در نسخه تصحیحشده پاول هورن از کتاب لغت فرس اسدی توسی، نام «بنانی» (یا در برخی نسخهها بَنّانی) در مدخل کلمه «فاژ» ذکر شده است. با این حال، هویت این شاعر در تاریخ ادبیات فارسی با ابهاماتی همراه است.
در ادامه نکات کلیدی درباره این شاعر و بیت مذکور آورده شده است:
۱. هویت شاعر
درباره «بنانی» اطلاعات بیوگرافیک دقیقی در تذکرههای معتبر قدیمی وجود ندارد. برخی از پژوهشگران (مانند سعید نفیسی) احتمال دادهاند که این نام تصحیف (غلطِ نسخهبرداری) نام شاعر دیگری باشد. فرضیات مطرح شده عبارتند از:
بمانی: برخی معتقدند نام اصلی شاعر «بمانی» بوده است.
بنایِ قائنی: برخی او را با شاعرانی که تخلص «بنائی» داشتهاند (که غالباً مربوط به دورههای متأخرتر هستند) خلط کردهاند، اما از آنجا که اسدی توسی در قرن پنجم میزیسته، این شاعر حتماً باید از شاعران دوره سامانی یا اوایل غزنوی باشد.
۲. واژه «فاژ» و بیت مذکور
اسدی توسی در «لغت فرس» برای تشریح کلمه فاژ (به معنی دهاندره یا خمیازه) به بیتی از بنانی استناد میکند. واژه «فاژ» امروزه بیشتر به صورت «باژ» یا «پاژ» در فرهنگها دیده میشود.
بیت منسوب به او در چاپ پاول هورن چنین است:
«به پیشِ مِیگساران فاژ مگشای / که از می خوردنت آید پشیمان» (معنی: در برابر کسانی که مشغول نوشیدن هستند، دهاندره نکن (کسالت نشان نده)، چرا که این کار باعث پشیمانی تو از بزم نوشیدنی میشود.)
۳. اهمیت در لغت فرس پاول هورن
پاول هورن در سال ۱۸۹۷ میلادی با استفاده از نسخههای خطی موجود (از جمله نسخه واتیکان)، این اثر را در گوتینگن آلمان چاپ کرد. اهمیت ذکر نام بنانی در این چاپ به چند دلیل است:
حفظ نامهای فراموششده: اسدی توسی بسیاری از اشعار شاعران گمنام قرن چهارم را که دیوانشان از بین رفته، در کتاب خود حفظ کرده است. بنانی یکی از این نامهای مهجور است که اگر ذکر اسدی نبود، نامی از او در تاریخ ادبیات نمیماند.
گویششناسی: اشعار استناد شده در لغت فرس، منبع اصلی برای شناخت فارسی دری کهن و واژگان اصیل ایرانی در مناطق شرقی (خراسان و ماوراءالنهر) هستند.
نتیجهگیری: بنانی شاعری از دوره سامانی یا اوایل غزنوی (قرن چهارم هجری) است که جز همین ابیات پراکنده در فرهنگهای لغت، اثر دیگری از او باقی نمانده است. او را باید در زمره شاعران «طبقه قدیم» زبان فارسی دانست که اسدی توسی برای اثبات کاربرد واژگان اصیل از اشعارشان بهره برده است.
