هورن در توضیح چوک در نسخه مصحح خود از لغت فرس به نکتهای اشاره میکند که در واقع تلاقی میان «باور عامیانه» و «نگاه علمیِ اثباتگرا» در قرن نوزدهم است.
در ادامه، تحلیل این دیدگاه و علت «افسانهای» خواندن این مرغ توسط محققان آن دوره را بررسی میکنیم:
۱. تضاد میان زیستشناسی و اسطورهشناسی
دلیل اینکه محققان و جانورشناسان حوزه استراسبورگ (که در آن زمان قطب ایرانشناسی آلمان بود) «چوک» یا «مرغ حق» را در زمره مرغان افسانهای قرار دادهاند، به ویژگیهای فیزیولوژیکی بازمیگردد که در فرهنگهای لغت برای آن ذکر شده است:
خون چکیدن از گلو: از دیدگاه جانورشناسی، هیچ پرندهای وجود ندارد که به دلیل آواز خواندن دچار خونریزی گلو شود. این توصیف در ادبیات فارسی (مانند آنچه در لغتفرس یا برهان قاطع آمده) یک نمادپردازی شاعرانه برای بیان شدت اشتیاق یا رنج است.
تکرار کلمه «حق»: واژهی «چوک» در واقع تقلید صدای (نامآوا) این پرنده است. محققان اروپایی معتقد بودند تبدیل صدای طبیعی پرنده به کلمه معنادار «حق»، یک فرافکنی انسانی (Anthropomorphism) است و وجود چنین موجودی با این مشخصاتِ آیینی را «غیر واقعی» و «افسانهای» تلقی میکردند.
۲. مرغ چوک در نگاه اسدی طوسی و هورن
اسدی طوسی در لغتفرس ذیل واژه چوک میگوید:
«مرغی است که او را مرغ حق خوانند، همه شب بانگ کند.»
پاول هورن در تصحیح خود، با ارجاع به دانش جانورشناسی زمان خود، خاطرنشان میکند که اگرچه پرندهای به نام مرغ حق (از خانواده جغدها) وجود دارد، اما آن موجودی که ادبیات فارسی خلق کرده (با ویژگیِ ذکرِ مدام و خونفشان شدن)، در واقع یک تخیل ادبی است.
۳. شبآویز و پیوند آن با اساطیر
واژه شباویز (شبآویز) که هورن به آن اشاره میکند، در متون پهلوی و اوستایی نیز ریشه دارد. در برخی روایات، این پرنده را با «مرغ وارغنه» یا مرغی که «فرّ» را با خود حمل میکند، قیاس کردهاند.
خلاصه کلام محققان استراسبورگ
آنچه جانورشناسان استراسبورگ بر آن تأکید داشتند، نفی وجود فیزیکی «جغد» نبود؛ بلکه آنها میخواستند بگویند:
«چوکِ» اسدی طوسی، یک موجود بیولوژیک نیست، بلکه یک موجود نمادین است که زیستگاه آن نه در درختان، بلکه در متون اساطیری و صوفیانه ایران است.
این دیدگاه هورن، در واقع تلاشی برای تفکیک علم (Zoology) از فرهنگنگاری (Lexicography) بود تا خواننده اروپایی تصور نکند در ایران پرندهای وجود دارد که واقعاً کلمات را ادا میکند یا از گلویش خون میچکد.
||||||||||||||||||||
مُرغ حقها (نام علمی: Otus) یا هوگویک یا چوک سردهای از پرندگان خانواده جغدان راستین است. این سرده ۴۵ گونه زنده دارد. نامهای دیگر این پرنده، شبآهنگ. مرغ شباهنگ. شبآویز، دشتماله، بیلباقلی، چوک، هوگویک. چوکک، مرغ حقگو و مرغ حقگوی است.[۸]
مرغِ حق یکی از کوچکترین انواع جغد است، اندازهاش ۱۹سانتیمتر است و بر روی شاخههای درختان زندگی میکند. این پرنده بیشتر در درختهای نزدیک به مناطق مسکونی، باغها و باغچهها و همچنین در ساختمانهای قدیمی دیده میشود و پرنده منزوی و گوشهگیری است.[۹] همانگونه که در جغدها معمول است، مادهٔ مرغ حق نیز جثه بزرگتری از نر آن دارد. همهٔ گونههای مرغ حق کوچکجثه و چابک هستند.
مرغ حق در شب برای شکار و تغذیه از لانهاش خارج میشود. جثهاش کمی از کبوتر بزرگتر است و سر گردی دارد و پرهای خاکستری سیر متمایل به صورتی دارد و زیر شکمش زردرنگ است. این پرنده برخلاف شهرتی که دارد پرنده بسیار مفیدی است زیرا از جانوران کوچک و موذی و برخی حشرات زیانآور تغذیه میکند.[۸]
مرغ حق معمولاً تمام شب را بیحرکت و ساکت روی شاخهها مینشیند و هر از گاهی با صدایی لرزان، سکوت شب را میشکند. صدای این پرنده طوری است که بعضی از مردم فکر میکنند «حق، حق» میگوید.[۹]
مرغ حق قدرت شنوایی بسیار نیرومندی دارد و صدای طعمه را در هر مکانی که نشسته تشخیص میدهد. فصل تولید مثل آنان از اواخر زمستان آغاز میشود. در طی دورهای که ماده روی تخمها خوابیده است، نر غذای او را تأمین میکند. هر پرندهٔ ماده، حدود ۳ تا ۶ تخم میگذارد.[۹]
گونهها
- مرغ حق بزرگ، Otus gurneyi
- مرغ حق سینهسفید، Otus sagittatus
- مرغ حق آندامان، Otus balli[نیازمند بازبینی منبع]
- مرغ حق سرخگون، Otus rufescens
- Sulu reddish scops owl, Otus rufescens burbidgei – doubtfully distinct, انقراض (mid-20th century)
- مرغ حق شنی، Otus icterorhynchus
- مرغ حق سوکوکه، Otus ireneae
- مرغ حق فلورس، Otus alfredi
- مرغ حق کوهی، Otus spilocephalus
- مرغ حق راجه، Otus brookii
- مرغ حق جاوه، Otus angelinae
- مرغ حق منتاوای، Otus mentawi
- مرغ حق طوقی، Otus lettia
- جغد هندی شاعر، Otus bakkamoena
- مرغ حق سوندا، Otus lempiji
- مرغ حق ژاپنی، Otus semitorques
- مرغ حق والاس، Otus silvicola[نیازمند بازبینی منبع]
- مرغ حق پالاوان، Otus fuliginosus
- مرغ حق فیلیپینی، Otus megalotis
- Everett's scops owl, Otus everetti
- Negros scops owl, Otus nigrorum
- Mindanao scops owl, Otus mirus
- Luzon scops owl, Otus longicornis
- Mindoro scops owl, Otus mindorensis
- مرغ حق رنگپریده، Otus brucei
- مرغ حق آفریقایی، Otus senegalensis
- Arabian scops owl. Otus pamelae
- مرغ حق سقطرا. Otus socotranus
- مرغ حق اوراسیایی، Otus scops
- Madeiran scops owl, Otus mauli (extinct, c.15th century)
- São Miguel scops owl, Otus frutuosoi (extinct, c.15th century)
- مرغ حق شرقی، Otus sunia
- مرغ حق ملوکی، Otus magicus
- Rinjani scops owl, Otus jolandae[۱۰] – formerly included in O. magicus
- مرغ حق مانتانانی، Otus mantananensis
- Ryūkyū scops owl, Otus elegans
- Sulawesi scops owl, Otus manadensis
- Sula scops owl, Otus manadensis sulaensis
- Siau scops owl, Otus manadensis siaoensis
- Sangihe scops owl, Otus collari
- Biak scops owl, Otus beccarii
- Seychelles scops owl, Otus insularis
- Simeulue scops owl, Otus umbra
- Enggano scops owl, Otus enganensis
- Nicobar scops owl, Otus alius
- Pemba scops owl, Otus pembaensis
- Karthala scops owl, Otus pauliani
- Anjouan scops owl, Otus capnodes
- Moheli scops owl, Otus moheliensis
- Rainforest scops owl, Otus rutilus
- Mayotte scops owl, Otus mayottensis – formerly included in O. rutilus
- Torotoroka scops owl, Otus madagascariensis – formerly included in O. rutilus
- Serendib scops owl, Otus thilohoffmanni[نیازمند بازبینی منبع]
- São Tomé scops owl, Otus hartlaubi
- جغد کاج زرد، Psiloscops flammeolus – provisionally placed here
منابع
*ویکیپدیای انگلیسی.
- Otus scops
- Neornithes
- Neognathae
- Neoaves
- Strigiformes
- Strigidae
- Otus
- لغتنامهٔ دهخدا، سرواژهٔ مرغ حق
- پرندگان ایران[پیوند مرده]، بازدید: اوت ۲۰۰۹.
- Sangster, George; King, Ben F.; Verbelen, Philippe; Trainor, Colin R. (2013). Clarke, Rohan H (ed.). "A New Owl Species of the Genus Otus (Aves: Strigidae) from Lombok, Indonesia". PLoS ONE. 8 (2): e53712. doi:10.1371/journal.pone.0053712. PMC 3572129. PMID 23418422.
 | این یک مقالهٔ خرد پرندگان است. میتوانید با گسترش آن به ویکیپدیا کمک کنید. |
