گیاهی است از خانوادهAraceae نام علمی آنAcorus calamus L . و مترادفهای آنAcorus aromaticus Gilib . وAcorus odoratus Lam . میباشد. و واریتهای از این گیاه که ساقه زیرزمینی آن نیز مصرف دارویی دارد، به نام علمیAcorus calamus L .var .asiaticus Pers . که مترادف آنAcorus asiaticus Nak . میباشد.
مشخصات
الف) مشخصات گیاه
گیاهی است چندساله علفی دارای ساقه زیرزمینی با بیخ ضخیم مفصلدار و
معارف گیاهی، ج5، ص: 342
گرهدار که ریشکها به آن اتصال دارند و خوشبو میباشد. شاخه گلدهنده آن در قسمت پایین سهوجهی است. برگهای آن متناوب، دراز، موجدار شبیه برگ زنبق و گلها زردرنگ و شبیه گل زنبق است.
ب) مشخصات ساقه زیرزمینی یا بیخ آن که در طب سنتی مصرف دارویی دارد.
بیخ آن ضخیم تقریبا به ضخامت یک انگشت، گرهدار درهم پیچیده و کج شبیه بیخ سعد. رنگ خارجی آن قهوهای و داخل آن سفید مایل به سرخ دارای بویی مطبوع کمی تلخ و گزنده و گرمکننده است. این گیاه در کنار رودخانهها و در باتلاقها و نقاط مرطوب در اروپا بخصوص در آلزاس فرانسه، بلژیک و در آسیا در هند و ایران میروید. در ایران در بلوچستان در تپههای جلاوان دیده میشود و در محل با نام «کول» شناخته میشود.
ترکیبات شیمیایی
در ساقه زیرزمینی گیاه گلوکوزیدی به نام آکورین 502] و یک آلکالوئید و مقداری اسانس به رنگ زرد و معطّر وجود دارد. از ساقه زیرزمینی خشک آن در حدود 5/ 3- 5/ 1 درصد اسانس معطّر زردرنگی گرفته میشود. در اسانس روغنی معطّر آن مواد کالامن 503]، کالامنول 504]، کالامئون 505] و آسارون یافت میشود.
اسانس گونه هندی آن دارای مقدار بیشتری آسارون است. علاوه بر آسارون دارای مقدار کمی نیز چند سسکیترپن، سسکیترپن الکل است. بوی خوش اسانس آن مربوط به وجود یک جزء نامشخصی در آن است. برگهای تازه گیاه دارای 78/ 0 درصد اکسالیک اسید و 006/ 0 درصد کلسیم 506] است و در برگهای خشک آن در حدود 2 درصد اکسالیک اسید و 18/ 0 درصد کلسیم میباشد]G .I .M .P[ .
در گزارش بررسی دیگری در مورد ترکیبات شیمیایی ساقه زیرزمینی گیاه چنین
معارف گیاهی، ج5، ص: 343
آمده است:
در ساقه زیرزمینی اگر ترکی مواد آسارون و پاراسارون 507] و کالامن، آساریل آلدئید[508]، سسکیترپن، تیل اوژنول، کالامئون، آکورین، اوژنول 509]، کالامنول و ان- هپتیلیک اسید[510] یافت میشود [چونگ کوئوتونونگ یائوچی و چونگ یائوچی.
خواص- کاربرد
در سرتاسر مناطق خاور دور ساقه زیرزمینی گیاه به عنوان یک داروی مورد توجه بهطور گستردهای عرضه میشود. دارویی است محرّک، مقوی معده، تونیک [فوکود، لیو و ایشیدویا]. بادشکن [تئوبالد]. معطّر و تلخ [گررو]. در مقدار زیاد ضدعفونیکننده و قیآور [واناستینیس- کروزمان و خشککننده [چونگ].
ضد تب، ضد اسپاسم و مسکّن میباشد [استوارت . معروف است که این دارو خاصیت جلوگیریکننده یا آرامکننده آریتمی قلب 511] دارد و شبیه داروی کینیدین 512] ضد تشنج است.
جوشانده یا دمکرده ساقه زیرزمینی گیاه وج برای دفع نفخ و سرماخوردگی، سوءهاضمه و ناراحتیهای معده خیلی مفید است [پتلو، د. لانسان، کاریونه و کیمورا و والنزوئلا]. مخلوط با سینکونا برای قطع تبهای نوبهای اثر مفید دارد [واناستینیس و کروزمان . جوشانده تمام گیاه برای سرماخوردگی و سرفه و شستن جوشهای چرکی به کار میرود [هو]. در استعمال خارجی ضماد ساقه زیرزمینی آن برای لومباگو و روماتیسم و تب کاربرد دارد [هولمز، برکیل، واناستینیس کروزمان و والنزوئلا].
استحمام با جوشانده آن برای تسریع جریان و گردش خون نافع است [لیو]. جوشانده ساقه زیرزمینی آن خواص حشرهکش دارد و برای کشتن ساس، کک، بید و شپش
معارف گیاهی، ج5، ص: 344
اگر ترکی
- گل
مؤثر است. از عصاره بیخ آن و یا از گرد بیخ آن روی زخمهای بد نظیر خیارک کشاله ران 513] و کفگیرک 514] و کری گوش و زخم چشم میمالند مفید است [استوارت . و پس از وضع حمل به بدن زائو میمالند ریدلی] .
اگر این گیاه را گاو بخورد ناراحتی شدید رودهای پیدا میکند [چونگ کوئوتو نونگ یائوچی . از ساقه زیرزمینی واریتهasiaticus به عنوان خشککننده و برای کنترل بیماریهای مربوط به اعصاب مغز[515] تجویز میکنند و سمّی است [چونگ .
جوشانده آن مایع شستوشوی مؤثری برای رفع جوش و کورک و ناراحتیهای پوست است و همچنین برای بواسیر مفید است. گرد آن برای قطع خونریزی لثه نافع است [هاو]. اسانس زردرنگ ریشه گیاه در عطرسازی کاربرد دارد و مصرف داخلی آن کمی سرطانزا میباشد.
معارف گیاهی، ج5، ص: 345
به نظر اطبای سنتی وج از نظر طبیعت خیلی گرم و خشک است. خوردن آن تنها یا با مصطکی برای تنقیه، پاک کردن دماغ، فلج، خوابرفتگی اعضا، سستی بدن و لکنت زبان مفید است. جویدن و در دهان نگه داشتن آن باعث سرعت تکلم اطفال است و اگر کمکم به اطفال داده شود برای رفع سنگینی زبان و رفع درد دندان نافع است. مالیدن عصاره آن برای افزایش بینایی چشم و رفع تاریکی دید که ناشی از رطوبت باشد مفید است. آشامیدن عصاره آن برای افزایش قوه حافظه، خشک کردن رطوبت دماغ و معده و پاک کردن آنها، تصفیه خون، صفرا و تسکین درد سینه، پهلو، سرفه سرد، تقویت معده، کبد سرد، تحلیل باد، نفخ معده، رودهها و طحال و خرد کردن سنگ مثانه، گرم کردن کلیه و تقویت نیروی جنسی نافع است. ضماد آن برای فلج، تشنج بلغمی، خوابرفتگی اعضا، دردهای مفاصل و سرین و رحم، تحلیل باد و نفخ و استحکام طحال مفید است.
خوردن اگر ترکی برای اشخاص گرممزاج مضّر است و اخلاط را خشک میکند و برای رفع عوارض آن باید با سکنجبین خورد. مقدار خوراک آن در هربار حدود 4 گرم است و از جوشانده 20 گرم اگر ترکی در 1000 گرم آب استفاده میشود که 3- 2 فنجان در روز بخورند.
روش تهیه گرد اگر ترکی: اگر ترکی 25 گرم، مصطکی 25 گرم، نبات سفید 25 گرم و زنجبیل ده گرم. اینها را کوبیده و از الک ریز ردّ کنند و هربار حدود 5 گرم از آن را خورده شود.
روش تهیه گرد اگر ترکی به نسخه دیگری که برای رفع نفخ خیلی مفید است: ریشه سنبل الطیب 50 گرم، دارچین 35 گرم، اگر ترکی 450 گرم، رازیانه 450 گرم، سعد کوفی 450 گرم و قند سفید 1500 گرم. اینها را مخلوط کرده خوب نرم کوبیده و از الک ریز ردّ کنند. گرد بسیار مفید ضد نفخ است. مقدار خوراک آن هربار 20- 10 گرم است.
معارف گیاهی، ج5، ص: 346
/////////////
کناک . [ ک َ ] (اِ) پیچش شکم و به عربی زحیر خوانند. (برهان ) (فرهنگ رشیدی ) (از جهانگیری ) (انجمن آرا) (آنندراج ). بیماری زحیر. (بحرالجواهر). پیچش شکم . (ناظم الاطباء). اسهال پیچ (در لهجه خراسانیان ). دل پیچه . (یادداشت به خط مرحوم دهخدا). || درد شکم . (برهان ) (ناظم الاطباء).
