در مورد واژهای که در یادداشتهای تئودور نولدکه (خاورشناس مشهور آلمانی) آمده است، باید گفت که خوانش «دغول» صحیح نیست و به احتمال زیاد ناشی از یک اشتباه در نسخهبرداری یا چاپ در منابع ثانویه است.
صورت صحیح این واژه در زبان فارسی باستان و میانه که نولدکه به آن اشاره کرده، «دغول» (با غین) نیست، بلکه واژه مورد نظر «دغول» در متون کلاسیک گاهی با «دغل» (به معنی فریب و مکر) خلط میشود. اما با توجه به ارجاع شما به صفحه ۴۶ جلد دوم کتاب Persische Studien، موضوع اصلی بحث نولدکه پیرامون ریشهشناسی واژگان و تبدیل آواهاست.
تحلیل دقیقتر این واژه به شرح زیر است:
۱. واژه صحیح: دَغَل (Dagal) یا دَغول؟
نولدکه در مطالعات خود غالباً به ریشه واژگانی میپردازد که از پهلوی به فارسی یا ارمنی وارد شدهاند. واژهای که در این سیاق بحث میشود «دغَل» است.
معنای لغوی: فریب، کژی، ناپاکی.
اشتباه احتمالی: واژهی «دغول» ممکن است تصحیف (غلطخوانی) واژه «دغَل» یا در برخی متون «دغول» (به معنای نوعی آوا یا بانگ) باشد، اما در متون زبانشناسی نولدکه، بحث بر سر ریشه واژه Dagal است.
۲. بررسی ارجاع نولدکه
نولدکه در کتاب Persische Studien (مطالعات ایرانی)، به بررسی وامواژههای ایرانی در زبانهای دیگر (مثل ارمنی و سریانی) میپردازد. او در این بخش توضیح میدهد که چگونه برخی واژگان از فارسی میانه به فارسی مدرن رسیدهاند.
نتیجهگیری
اگر در متنی که مطالعه میکنید با صورت «دغول» مواجه شدهاید، به احتمال بسیار زیاد با یکی از دو حالت زیر روبرو هستید:
تصحیف تایپی: به جای «دغل» یا «دغولی»، واژه به اشتباه «دغول» چاپ شده است.
اشتباه در اعرابگذاری: نولدکه به واژه Dagal اشاره دارد که در زبانهای سامی (مثل سریانی) به صورت Daggal (دجال/فریبکار) همریشه تلقی شده است.
پیشنهاد: برای اطمینان کامل، واژه را در متن جملهای که نولدکه به کار برده بررسی کنید. اگر بحث درباره «فریب و مکر» است، صورت صحیح «دَغَل» است. اگر منظور نام خاص یا اصطلاح جغرافیایی است، ممکن است بازخوانی متفاوتی داشته باشد؛ اما در اصطلاح عمومی زبانشناسی نولدکه، «دغول» جایگاه استاندارد و شناختهشدهای ندارد.
